ફિલ્મ, ફોટોગ્રાફ અને દર્પણ

દિવ્ય ભાસ્કર - રસરંગ પૂર્તિ, રવિવાર – 9 ડિસેમ્બર 2018

કોલમઃ મલ્ટિપ્લેક્સ

ફિલ્મ બનાવતી વખતે ડિરેક્ટર પ્રામાણિક રહ્યો હતો કે બનાવટ કરી રહ્યો હતો તે ઓડિયન્સ શી રીતે પકડી પાડે છે?  

એક સુંદર સાંજે રિતેશ બત્રા ટ્વિટર પર જાહેરાત કરે છે કે મારી આગામી ફિલ્મ ‘ફોટાગ્રાફ’નું પ્રિમીયર અમેરિકામાં 24 જાન્યુઆરી, 2019થી શરૂ થનારા દસ દિવસીય સન્ડેન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં યોજાવાનું છે. આ ટ્વિટ ન્યુઝ બની જાય છે એનું કારણ છે. રિતેશ બત્રાએ લખેલી અને ડિરેક્ટ કરેલી ‘ધ લન્ચબોક્સ’ નામની હૃદયસ્પર્શી ફિલ્મ આપણને હજુય બરાબર યાદ છે અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહેવાની છે. ઇરફાન ખાન, નિમરત કૌર અને નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકીને ચમકાવતી આ ફિલ્મ વિદેશમાં સૌથી વધારે કમાણી કરનારી 2013ની ત્રીજા નંબરની ફિલ્મ હતી (પહેલી બે ફિલ્મો હતી, ‘ધૂમ થ્રી’ અને ‘ચેન્નાઈ એક્સપ્રેસ’). કોઈએ કલ્પના પણ નહોતી કરી કે આવી લૉ-બજેટ, સીધીસાદી ફેસ્ટિવલ ફિલ્મ વિદેશમાંથી હંડ્રેડ કરોડ કરતાંય વધારે રૂપિયા કમાવી આપશે.  

‘ધ લન્ચબોક્સ’ રિતેશ બત્રાની કરીઅરની સૌથી પહેલી ફુલલેન્થ ફિચર ફિલ્મ. કલ્પના કરો, આ એક જ ફિલ્મના જોરે રિતેશને બબ્બે હોલિવૂડની ફિલ્મો ડિરેક્ટ કરવાની ઓફર મળે છે - ‘ધ સેન્સ ઓફ એન્ડિંગ’ અને ‘અવર સોલ્સ એટ નાઇટ’. બન્ને નવલકથા પર આધારિત. બન્નેમાં ખમતીધર કલાકારો. બન્ને ગયા વર્ષે મર્યાદિત થિયેટરોમાં રિલીઝ થઈ અને બન્નેની તારીફ થઈ. આ પ્રકારનું ઇન્ટરનેશનલ કરીઅર ધરાવતા આ ફિલ્મમેકરની હવે પછીની ફિલ્મ વિશે જાણવામાં ફિલ્મરસિયાઓને રસ હોય જ. બીજું કારણ એ પણ છે કે ‘ફોટોગ્રાફ’માં નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી મેઇન રોલમાં છે. નવાઝુદ્દીન એક એવા સ્ટાર-એક્ટર છે જેનો ચાહકવર્ગ રાત્રે ન વઘે એટલો દિવસે વધી રહ્યો છે. 

શું છે ‘ફોટોગ્રાફ’માં? મુંબઇનો એક સ્ટ્રગલિંગ ફોટોગ્રાફર (નવાઝુદ્દીન) મુખ્ય નાયક છે. એનાં દાદીમા એને પરણાવવા માટે ભારે ઉતાવળાં થયાં છે. દાદીમાની કટ-કટથી કંટાળેલા નવાઝુદ્દીનનો ભેટો એક તદ્દન અજાણી અને શરમાળ યુવતી (સાન્યા મલ્હોત્રા) સાથે થાય છે. નવાઝુદ્દીન એને કન્વિન્સ કરે છે કે તું દાદીમા સામે મારી ફિયાન્સે હોવાનું નાટક કર. બાકીનું બધું હું સંભાળી લઈશ. આ રીતે નવાઝુદ્દીન અને સાન્યા વચ્ચે પરિચય થાય છે. બન્નેમાંથી કોઈને અંદાજ નથી કે એમનો સંબંધ માત્ર દાદીમા સામે નાટક કરવા પૂરતો સીમિત રહેવાનો નથી, બલ્કે હંમેશ માટે પલટાઈ જવાનો છે!

રિતેશ બત્રા અને નવાઝુદ્દીન અગાઉ ‘ધ લન્ચબોક્સ’માં સાથે કામ કરી ચુક્યા છે. નવોદિત સાન્યા મલ્હોત્રા પાસે માત્ર ‘દંગલ’નો અનુભવ હતો. ‘બધાઈ હો’ અને ‘ફટાકા’ને હજુ ઘણી વાર હતી. ‘ફોટોગ્રાફ’માં નવાઝુદ્દીન જેવા દમદાર એક્ટર સાથે કામ કરવાનું હોવાથી એની નર્વસનેસનો પાર ન હતો.    

એમ તો ‘ધ લન્ચબોક્સ’ બનાવતાં પહેલાં રિતેશ બત્રાની હાલત પણ સાન્યા જેવી જ હતીને! અગાઉ એમણે માત્ર ત્રણેક શોર્ટ ફિલ્મ્સ બનાવી હતી. ફુલલેન્થ ફિલ્મ લખવાની ને ડિરેક્ટ કરવાની ઇચ્છા ઘણી, પણ શરૂઆત ક્યાંથી અને કેવી રીતે કરવી? રિતેશે જાણકાર ફિલ્મમેકરોને મળીને એમની પાસેથી સમજવાની કોશિશ કરી. રિતેશને કહેવામાં આવ્યું કે, દોસ્ત, જસ્ટ બી યોરસેલ્ફ. તારા કામમાં તારું અસલી વ્યક્તિત્ત્વ છતું થવું જોઈએ. રિતેશ મૂંઝાયાઃ બી યોરસેલ્ફ સૂત્ર બરાબર છે, પણ મારે એક્ઝેક્ટલી કરવાનું શું છે? કામમાં મારું અસલી વ્યક્તિત્ત્વ કેવી રીતે છતું થાય? રિતેશ કેટલાક વધુ લોકોને મળ્યા. નવી શીખામણ મળીઃ રિતેશ, તારે એ જ લખવાનું જેના વિશે તને ખબર હોય. રિતેશ વધારે મૂંઝાયાઃ પણ મને તો કશી ખબર નથી. તો હું શું લખું?

Ritesh Batra

આમાંને આમાં બે વર્ષ જતાં રહ્યાં. એક દિવસ અચાનક રિતેશના દિમાગમાં બત્તી થઈઃ મારો નાયક ચોર, ડાકુ, ગેંગસ્ટર, રાજકારણી કે ગાંધી-મંડેલા ન જ હોઈ શકે. આ લોકોની લાર્જર-ધેન-લાઇફ દુનિયા કેવી હોય છે તે હું જાણતો નથી. હું તો આમઆદમીના જીવનથી પરિચિત છું. સીધાસાદા, રુટિન જીવન જીવતા, આપણાં મમ્મી-પપ્પા-કાકા-કાકી-મામા-માસી-પાડોસી જેવા સાધારણ લોકો. તેઓ રોજેરોજ, વર્ષો સુધી, દાયકાઓ સુધી એકસરખું બીબાંઢાળ જીવન જીવ્યે જ જાય છે, કેમ કે તેમના પર પરિવાર અને પ્રિયજનોની જવાબદારી છે. રિતેશે નક્કી કરી લીધું કે બસ, મારી ફિલ્મના કિરદારો આવાં જ હશે. સાધારણ, રુટિન, મારા-તમારા જેવાં.

આટલી માનસિક સ્પષ્ટતા થયા બાદ રિતેશે ‘ધ લન્ચબોક્સ’ના સ્ટોરી-સ્ક્રીનપ્લે લખવાનું શરૂ કર્યું. એક વિધુર ક્લર્ક છે, એક દુખી ગૃહિણી છે. બન્ને એકાકી છે. તેમની વચ્ચે સંબંધ વિકસે છે ને એક આશાભર્યા બિંદુ પર વાર્તા પૂરી થાય છે. રિતેશને લગભગ ખાતરી હતી કે મારી ફિલ્મ જોવા મારી મમ્મી સિવાય બીજું કોઈ નહીં આવે! બોરિંગ જીવન જીવતાં પાત્રોને સ્ક્રીન પર જોવા માટે કોઈ શું કામ સમય-શક્તિ ને પૈસા બગાડે? પણ ‘ધ લન્ચબોક્સ’ના નસીબમાં સફળતા અને યશ બન્ને લખાયા હતા.

સફળતા હજુ તાજી તાજી હવામાં હતી ત્યારે, 2013માં, રિતેશ એક વાર કારમાં કશેક જઈ રહ્યા હતા. એફએમ રેડિયો પર એક કાર્યક્રમ ચાલી રહ્યો હતો, જેમાં શ્રોતાઓ ફોન કરી કરીને એમના મતે વર્ષની જે શ્રેષ્ઠ ઘટના હતી તેના વિશે પોતાના વિચારો જણાવતા હતા. ઘણા લોકોએ વર્ષની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ વિશે પણ વાત કરી. એમાંના કેટલાયે ‘ધ લન્ચબોક્સ’ને 2013ની બેસ્ટ ફિલ્મ ગણાવી. કોઈએ કહ્યું કે આ ફિલ્મ જોઈને મને મારી માની યાદ આવી ગઈ. એક અંધ શ્રોતાએ કહ્યું કે મેં આ ફિલ્મ થિયેટરમાં જઈને માત્ર સાંભળી તો પણ મને બહુ મજા પડી. એક સ્ત્રીએ કહ્યું કે મેં આ ફિલ્મ જોયા પછી બીજા જ દિવસે મારા બેવફા પતિને ત્યજી દીધો. કોઈએ કહ્યું કે આ ફિલ્મ મારી ભૂખ ભડકાવી દે છે. મેં તે ત્રણ વાર ને ત્રણેય વાર દબાવીને ખાધું!

રિતેશને આ બધું સાંભળીને જબરું આશ્ચર્ય થયું. એને થયું કે મારી ફિલ્મમાં એવું તે શું છે જેનાથી ટ્રિગર થઈને લોકો આ રીતે પોતાની અંગત વાતો રેડિયો પર શેર કરી રહ્યા છે? રિતેશના દિમાગમાં પાછી બત્તી થઈ કે ફિલ્મ લખતી વખતે અને બનાવતી વખતે હું પ્રામાણિક રહ્યો હતો. આ જ વાત ઓડિયન્સ સુધી પહોંચી છે. મારી ફિલ્મમાં પ્રામાણિકતા વર્તાય થાય છે એટલે જ લોકો અત્યારે પ્રામાણિક બનીને રિએક્ટ કરી રહ્યા છે!     

રિતેશ પોતાનાં એક વકતવ્યમાં કહે છે, ‘આ વાત માત્ર સિનેમા પૂરતી સીમિત નથી. તમે કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં હો,  કોઈ પણ વ્યવસાય કરતા હો, પણ જ્યારે તમે એમાં તમારી જાતને રેડી દો છો ત્યારે તમારું કામ જાણે કે એક અરીસો બની જાય છે. તમારા કામમાં લોકો પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ શકે છે. તેઓ તમારી સાથે સચ્ચાઈથી કનેક્ટ થાય છે. તમારી પ્રામાણિક અભિવ્યક્તિ જોઈને લોકોને પણ તમારી સામે પ્રામાણિકપણે વ્યક્ત થવાનું મન થાય છે. મારા માટે આ બહુ મહત્ત્વનો પદાર્થપાઠ હતો, જે હું ‘ધ લન્ચબોક્સ’ લખતી વખતે કે શૂટિંગ કરતી વખતે નહીં, પણ તે રિલીઝ થઈ ગયા પછી શીખ્યો.’ 

રિતેશની આગામી ફિલ્મ ‘ફોટોગ્રાફ’માં આપણને આવાં જ પાત્રો ને કહાણી જોવા મળવાનાં એ તો નક્કી.

0 0 0

સઆદત હસન મન્ટો હાઝિર હો...

સંદેશ - સંસ્કાર પૂર્તિ - 13 May 2018 

મલ્ટિપ્લેક્સ    
               

અતિ પ્રતિષ્ઠિત કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ હાલ પૂરજોશમાં ચાલી રહ્યો છે. દુનિયાભરની ચુનંદી ફિલ્મોની વચ્ચે ભારતની કઈ કઈ ફિલ્મોનું આ વખતે અહીં સ્ક્રીનિંગ થવાનું છે?

આજની કોલમ તમારા હાથમાં આવશે ત્યારે કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ શરૂ થયાને પાંચ દહાડા વીતી ગયા હશે. ફ્રાંસના દરિયાકાંઠે આવેલી કાન નામની રળિયામણી નગરીનાં નામનો સ્પલિંગ ભલે સી-એ-એન-એન-ઈ-એસ થાય, પણ એનો ઉચ્ચાર 'કાન્સ' નહીં પણ 'કાન' થાય છે તે 'મલ્ટિપ્લેક્સ'ના વાચકોને હવે કહેવાનું ન હોય. દુનિયાના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સમાં સ્થાન પામતી આ અતિ હાઇ પ્રોફાઇલ ઇવેન્ટ આઠમી મે, મંગળવારે શરૂ થઈ, જે 19 મે, શનિવાર સુધી લાગલગાટ ચાલતી રહેવાની.

આપણને સૌથી પહેલાં તો એ વાત જાણવામાં રસ હોય કે ભારતની કઈ કઈ ફિલ્મોનું સ્ક્રીનિંગ આ વખતે કાનમાં થવાનું છે. સૌથી મહત્ત્વનું નામ આ છેઃ 'મન્ટો'. વિવાદાસ્પદ વાર્તાકાર સઆદત હસન મન્ટો (જન્મઃ 1912, મૃત્યુઃ 1955)ના જીવન પરથી નંદિતા દાસે આ ફિલ્મ બનાવી છે. 'ફાયર' (1996) જેવી અતિ વિવાદાસ્પદ ફિલ્મથી અભિનેત્રી તરીકે કરીઅરનો પ્રારંભ કરનાર નંદિતાએ પછી અમિતાભ બચ્ચન સાથે 'અક્સ' અને આમિર ખાન સાથે '1947 અર્થ' સહિત દસેક ભાષાઓમાં ચાલીસેક જેટલી ફિલ્મો કરી. એમાં 'ધાડ' નામની ગુજરાતી ફિલ્મ પણ આવી ગઈ. નંદિતા અંગત જીવનમાં પણ પાક્કી ગુજરાતણ જેવું સડસડાટ અને સુંદર ગુજરાતી બોલે છે, કેમ કે એમનાં મમ્મી વર્ષા દાસ ગુજરાતી લેખિકા છે. નંદિતાના બંગાળી પિતા જતિન દાસ જાણીતા ચિત્રકાર છે. નંદિતાની ડિરેક્ટર તરીકેની પહેલી ફિલ્મ એટલે 'ફિરાક', જેમાં ગોધરાકાંડ અને તે પછીના રમખાણોની સામાન્ય લોકોના જીવન પર થયેલી અસરો વિશે વાત હતી. ફિલ્મમેકર રાહુલ ઘોળકિયાએ 'પરઝાનિયા'માં ગુજરાતના આ ગમગીન પ્રકરણમાં તદન ખોટી વિગતો ઘુસાડીને ભયંકર કુચેષ્ટા કરી નાખી હતી, પણ નંદિતાની 'ફિરાક' ખાસ્સી સંતુલિત ફિલ્મ હતી.

'ફિરાક'ના દસ વર્ષ પછી નંદિતા હવે 'મન્ટો' લઈને ઉપસ્થિત થયાં છે. નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી જેવા અવ્વલ દરજ્જાના અદાકારે મન્ટોનું કિરદાર ભજવ્યું છે. યુટ્યુબ પર તમે 'મન્ટો' સર્ચ કરશો તો નંદિતાની 'ઇન ડિફેન્સ ઓફ ફ્રીડમ' નામની છ મિનિટની શોર્ટ ફિલ્મ દેખાશે. સંભવતઃ આ ફુલલેન્થ 'મન્ટો' ફિલ્મનો જ એક ટુકડો છે. ભારે ઇન્ટરેસ્ટિંગ છે આ શોર્ટ ફિલ્મ. જો આ ટુકડાને નમૂના તરીકે લઈએ તો કહી શકાય કે આખેઆખી 'મન્ટો' ફિલ્મ જોઈને જલસો પડવાનો.  

કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં 'મન્ટો'નું સિલેક્શન થયું એટલે તરત બૂમાબૂમ શરૂ થઈ ગઈઃ કાનવાળા પાર્શિયાલિટી કરે છે. નંદિતા દાસ બે વખત કાન ફિલ્મોત્સવમાં જ્યુરી (હરીફાઈમાં ઉતરેલી ફિલ્મોનું મૂલ્યાંકન કરતી નિર્ણાયક સમિતિની સભ્ય) રહી ચુક્યાં છે એટલે એમની ફિલ્મને તો ફટાક કરતી એન્ટ્રી મળી જ જાયને!  તાજેતરમાં હૈદરાબાદ સ્થિત માઇક્રોસોફ્ટ કંપનીના કેમ્પસમાં નંદિતા દાસનું એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ ઇન્ટરેક્ટિવ સેશન ગોઠવાયું હતું. દેખીતું છે કે 'મન્ટો' વિશે વાત નીકળે જ. કાર્યક્રમના એન્કરના સવાલમાં જવાબમાં નંદિતાએ કહેલું કે, 'હું કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં જ્યુરી રહી ચુકી છું તે વાત ખરી, પણ એનો અર્થ એવો જરાય થતો નથી કે એ લોકો આંખ બંધ કરીને મારી ફિલ્મ સિલેક્ટ કરી લે. મારા જ એક કલીગ, જે જ્યુરી કમિટીના હેડ હતા, એમની ફિલ્મ એક નહીં પણ બબ્બે વખત કાનમાં રિજેક્ટ થઈ ચુકી છે. હા, એટલું ખરું કે કાન ફિલ્મોત્સવ સાથે સંકળાઈ ચુકી છું એટલે એ લોકોએ મારી ફિલ્મ એટલીસ્ટ જોવાની તસ્દી જરૂર લીધી. એમને કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલનાં ધારાધોરણ પ્રમાણે 'મન્ટો' યોગ્ય લાગી એટલે જ એન્ટ્રી આપી, નહીંતર 'મન્ટો' પણ રિજેક્ટ થઈ જાત.'  

નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકીને કાન્સ ફિલ્મોત્સવમાં મહાલવાની આદત થઈ ગઈ છે! 2012માં એની 'ગેન્ગ્સ ઓફ વાસેપુર'નું અહીં સ્ક્રીનિંગ થયેલું ત્યારે નવાઝભાઈ સૌથી પહેલી વાર બનીઠનીને રેડ કાર્પેટ પર પોતાની ટીમની સાથે મલપતા મલપતા ચાલ્યા હતા. 2013માં 'લન્ચબોક્સ' અને 2016માં 'રામન રાઘવ' દેખાડાઈ. આ સિવાય નવાઝભાઈની 'મિયાં કલ આના' નામની શોર્ટ ફિલ્મ અને 'મોનસૂન શૂટઆઉટ' નામની ફુલલેન્થ ફિલ્મ કાનપ્રવાસ કરી ચુકી છે. સમજોને કે નવાઝભાઈ અત્યાર સુધીમાં બધું મળીને અડધો ડઝન વાર કાનની રેડ કાર્પેટ પર પગલાં પાડી ચુક્યા છે.

કાન 2018માં આ વખતે 'મન્ટો' ઉપરાંત રાજકુમાર રાવની 'ફાઇવ વેડિંગ્સ' નામની ફિલ્મ છે, જે નમ્રતા સિંહ ગુજરાલ નામની અપિરિચિત ડિરેક્ટરે બનાવી છે. નાયિકા છે, નરગીસ ફકરી (યાદ છે 'રોકસ્ટાર'માં રણબીર કપૂરની હિરોઈન બનેલી અતિ મોઢા હોઠવાળી કન્યા?). મુંબઈ આવેલી એક અમેરિકન જર્નલિસ્ટને બોલિવૂડના કોઈ સિતારાની શાદી કવર કરતી વખતે જે જાતજાતના અનુભવો થાય છે એની આ ફિલ્મમાં વાત છે. આ સિવાય કાનમાં આ વખતે રોહેના ગેરા નામના ફર્સ્ટટાઇમ ડિરેક્ટરની 'સર' નામની ફિલ્મ છે, જેમાં તિલોત્તમા શોમે અભિનય કર્યો છે. ક્યુટ સ્માઇલ ધરાવતા સેલિબ્રિટી શેફ વિકાસ ખન્ના હવે નિતનવી વાનગીઓની સાથે ફિલ્મો પણ બનાવવા લાગ્યા છે. ડિરેક્ટર તરીકેની એમની પહેલી ફિલ્મ 'ધ લાસ્ટ કલર'ને કાનમાં એન્ટ્રી મળે તે સારી વાત કહેવાય. 'રાંઝણા' ફેમ ધનુષને ચમકાવતી 'ધ એક્સ્ટ્રાઓર્ડિનરી જર્ની ઓફ ધ ફકીર હુ ગોટ ટ્રેપ્ડ ઈન અન આઇકિયા વોર્ડરોબ' જેવું લાંબલચ્ચ ટાઇટલ ધરાવતી એક વિદેશી ફિલ્મનું પણ આ વખતે કાનમાં સ્ક્રીનિંગ થવાનું છે. આ એક ઇન્ડો-ફ્રેન્ચ કો-પ્રોડક્શન છે. કેન સ્કોટના  ડિરેક્શનમાં બનેલી આ રોમેન્ટિક કોમેડી ટ્રેલર પરથી તો એક ટિપિકલ મેઇનસ્ટ્રીમ ફિલ્મ જેવી લાગે છે.

ઇન્ડિયન શોર્ટ ફિલ્મોની વાત કરીએ તો આ વખતે અંતરા રાવની 'અસ્થિ' અને અભિજીત ખુમાણની 'દૈવાર'ને કાન ફિલ્મોત્મસવમાં સ્થાન મળ્યું છે. રાઇટર-ડિરેક્ટર અભિજીતની 'કલ્પવૃક્ષ' નામની શોર્ટ ફિલ્મે ગયા વર્ષે  સિનેમેટોગ્રાફીનો નેશનલ અવોર્ડ જીત્યો હતો. આ કોલમમાં આપણે તેના વિશે વિગતવાર વાત પણ કરી ચુક્યા છીએ. અભિજીત પાક્કા કાઠિયાવાડી છે, પણ એમણે 'દૈવાર' મરાઠીમાં બનાવી છે. દૈવાર એટલે પરોઢનું ઝાકળબિંદુ. દેવામાં ડૂબેલો ખેડૂત આત્મહત્યા કરે ત્યારે સરકાર તરફથી એના પરિવારને આર્થિક વળતર જાહેર થતું હોય છે. આ નાણું પરિવારને ખરેખર મળતું હોય છે ખરું? બસ, આ એક તંતુને ઊંચકીને અભિજીત ખુમાણે શોર્ટ ફિલ્મ બનાવી છે. વિષય ગંભીર હોવા છતાં એ રોતલ એટલા માટે બનતી નથી એમાં રોમાન્સનો, એક અધૂરા રહી ગયેલા પ્રેમસંબંધનો અનપ્રિડિક્ટેબલ રંગ ઉમેરાયો છે.

'મારી ફિલ્મનું કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં સ્ક્રીનિંગ થવાનું છે તે સાચું, પણ તે કોમ્પિટીશનનો હિસ્સો નથી,' અભિજીત ખુમાણ સ્પષ્ટતા કરે છે, 'તે શોર્ટ ફિલ્મ કોર્નર (એસએફસી) નામના વિભાગમાં રજૂ થવાની છે. અમે એકચ્યુઅલી 'દૈવાર' કોમ્પિટીશન માટે જ સબમિટ કરેલી, પણ કાનનો નિયમ છે કે શોર્ટ ફિલ્મ 15 મિનિટ કરતાં વધારે લાંબી ન હોવી જોઈએ. 'દૈવાર'ની લંબાઈ 26 મિનિટ છે. આથી એ લોકોએ 'દૈવાર'ને શોર્ટ ફિલ્મ કોર્નરમાં મૂકી.'

શોર્ટ ફિલ્મ કોર્નરનો હિસ્સો હોવું તે પણ કંઈ નાની વાત નથી. આ સેક્શનમાં દુનિયાભરના ફિલ્મમેકરોએ બનાવેલી ચુનંદી શોર્ટ ફિલ્મોનું સ્ક્રીનિંગ થતું હોય છે. કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ સાથે સંકળાવું તે ઘટના સ્વયં શોર્ટ કે ફુલલેન્થ ફિલ્મને એક અધિકૃત વજન આપી દે છે.

વેલ, કાનમાં આ વખતે કઈ કઈ ફુલલેન્થ ફિલ્મો હોટ-એન્ડ-હેપનિંગ ગણાય છે? શાના પર સૌની નજર છે? કઈ ફિલ્મો હવે આવનારા લાંબા સમય સુધી ગાજતી રહેવાની છે? આનો જવાબ આવતા રવિવારે.        

shishir.ramavat@gmail.com

મલ્ટિપ્લેક્સ : એક વોચમેનની ફ્લ્મિી સફરઃ બિંદીયાથી બચ્ચન સુધી

Sandesh - Sanskar Purti - 26 June 2016


મલ્ટિપ્લેક્સ

જબરી ભેદી છે આ અભિનયક્ષમતા નામની વસ્તુ. તે કયારે, કોનામાં, શા માટે અને શી રીતે પ્રગટી જાય છે એની કયાં કોઈને ખબર પડે છે? પુત્રનાં લક્ષણ પારણામાં દેખાય જ તે કંઈ જરૂરી નથી. જો એમ જ હોત તો ગંદીગોબરી ફ્લ્મિો જોઈને મોટો થયેલો નવાઝુદ્દીન નામનો છોકરો આગળ જતાં અફલાતૂન એક્ટર નહીં પણ કશુંક ભળતું જ બન્યો હોત.

'યુપીના મારા બુધના ગામમાં સિનેમા હૉલના નામે એક પતરાવાળું કચુંપાકું મકાન જ હતું. એમાં ફ્ક્ત સી-ગ્રેડની ફ્લ્મિો લાગતી. 'રંગા ખુશ', 'બિંદીયા ઔર બંદૂક' ને એ ટાઈપનાં ટાઈટલ હોય. કયારેક ટોકીઝવાળા ફ્લ્મિની વચ્ચે પોર્નોગ્રાફીની કિલપ ઘુસાડી દેતા. હું ને મારા દોસ્તારો ટોકીઝની બહાર શો પૂરો થાય એની રાહ જોતા ઊભા રહેતા. લોકો બહાર નીક્ળે એટલે એમને અધીરાઈથી પૂછતાઃ આમાં (નાગડાપૂગડા) સીન-બીન નાખ્યાં છે કે? જો નાખ્યાં હોય તો ફ્લ્મિ જોવાની! બસ, હું આવી બધી ફ્લ્મિો જોઈને મોટો થયો છું! 

આજે ભારતના સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેતાઓમાં જેની ગણના થાય છે એ નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકીના આ શબ્દો છે! ખરેખર, જબરી ભેદી છે આ અભિનયક્ષમતા નામની વસ્તુ. તે કયારે, કોનામાં, શા માટે અને શી રીતે પ્રગટી જાય છે એની કયાં કોઈને ખબર પડે છે? પુત્રનાં લક્ષણ પારણામાં દેખાય જ તે કંઈ જરૂરી નથી. જો એમ જ હોત તો આવી ગંદીગોબરી ફ્લ્મિો જોઈને મોટો થયેલો નવાઝુદ્દીન નામનો છોકરો આગળ જતાં કોણ જાણે શું બન્યો હોત. 

જોકે સાવ એવુંય નહોતું કે નવાઝુદ્દીને તરુણાવસ્થામાં ફ્ક્ત ન જોવા જેવી ફ્લ્મિો જ જોઈ છે. એમનાં બુધના ગામથી ચાલીસ ક્લિોમીટરના અંતરે મુઝફ્ફરનગર શહેરમાં સારાં માંહૃાલી રેગ્યુલર હિન્દી ફ્લ્મિો લાગતી. આજની તારીખેય નવાઝુદ્દીનનાં બુઢાં માબાપ દીકરાની ફ્લ્મિ જોવી હોય તો બુધનાથી છેક મુઝફ્ફરનગર સુધી લાંબાં થાય છે. નવાઝના પિતાજી ખેતીકામ કરતા. આજે ય કરે છે. નવાઝુદ્દીનને નાનાં આઠ ભાઈ-બહેનો. કુલ સાત ભાઈઓ, બે બહેનો. જેમતેમ કરીને બધાં ભણ્યાં ખરાં. મારાં ગામમાં ત્રણ જ વસ્તુની બોલબાલા છે - ગેહૂં, ગન્ના અને ગન (ઘઉં, શેરડી અને બંદૂક), નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી એક મુલાકાતમાં ક્હે છે, 'અમારે ત્યાં ગન ક્લ્ચરની બોલબાલા છે. મર્ડર, લૂંટફાટ, ચોરી વગેરે બહુ સામાન્ય વાત ગણાય. વચ્ચે હું એકાદ અઠવાડિયું મારે ગામ ગયેલો. આ સાત દિવસમાં હત્યાના છ ક્સ્સિા બન્યા. આમાંના મોટા ભાગના ક્સ્સિા ઑનર ક્લિીંગના હતા. પોલીસ પણ આવી બાબતોમાં વચ્ચે પડતી નથી. લૉ-એન્ડ-ઓર્ડર જેવું ક્શું છે જ નહીં. આવા માહોલથી બચવા માટે જ મેં ગામ છોડયું હતું.' 

નવાઝુદ્દીન બીએસસી વિથ કેમિસ્ટ્રી કરી રહૃાા હતા. અધવચ્ચેથી વડોદરાની એમ.એસ. યુનિવર્સિટીમાં શિફ્ટ થયા. ભણતર પૂરું કરીને વડોદરામાં જ એક પેટ્રોકેમિક્લ ક્ંપનીમાં નોકરી કરવા માંડયા. એ જ અરસામાં એમને સમજાવા માંડયું હતું કે આપણે ખોટી લાઈનમાં આવી ગયા છીએ. નવાઝુદ્દીન વડોદરા છોડીને દિલ્હીમાં ચાલ્યા ગયા, પોતાના દોસ્તો પાસે. એક વાર યોગાનુયોગે કોઈ નાટક જોવાનો અવસર ઊભો થયો.

  

'હું તો નાટક જોઈને હું જબરો પ્રભાવિત થઈ ગયો હતો!' તેઓ ક્હે છે, 'જે આંખ સામે, મંચ પર ભજવાતું હતું એ અસલી હતું. ઉલઝન નામનાં એક નાટક્માં મનોજ બાજપાઈ એમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવતા હતા. ઓડિયન્સ સાથેની એમની જે કેમિસ્ટ્રી બની હતી તે જોઈને હું આભો થઈ ગયો. મનોજ રડે તો ઓડિયન્સ પણ રડે, મનોજ હસે તો ઓડિયન્સ પણ હસે. મને થયું કે આ તો મારું બેટું જબરું છે. સ્ટેજ પર એક્ટિંગ કરવી એ એક્ટર માટે બોડી સ્કેન કરાવવા જેવું છે. ઓડિયન્સ તમારું બધ્ધેબધ્ધું જોઈ શકે છે, ફીલ કરી શકે છે. મંચ પર થતો અભિનય એક ન્યુડ આર્ટ છે. નાટક જોતી વખતે ઓડિયન્સને એક્ટરનું બેક્ગ્રાઉન્ડ શું છે, એ કોણ છે, કયાંથી આવ્યો છે, કોનો દીકરો છે એવી ક્શી જ પરવા હોતી નથી. જેવી એક્ટરની એક્ટિંગ, એવો ઓડિયન્સનો રિસ્પોન્સ. મને જબરદસ્ત ખેંચાણ થયું આ વસ્તુથી.' 

દિલ્હીના પહેલાં છ મહિનામાં નવાઝુદ્દીને સિત્તેર જેટલાં નાટકે જોઈ નાખ્યાં. એમને સમજાઈ ગયું કે મારે લાઈફ્માં આ જ કામ કરવાનું છે - થિયેટરમાં લાઈવ ઓડિયન્સ સામે એકિટંગ! ખબર નહોતી કે પોતે અભિનય કરી શક્શે કે નહી છતાંય એક થિયેટર ગ્રૂપ જોઈન કરી લીધું. શરૂઆત, નેચરલી, બેક્સ્ટેજથી થઈ. ક્લાકારોને ચા-પાણી આપવાના, જગ્યા વાળીચોળીને સાફ્ કરવાની, વગેરે. સ્ટ્રીટ-પ્લે ર્ક્યા. દિલ્હીમાં ટકી રહેવા માટે થોડુંઘણું ક્માવું તો પડે જ. એક જગ્યાએ નાઈટ વોચમેનની નોકરી મળી શકે તેમ હતી. લઈ લીધી. રાતે વોચમેન તરીકે ફરજ બજાવવાની, દિવસે નાટકે કરવાનાં. નાસ્તામાં ચા-બિસ્ક્ટિ, લંચમાં ચા-બિસ્ક્ટિ ને રાતે ડિનરમાં પણ ચા-બિસ્ક્ટિ.  થિયેટરનો ચટકો લાગ્યો હોય એવા લોકો માટે દિલ્હીની નેશનલ સ્કૂલ ઓફ્ ડ્રામા (એનએસડી) અલ્ટિમેટ જગ્યા છે. એનએસડીમાં એડમિશન લેવું અતિ મુશ્કેલ કામ ગણાય છે. ઈવન મનોજ વાજપાઈને ત્રણ-ચાર વાર ટ્રાય ર્ક્યા પછી પણ અહીં એડમિશન નહોતું મળ્યું. સદનસીબે નવાઝુદ્દીનને મળી ગયું. એનએસડીમાં નવાઝુદ્દીન સામે અભિનયની નવી દુનિયા ખૂલી ગઈ. એમને ભાન થયું કે પોતે ઈન્ટેન્સ અને ભારે રોલ પણ કરી શકે છે.  

૧૯૯૬માં એનએસડીમાં કોર્સ પૂરો થઈ ગયા પછી દિલ્હીમાં નાટકે કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. દિલ્હીની થિયેટર સરક્ટિ પૈસાના મામલામાં કાયમ ગરીબ રહી છે. દિલ્હીનાં બધું મળીને સાતેક વર્ષ ગાળ્યાં, જેમાંના મોટા ભાગનો સમય કંગાલિયતમાં વીત્યો. આમ છતાંય એક્ટિંગ-બેક્ટિંગના ધખારા છોડીને બીએસસી કેમિસ્ટ્રીની ડિગ્રીના જોરે ચુપચાપ નોકરી કરવાનો વિચાર સુધ્ધાં નહોતો આવતો.

'કરીશ તો એક્ટિંગ જ, નહીં તો ભૂખે મરીશ! પછી વિચાર આવ્યો કે, જો ભૂખે જ મરવાનું હોય તો મુંબઈ જઈને મરું. મુંબઈમાં થિયેટર ઉપરાંત ટીવી છે, સિનેમા છે. મારા જેવાને કયાંક ને કયાંક તો કામ મળી જ જશે.'  

એમ આસાનીથી કામ મળી જતું હોત તો પૂછવું જ શું. પહેલાં દિલ્હીએ સ્ટ્રગલ કરાવી, હવે મુંબઈએ વારો કઢયો. નવાઝુદ્દીને ટીવી સિરિયલોમાં ટ્રાય કરી જોઈ. ટીવી પર એ સમયે એક્તા ક્પૂરની ઝાક્ઝમાળભરી સિરિયલો રાજ કરતી હતી. ગોરા-ચીટ્ટા છોકરાઓ હીરો બનતા (આજની તારીખેય આવા છોકરાઓ જ મેઈન લીડ કરે છે). નવાઝુદ્દીન જેવા અતિ મામૂલી દેખાવવાળા માણસને કોણ ઊભું રાખે? એક વાર નસીબજોગે કયાંક ભિખારીના રોલ માટે એક્ટરની જરૂર પડી, પણ આ રોલ માટે નવાઝુદ્દીનના છ ફૂટ ઊંચા બોડી-બિલ્ડર દોસ્તને સિલેકટ કરવામાં આવ્યો! નવાઝુદ્દીનને સમજાઈ ગયું કે આ હિન્દી સિરિયલોની દુનિયા મારા માટે નથી.  

એમણે ફ્લ્મિો તરફ્ નજર દોડાવી. તેઓ પ્રોડક્શન હાઉસીસની બહાર ચૂપચાપ ઊભા રહે. કામ માગવામાં શરમ આવે એટલે મનોમન પ્રાર્થના કરતા રહે કે કોઈ ડિરેક્ટર-પ્રોડયુસર અહીંથી પસાર થાય ને મારા પર ધ્યાન જાય ને મને સામેથી બોલાવીને કામ આપે! આવું કયારેય બન્યું નહીં. હા, એક વાર આશા જરૂર બંધાઈ હતી. એ જમાનામાં નવાઝુદ્દીનને મોબાઈલ ફોન પરવડતો નહીં એટલે પેજર રાખતા. એક વાર તેઓ બસમાં ક્શેક જઈ રહૃાા હતા ત્યારે પેજર પર મેસેજ આવ્યોઃ પ્લીઝ કોલ ઈમિડીએટલી. મેસેજ મોક્લનારનું નામ હતુંં, સુભાષ ઘાઈ! નવાઝુદ્દીન રોમાંચિત થઈ ગયા. બસમાંથી ઉતરીને એસટીડી-પીસીઓનું બૂથ શોધ્યું એટલી વારમાં તો મનમાં હજાર જાતનાં સપનાં જોઈ નાખ્યાં. ધડક્તા હૃદયે ફોન ર્ક્યો. સામેના છેડે એમનો જ કોઈ ટિખળી દોસ્ત નીક્ળ્યો. નવાઝુદ્દીનની ટાંગ ખેંચવા માટે એણે પેલો ખોટેખોટો મેસેજ મોક્લ્યો હતો. નવાઝુદ્દીનનું દિલ તૂટી ગયું. 

આવા અપમાનજનક સમયમાં પણ નવાઝુદ્દીનને પાછા ઉત્તરપ્રદેશ વતન ભાગી જવાનું મન થતું નહોતું. કેવી રીતે થાય? ત્યાં દોસ્તારો-સગાસંબંધીઓ મેણાંટોણાં મારવા માટે તૈયાર જ બેઠા હતાઃ ચલા મુરારિ હીરો બનને... આવ્યો મોટો હીરો બનવાવાળો! હવે તો વટનો સવાલ હતો. સ્ટ્રગલ ચાલુ રહી. જો માણસમાં ખરેખર દમ હોય તો સંઘર્ષ એને તોડી શક્તો નથી, બલકે એને મજબૂત બનાવી દે છે. નવાઝુદ્દીનના ક્સ્સિામાં પણ એવું જ બન્યું. ધીમે ધીમે ફ્લ્મિોમાં ટોળાનાં સીનમાં ઊભા રહેવાનો ચાન્સ મળવા લાગ્યો. કયારેક પાસિંગ શોટ (હીરો-હીરોઈનની આસપાસ પસાર થતા લોકો તરીકે)માં કેમેરા સામે આવવાની તક મળતી. ક્રમશઃ સમયગાળો વધતો ગયો. 'સરફરોશ' (૧૯૯૯)માં ૪૦ સેક્ન્ડનો રોલ મળ્યો. મનોજ બાજપાઈની 'શૂલ' (૧૯૯૯)માં ટચુક્ડો વેઈટરનો રોલ મળ્યો. 'મુન્નાભાઈ એમબીબીએસ' (૨૦૦૩)માં પાકીટમારનો એકાદ મિનિટનો રોલ મળ્યો.  

એક વાર રામગોપાલ વર્માની 'સત્યા'ના સેટ પર ફ્લ્મિના લેખક અનુરાગ ક્શ્યપ સાથે ભેટો થઈ ગયો. અનુરાગ ખુદ એ વખતે ફ્લ્મિ ડિરેક્ટર તરીકે બ્રેક મેળવવા માટે સ્ટ્રગલ કરી રહૃાા હતા. નવાઝુદ્દીનનો 'સરફરોશ'વાળો સીન એમને યાદ હતો. નવાઝુદ્દીને એમની સામે પોતાનાં કોઈ નાટક્નો એકાદ સીન ભજવી બતાવ્યો. પ્રભાવિત થયેલા અનુરાગે ક્હૃાું: દોસ્ત, મારી ફ્લ્મિનો મેળ પડશે તો હું ચોક્કસ તને કામ આપીશ. અનુરાગે વચન પાળી બતાવ્યું. એમણે 'બ્લેક ફ્રાઈડે' (૨૦૦૭) બનાવી ત્યારે નવાઝુદ્દીનને વ્યવસ્થિત રોલ આપ્યો. નવાઝુદ્દીનનો આ પહેલો પ્રોપર રોલ. ક્મનસીબે આ ફ્લ્મિ બૅન થઈ ગઈ.  

પણ આ એ સમયગાળો હતો જ્યારે હિન્દી સિનેમા કરવટ બદલી રહી હતી. મલ્ટિપ્લેકસ ક્લ્ચરને કારણે અલગ સેન્સિબિલિટીવાળા ડિરેક્ટરો વેગળા પ્રકરની સ્મોલ બજેટ ફ્લ્મિો બનાવી શક્તા હતા. નવાઝુદ્દીનને આ પરિવર્તન ભરપૂર લાભ મળ્યો. એમણે 'પતંગ' અને 'મિસ લવલી' જેવી આર્ટહાઉસ ફ્લ્મિો કરી જે ફ્લ્મિ ફેસ્ટિવલ સરક્ટિમાં ખૂબ વખણાઈ. રેગ્યુલર પ્રેક્ષકેએ નવાઝુદ્દીનને વ્યવસ્થિત રીતે પહેલી વાર જોતા 'પિપલી લાઈવ' (૨૦૦૯)માં. ત્યાર બાદ યશરાજ બેનરની 'ન્યુ યોર્ક' (૨૦૦૯) આવી, વિદ્યા બાલનવાળી 'ક્હાની' (૨૦૧૧) આવી. આ સિવાય પણ બીજી ઘણી ફ્લ્મિો આવી. બોલિવૂડમાં નવાઝુદ્દીનની ઓળખ બનવા લાગી. ઓડિયન્સ એમને નામથી ને ચહેરાથી ઓળખવા લાગ્યા. ૨૦૧૧-'૧૨માં આવેલી અનુરાગ ક્શ્યપના 'ગેંગ્સ ઓફ્ વાસેપુર'ના બન્ને ભાગથી સમજોને કે નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી બોલિવૂડમાં સજ્જડ રીતે પ્રસ્થાપિત થઈ ગયા.  

નવાઝુદ્દીનનો આશ્ચર્યકારક વિજય તો ત્યારે થયો ગણાય જ્યારે સલમાન ખાનની 'કિક' (૨૦૧૪) જેવી મેઈનસ્ટ્રીમ મસાલા ફ્લ્મિમાં એમને વિલનનો રોલ મળ્યો. એ જ વર્ષે આવેલી 'બદલાપુર' અને 'બજરંગી ભાઈજાન' જેવી બ્રિલિયન્ટ અને હિટ ફ્લ્મિોમાં નવાઝુદ્દીનનાં મસ્ત પર્ફોર્મન્સ જોઈને ઓડિયન્સ નવેસરથી એમના પ્રેમમાં પડયું. એક જમાનામાં જેમની ફ્લ્મિનાં પોસ્ટરો જોઈને ફેન્ટસીની દુનિયામાં ખોવાઈ જતા હતા એવા અમિતાભ બચ્ચનની 'તીન' (૨૦૧૬)માં એમને સમક્ક્ષ રોલ મળ્યો. ગયા શુક્રવારે રિલીઝ થયેલી અનુરાગ ક્શ્યપની 'રામન રાઘવ ૨.૦'માં નવાઝુદ્દીન ટાઈટલ રોલ નિભાવે છે. હવે પછી શાહરૂખ ખાન સાથે 'રઈસ'માં દેખાશે,ઓલરેડી વિવાદમાં ઘેરાઈ ચૂકેલી અને ગુજરાતની પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી 'હરામખોર' નામની ફ્લ્મિમાં ટીનએજ ક્ન્યા સાથે અનૈતિક સંબંધ બાંધનારા ટીચરના રોલમાં દેખાશે. આજે નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી જાહેરાતોમાં દેખાય છે, બ્રાન્ડ એન્ડર્સોમેન્ટ કરે છે. જેનું નાટક જોઈને એકટર બનવાની પ્રેરણા મળી હતી એવા મનોજ બાજપાઈ કરતાં ય આજે નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી આજે આગળ નીક્ળી ગયા હોય તેવી છાપ ઊભી થાય છે.  

નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી ક્હે છે, 'ફ્લ્મિોમાં મને કંઈ રાતોરાત સફ્ળતા મળી નથી. મને કંઈ લોટરી લાગી નથી. અત્યારે જ્યાં છું ત્યાં પહોંચવા માટે મેં ખૂબ ભોગ આપ્યો છે ને પાર વગરના રિજેક્શન સહ્યા છે. ક્દાચ હું ખુદ સફ્ળતા માટે તૈયાર નહોતો. મને આખી ગેમ ધીમે ધીમે સમજાઈ છે, પણ ત્યાં સુધીમાં વર્ષો વીતી ગયાં હતાં.'

ખેર, આજે નવાઝુદ્દિન સિદ્દીકીની ગાડી ટોપ ગિયરમાં દોડી રહી છે. આવનારાં ઘણાં વર્ષો સુધી એમની ગાડી ધીમી પડે એવા આસાર નથી.

0 0 0