નવદુર્ગા અને દસ મહાવિદ્યાઃ પ્રતીકોને પેલે પાર...

દિવ્ય ભાસ્કર – કળશ પૂર્તિ – 10 ઓક્ટોબર 2018, બુધવાર

ટેક ઓફ 

આદિ શક્તિનાં દસ સ્વરૂપો શા માટે પ્રગટ્યાં? આપણાં ધર્મસાહિત્યની પ્રતીકાત્મક કથાઓમાં આલેખાયેલી સ્થૂળ ઘટનાઓ, પાત્રાલેખન અને વર્ણનોમાં એટલું રસપ્રચુર ડિટેલિંગ થયેલું હોય છે કે ચકિત થઈ જવાય.

શૈલપુત્રી, બ્રહ્મચારિણી, ચંદ્રઘંટા, કુષ્માંડા, સ્કંદમાતા, કાત્યાયની, કાલરાત્રિ, મહાગૌરી અને સિદ્ધિદાત્રી. આજથી શરૂ થઈ રહેલી નવરાત્રિની નવ રાતો દરમિયાન મા દુર્ગાનાં આ નવ સ્વરૂપોની પૂજા થશે. રાધર, થવી જોઈએ. એ વાત અલગ છે કે નવરાત્રિ દરમિયાન મુંબઈ જેવા મહાનગરમાં અતિ ઉત્સાહી નરનારીઓ ‘ગોલી માર ભેજે મેં’ જેવાં ગેંગસ્ટર ગીતો પર પણ ઠેકડા મારતાં મારતાં નોનસ્ટોપ ડિસ્કો ડાંડિયા રમી શકે છે. આ બાબતમાં ફરિયાદ કરવાનું કે દુખી થવાનું પણ હવે અર્થહીન બની ગયું છે. આજે વાત કરવી છે આદિ શક્તિનાં દસ સ્વરૂપોની, જે દસ મહાવિદ્યા અથવા જ્ઞાનની દેવીઓ તરીકે પણ ઓળખાય છે.

આપણું ધર્મસાહિત્ય રસપ્રચુર કથા-ઉપકથાઓથી છલકાય છે. ધાર્મિક કથાઓ સામાન્યતઃ પ્રતીકાત્મક હોવાની. આ કથાઓમાં છૂપાયેલા ગૂઢ અર્થોને જોવાના હોય. શ્રદ્ધાળુ જ્યારે ગૂઢાર્થને પામી શકતો નથી ત્યારે એની ભક્તિ કેવળ વિધિઓ અને રીતિરિવાજોની શારીરિક ચેષ્ટાઓ પૂરતી સીમિત થઈ જાય છે. અલબત્ત, આ કથાઓની સ્થૂળ ઘટનાઓ, પાત્રાલેખન અને વર્ણનોમાં એટલું અદભુત ડિટેલિંગ થયેલું હોય છે કે ચકિત થઈ જવાય. દસ મહાવિદ્યા અથવા દુર્ગાનાં દસ સ્વરૂપો શા માટે પ્રગટ્યાં? શ્રી દેવીભાગવતપુરાણમાં આ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે.

ભગવાન શિવ અને એમની પત્ની સતી વચ્ચે એકવાર વિવાદ થઈ ગયો. મા પાર્વતીનું પૂર્વજન્મનું નામ સતી હતું. સતી અને શિવનાં લગ્નથી સતીના પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ નારાજ હતા. એમણે શિવજીનું અપમાન કરવાના આશયથી એક વિશાળ યજ્ઞનું આયોજન કર્યું. એમાં તમામ દેવી-દેવતાઓને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું, ફક્ત શિવજી અને સતીને જ જાણી જોઈને બાકાત રાખવામાં આવ્યાં. સતીએ જીદ પકડી કે હું તો દીકરી કહેવાઉં, મારા નિમંત્રણની શું જરૂર? આપણે આ યજ્ઞમાં જવું જ છે. શંકરે એમની જીદની અવગણના કરી એટલે ક્રોધે ભરાયેલાં સતીએ મહાકાલીના ભયાનક અવતાર ધારણ કર્યો. તે જોઈને ભયભીત થઈ ગયેલા શંકર વારાફરતી દસેય દિશાઓમાં દોડ્યા. આ તમામ દિશામાં સતી નવાં નવાં સ્વરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થતાં રહ્યાં ને પતિને રોકતાં રહ્યાં. સતીનાં આ દસેય સ્વરૂપ, દસ મહાવિદ્યા તરીકે ઓળખાયા. આગળની કથા એવી છે કે શંકરનો વિરોધ હોવા છતાં સતી પોતાના પિતા દ્વારા આયોજિત યજ્ઞમાં પહોંચી ગયાં. ત્યાં પિતા-પુત્રી વચ્ચે વિખવાદ થઈ ગયો. પિતાએ જમાઈ શંકરની નીંદા કરી. આથી સતીએ યજ્ઞકુંડમાં ઝંપલાવીને પોતાના પ્રાણની આહૂતિ આપી.

તાંત્રિક પ્રકૃતિ ધરાવતી દસ મહાવિદ્યા પૈકીનું પહેલું સ્વરૂપ એટલે મા દુર્ગાનું કાલી સ્વરૂપ, જેનો મહિમા ગાવા આપણે નવરાત્રિ મનાવીએ છીએ. જેની પ્રકૃત્તિ આસૂરી હોય અને જે સંપૂર્ણપણે નિષ્ઠુર હોય એવાં તત્ત્વોનો નાશ કરવા માટે આદિ શક્તિ માતા કાલીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. બીજું સ્વરૂપ છે બગલામુખી. ધર્મસાહિત્યમાં એમનું મોહક વર્ણન થયું છે. મા બગલામુખી પીળા રંગની સાડી પહેરે છે. તેથી તેઓ પિતાંબરાવિદ્યા તરીકે પણ ઓળખાય છે. તેઓ સોનાના સિંહાસન પર બિરાજે છે, એમને ત્રણ નેત્ર અને ચાર હાથ છે, માથા પર મુગટ છે. બગલામુખીની સાધના શત્રુઓના ભયથી મુક્તિ મેળવવા માટે અને વાકસિદ્ધિ પામવા માટે થાય છે. 

મા બગલામુખીનાં પ્રાગટ્યની એક કથા એવી છે કે સતયુગમાં એક વાર મહાવિનાશકારી તોફાન આવ્યું. પૃથ્વી પરનાં સમસ્ત સજીવોનું જીવનમાં સંકટમાં આવી પડ્યું. આથી ચિંતિત થઈ ગયેલા ભગવાન વિષ્ણુએ સૌરાષ્ટ્ર દેશમાં હરિદ્રા નામના સરોવરના કિનારે આકરું તપ કર્યુ. એનાથી પ્રસન્ન થઈને માતા ભગવતી સરોવરમાંથી બગલામુખી સ્વરૂપે પ્રગટ્યાં અને તોફાન અટકાવી દીઘું.

ત્રીજું સ્વરૂપ છે, છિન્નમસ્તા અથવા છિન્નમસ્તિકા દેવી. એમના એક હાથમાં પોતે જ કાપેલું ખુદનું મસ્તક છે, બીજા હાથમાં ખડગ છે. ગળામાં હાડકાંની માળા અને ખભા પર યજ્ઞોપવિત છે. દિશાઓ જ એમનાં વસ્ત્રો છે. કપાયેલી ગરદનમાંથી રક્તની જે ધારાઓ વહે છે એમાંથી તેઓ સ્વયં પાન પણ કરે છે અને વર્ણની તેમજ શાકિની નામની પોતાની બે સહેલીઓને પણ પીવડાવે છે! ભુવનેશ્વરી એ દસ મહાવિદ્યામાં સ્થાન પામતું મા દુર્ગાનું ચોથું સ્વરૂપ છે. ભુવનેશ્વરી સમગ્ર સંસારના ઐશ્વર્ય એટલે કે સુખ-સુવિધા-સમૃદ્ધિનાં સ્વામિની છે. તેઓ સુખ-સુવિધા આનંદની અનુભૂતિ કરાવે છે. વૈભવ પામવા માટે ભૌતિક પુરુષાર્થ કરો પડે, પણ વ્યાપક ઐશ્વર્ય પામવા માટે સાધનાત્મક પુરુષાર્થની જરૂર પડે.

શંકરનાં ઘણાં નામો છે. એમાંનું એક નામ છે, માતંગ. માતંગની શક્તિ એટલે માતંગી. દસ મહાવિદ્યાનું આ પાંચમું સ્વરૂપ. એમનો વર્ણ શ્યામ છે, તેઓ મસ્તક પર ચંદ્રમા ધારણ કરે છે. એમની ચાર ભુજાઓ ચાર વેદ સમાન છે. માતંગી મહાવિદ્યાની આરાધના કરનાર વ્યક્તિ કળા-સંગીતની પ્રતિભ થકી દુનિયાને વશ કરી શકે છે એવી માન્યતા છે. મા માતંગી સમતાનું પ્રતીક છે.

છઠ્ઠું સ્વરૂપ - મા ઘૂમાવતી. દેવી ઘૂમાવતીએ પ્રણ લીધું હતું કે જે મને યુદ્ધમાં હરાવી શકે એને જ હું મારો પતિ માનીશ, પણ આજ સુધી કોઈ એમને યુદ્ધમાં પરાસ્ત કરી શક્યું નથી. આથી દેવી ઘૂમાવતી એકલાં છે, વિરક્ત છે અને સ્વનિયંત્રક છે. એમનો કોઈ સ્વામી નથી. એક માન્યતા એવી છે કે દેવી ઘૂમાવતી ભગવાન શંકરનાં વિધવા છે. એક વાર ક્રોધમાં આવીને તેઓ પોતાના પતિ શંકરને ગળી ગયાં હતાં. તેથી તેઓ વિધવા સ્વરૂપ મનાય છે. દેવીનું ભૌતિક સ્વરૂપ ક્રોધના દુષ્પરિણામ તેમજ પશ્ચાતાપનું પ્રતીક છે. દેવી ધૂમાવતી પોતાના ભક્તને સંસારના બંધનોથી વિરક્ત  થવાની શક્તિ પૂરી પાડે છે. આ શક્તિ વડે ભક્તને યોગની ઉચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચવામાં તેમજ મોક્ષપ્રાપ્તિ કરવામાં મદદ મળે છે. દેવી ધૂમાવતીનું બીજું નામ અલક્ષ્મી છે. લક્ષ્મી અને અલક્ષ્મી બન્ને બહેનો છે. અલક્ષ્મી ગરીબ માણસના ઘરમાં દરિદ્રતાના સ્વરૂપમાં નિવાસ કરે છે. 

તે પછી, ત્રિપુરાસુંદરી અથવા રિપુરસુંદરી અથવા ષોડશી. તેઓ સ્વભાવે સૌમ્ય છે, એમના હૃદયમાં દયા છે. ભક્તને આશીર્વાદ આપવા માટે સદા તત્પર રહે છે. એમની કાંતિ ઉદય પામી રહેલા સૂર્ય જેવી છે. મા ત્રિપુરાસુંદરીની તસવીર જોશો તો એમની ચારે તરફ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, પરાશિવ અને ગણેશ વિદ્યમાન છે. લક્ષ્મી અને સરસ્વતી એમને પંખો નાખે છે!

દસ મહાવિદ્યાનું આઠમું સ્વરૂપ મા તારા તરીકે જાણીતું છે. તારક (મુક્તિદાત્રી) હોવાને કારણે એમને તારા તરીકે આળખવામાં આવે છે. તંત્રસાહિત્યમાં મા તારાના અત્યંત ઉગ્ર ને ભયંકર સ્વરૂપોની કલ્પના કરવામાં આવી છે. દસ મહાવિદ્યાના નવમા સ્વરૂપને માતા ભૈરવીના નામે ઓળખવામાં આવે છે. ત્રણેય લોકમાં વિધ્વંસની જે શક્તિ છે, એ ભૈરવીની અભિવ્યક્તિ છે. મા ભૈરવી વિનાશક છે તો સાથે જ્ઞાનમયી પણ છે.

દસ મહાવિદ્યાનું અંતિમ સ્વરૂપ છે, દેવી કમલા. સદા કમળ પર બિરાજમાન રહેતાં આ દેવી દિવ્યતાનું પ્રતીક છે. તેઓ ધન અને સૌભાગ્યનાં અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે. ધન-સંપત્તિ પ્રદાન કરતાં હોવાથી તેમને તાંત્રિક લક્ષ્મી તરીકે પણ આળખવામાં આવે છે.   

આદિ દેવીના આ દસેય સ્વરૂપમાંથી અમુક રૌદ્ર છે, અમુક સૌમ્ય. ગુહ્યાતિગુહ્ય તંત્ર આ દસ મહાવિદ્યાઓને વિષ્ણુના દસ અવતાર સાથે સાંકળે છે. ખરેખર, આપણાં શાસ્ત્રો-પુરાણોમાં ધોધમાર વહેતો વાર્તારસ અને સંજ્ઞા-પ્રતીકોનું ઘટાટોપ અભિભૂત કરી દે તેવાં છે!

0 0 0  

ટેક ઓફ : નવરાત્રિ : ઢોલ, નગારાં, લોહી અને શેરોવાલી!

Sandesh - Ardh Saptahik Purti - 24 Sept 2014

ટેક ઓફ

'તેઝાબ'માં સ્થાનિક ગુંડો મુન્નો (અનિલ કપૂર) હનુમાન ગલીના ડિસ્કો દાંડિયામાં પહોંચી જાય છે. પછી પોતાની ટિપિકલ ટપોરી હિન્દીમાં કાચુંપાકું ગુજરાતી ઉમેરીને અનાઉન્સ કરે છેઃ "આજ કી રાત મા દેવીમાની રાત છે... જીન્હેં બડે બડે દુર્જનો કા નાશ કિયા... બજાવ... વગાડો..." ને પછી શરૂ થાય છે ડિસ્કો ડાંડિયાની રમઝટ. આ માત્ર ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટલ સિકવન્સ છે, જે પૂરી થઈ ગયા પછી અનિલ કપૂર પાછો બૂમ પાડે છેઃ "અરે પતી ગયો... ખલાસ થઈ ગયો...!" યુટયુબ પર 'તેઝાબ'ના આ ડિસ્કો ડાંડિયા સાંભળજો. મજા આવશે. 

ગામની હવેલીની વચ્ચોવચ ચોકમાં રંગોની છાકમછોળ છે. "હેજી રે... ઊડે ઊડે મન ઊડે... પર ઊડે મન સંગ ઊડે..." કરતો ઢોલી દુહો લલકારે છે અને તે સાથે એક રમણી અને બાંકા જવાન વચ્ચે આંખોઆંખોમાં મસ્તી શરૂ થાય છે. બન્ને એકમેક માટે સાવ અજાણ્યાં છે, પણ તેમની વચ્ચે કશુંક ક્લિક થઈ ગયું છે. કેડિયું-ચોરણી ધારણ કરેલો જુવાન ઈશારાથી પડકાર ફેંકે છેઃ ખુદનો ગાલ ગુલાલથી રંગવામાં શી બહાદુરી? જો ખરી હો તો મારા હોઠ રંગી જો, તારા હોઠના રંગથી! એને એમ કે ચણિયાચોળીમાં સજ્જ યુવતી શરમાઈને નાસી જશે, પણ આ તો બોલ્ડ અને બિન્ધાસ્ત કન્યા છે. જુવાનની આંખોમાં સતત આંખો પરોવી રાખીને એ મક્કમતાથી નજીક આવે છે, પેલાને નજીક ખેંચે છે અને એ કંઈ સમજે તે પહેલાં નાજુકાઈથી તેના હોઠ ચૂમી લે છે! બીજી જ ક્ષણે ઉછળી ઉછળીને ગરબે ઘૂમી જુવાનિયાઓના વર્તુળમાં ભળી જાય છે. મદહોશ થઈ ગયેલો યુવક પણ પાછળ પાછળ જોડાય છે અને બેકગ્રાઉન્ડમાં ગીત ગુંજી રહ્યું છેઃ 'લહુ મુંહ લગ ગયા... સોયા થા નસ નસ મેં અબ જગ ગયા... હે... લહુ મુંહ લગ ગયા!'

સંજય ભણસાલીની 'રામ-લીલા' ફિલ્મનું આખું શરીર રણઝણાવી મૂકે તેવું આ કમાલનું ગીત, જે આવનારા દાયકાઓ સુધી ગુંજતું રહેવાનું છે. દીપિકા પદુકોણનું એ અદ્ભુત રૂપ અને ગરબાની મુદ્રાઓ લોકો ભૂલી શકવાના નથી. ફિલ્મના ઉત્તરાર્ધમાં ગરબા શૈલીનું બીજું ગીત છે અને તે પણ એટલું જ અસરકારક છે. હવે તેમનો પ્રેમ કદાચ નિર્ભેળ રહ્યો નથી, તેમાં વેર અને વેદનાનાં ઝેરી ટીપાં ઉમેરાઈ ચૂક્યાં છે. નાયક-નાયિકા અને તેમના પરિવારો વચ્ચે ઘણું બધું બની ચૂક્યું છે. પતિ હવે પરોણો બનીને ઘરે આવ્યો છે. હીરો રણવીર સિંહ તેમજ મા સુપ્રિયા પાઠક સામે દર્શક થઈને બેઠાં છે. ઘેરા તનાવના માહોલમાં રતુંબડા કપડાંમાં સજ્જ દીપિકા ભીની આંખે આક્રોશપૂર્વક શરૂઆત કરે છેઃ 'હે...ધિન તણાક ધિન તણાક આજા ઉડ કે સરાત પેરોં સે બેડી જરા ખોલ... નગારા સંગ ઢોલ બાજે, ઢોલ બાજે... ધાંય ધાંય ઢમ ઢમ ધાંય...' 

આમ તો 'લીલી લીમડી રે...' અસંખ્ય વખત આપણા કાન પર પડી ચૂક્યું છે, પણ 'રામ-લીલા'ના આ ગીતમાં એને જે રીતે વણી લેવામાં આવે છે તે જોઈ-સાંભળીને આનંદ થાય છે. આ જ ફિલ્મમાં ટ્રેડિશનલ ફોર્મમાં ફિલ્માવાયેલું 'ભાઈ ભાઈ' ગીત છે અને અફકોર્સ, ફિલ્મનો ઉઘાડ જ ઝવેરચંદ મેઘાણીના અમર ગીત 'મન મોર બની થનગાટ કરે'થીના ઓડિયો વર્ઝનથી છે. 'રામ-લીલા' થિયેટરમાં બીજી વાર જોવાનું મન થયું હોય તો તે ફ્ક્ત તેના રાસ-ગરબાની રમઝટને કારણે.

છેલ્લાં વર્ષોમાં હિન્દી સિનેમામાં રાસ-ગરબાને શાનથી અને સ્ટાઈલથી ધબકતા રાખવા બદલ સંજય ભણસાલીને ફુલ માર્ક્સ આપવા પડે. 'હમ દિલ દે ચુકે સનમ' (૧૯૯૯)માં ઐશ્વર્યા રાય અને સલમાન ખાન પર ફિલ્માવાયેલાં 'ઢોલી તારો ઢોલ બાજે' ગીતે તરખાટ મચાવી દીધો હતો. 'લહુ મુંહ લગ ગયા' ગીતનાં મૂળિયાં 'ઢોલી તારો ઢોલ બાજે'માં છે. એ જ રીતે હવામાં ફેંકાતો ગુલાલ, બુલંદ અવાજે લલકારાતો દુહો, ઐશ્વર્યા-સલમાન વચ્ચે છેડછાડ, ચડસાચડસી અને પછી તરત જ 'ઝનનન ઝનઝનાટ ઝાંઝર બાજે રે આજ... ટનનન ટનટનાટ મંજીરા બાજે... ઘનનન ઘનઘનાટ ગોરી કે કંગના... આજ છનનનન છનછનાટ પાયલ સંગ બાજે... બાજે રે બાજે રે ઢોલ બાજે..." અને પછી વિદ્યુતના તરંગોની ગતિથી ઉછળતાં જુવાન શરીરો!

ભરપૂર ગ્લેમર અને ઝાકઝમાળની વચ્ચે રાસ-ગરબાના ફોર્મનું સત્ત્વ જાળવી રાખવું અને સાથે સાથે ધારી એસ્થેટિક અસર ઉપજાવવી - આવું કોમ્બિનેશન અચિવ કરવું સહેલું નથી. ઐશ્વર્યા અને દીપિકા જેવી સાઉથ ઈન્ડિયન હિરોઈનો પાસે ગુજરાતણો પણ શરમાઈ જાય એવા અદ્ભુત ગરબા કરાવવા કદાચ એનાથીય વધારે અઘરું છે. આનો જશ સંજય ભણસાલીને આપવો જ પડે. 'રામ-લીલા'ના તો મ્યુઝિક કમ્પોઝર તરીકેની ક્રેડિટ પણ તેમના નામે છે.

 ફિલ્મી રાસ-ગરબાની વાત આવે ત્યારે 'સુહાગ' (૧૯૭૯) ફિલ્મનો અમિતાભ બચ્ચન-રેખા પર ફિલ્માવાયેલો રાસ અચૂક યાદ આવે. મહોલ્લાની વચ્ચે મંદિર રોશનીથી ઝળહળી રહ્યું છે. ગર્ભદ્વારની સામે ઘૂમતા ખેલૈયાઓની વચ્ચે પીળા ઝભ્ભા પર કમરે ગુલાબી દુપટ્ટો બાંધીને યુવાન અમિતાભ બચ્ચન દુહા શૈલીમાં શરૂઆત કરે છેઃ 'કાલ કે પંજે સે માતા બચાઓ... જય મા અષ્ટભવાની...' ને પછી મુખ્ય ગીતઃ 'એ નામ રે... સબ સે બડા તેરા નામ... શેરોવાલી... ઊંચે ડેરોવાલી... બિગડે બના દે મેરે કામ નામ રે...' તરત ડાંડિયા ટકરાવતી રૂપકડી રેખા આ પંક્તિ ઝીલી લે છે. મોહમ્મદ રફી -આશા ભોંસલેનો અવાજ ને લક્ષ્મીકાંત -પ્યારેલાલનું સંગીત. મુખડું પૂરું થતાં જ અમઝદ ખાન સાધુનો છદ્મવેશ ધારણ કરીને એન્ટ્રી મારે છે અને ઝુમાવી દેતાં આ ગીતના ભક્તિભાવમાં ટેન્શનનો અન્ડરકરન્ટ ઉમેરાઈ જાય છે.

'તેઝાબ' (૧૯૮૮) એટલે માધુરી દીક્ષિત, તેનો 'એક દો તીન'નો ડાન્સ અને બહુ બહુ તો અનિલ કપૂર એટલું જ આપણને યાદ રહ્યું છે, પણ આ ફિલ્મમાં ડિસ્કો ડાંડિયાની એક અફલાતૂન સિકવન્સ પણ હતી તે ભુલાઈ ગયું છે. સીન એવો છે કે સ્થાનિક ગુંડો મુન્નો હનુમાન ગલીના દાંડિયામાં પહોંચી જાય છે. પછી પોતાની ટિપિકલ ટપોરી હિન્દીમાં કાચુંપાકું ગુજરાતી ઉમેરીને અનાઉન્સ કરે છેઃ "આજ કી રાત મા દેવીમાની રાત છે... જીન્હેં બડે બડે દુર્જનો કા નાશ કિયા... બજાવ... વગાડો..." ને પછી શરૂ થાય છે ડિસ્કો ડાંડિયાની રમઝટ, જેમાં કેટલાંય હિટ ફિલ્મી ગીતોની ટયૂનો સંભળાય છે. આ માત્ર ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટલ સિકવન્સ છે, જે પૂરી થઈ ગયા પછી અનિલ કપૂર પાછો બૂમ પાડે છેઃ "અરે પતી ગયો... ખલાસ થઈ ગયો...!" યુટયુબ પર 'તેઝાબ'ના આ ડિસ્કો ડાંડિયા સાંભળજો. મજા આવશે. આના કંપોઝર પણ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ.

ગુજરાતી મ્યુઝિક કંપોઝર બેલડી કલ્યાણજી-આનંદજીએ હિન્દી સિનેમામાં એક કરતાં વધારે રાસ-ગરબા આપ્યા છે. સૌથી પહેલાં તો 'સરસ્વતીચંદ્ર' (૧૯૬૮)નો આ યાદગાર ગરબોઃ 'મૈં તો ભુલ ચલી બાબુલ કા દેસ પિયા કા ઘર પ્યારા લાગે...' ગોવિંદ સરૈયાએ ડિરેક્ટ કરેલી આ ફિલ્મમાં નૂતન પર ગરબો ફિલ્માવાયેલો હતો. શબ્દો ઈંદિવરના હતા. પછીના વર્ષે 'સટ્ટાબજાર' નામની ફિલ્મ આવી હતી. રવીન્દ્ર દવેએ ડિરેક્ટ કરેલી આ ફિલ્મમાં બલરાજ સહાની અને મીનાકુમારીની મુખ્ય ભૂમિકાઓ હતી. આ ફિલ્મ માટે કલ્યાણજી-આણંદજીએ કમ્પોઝ કરેલાં અને હસરત જયપુરીએ લખેલાં ગરબા પ્રકારનાં ગીતના શબ્દો જુઓઃ 'જરા ઠહરોજી અબ્દુલ ગફાર... રૂમાલ મેરા લેકે જાના...' કંઈ યાદ આવે છે? 'મારી સગી નણદલડીના વીરા... રૂમાલ મારો લેતા જાજો'ના પડઘા સંભળાયા? બસ, ગીતનો રાગ પણ આ ગુજરાતી લોકગીત પર આધારિત છે. ગીત ગાયું છે મોહમ્મદ રફી અને સુમન કલ્યાણપુરે. 

તે પછીના વર્ષે એટલે કે ૧૯૭૦માં 'પ્રિયા' નામની ફિલ્મ આવી. ગોવિંદ સરૈયાનું ડિરેક્શન અને આપણા કચ્છીમાડુઓનું સંગીત. સંજીવકુમાર અને તનુજાને ચમકાવતી આ બ્લેક-એન્ડ-વ્હાઈટ ફિલ્મ માટે ઈંદિવરે લખેલું એક ગીત લતાએ ગાયુું છેઃ 'મીઠે મધુ સે મીઠી મીસરી રે લોલ... પર સબ સે મીઠે હૈં માં કે બોલ...' ગીતની ધૂન અને કમ્પોઝિશન બિલકુલ ગરબા જેવા છે, પણ કોણ જાણે કેમ સ્ક્રીન પર દેખાતી સન્નારીઓની વેશભૂષા તેમજ ડાન્સના સ્ટેપ આદિવાસી નૃત્યની યાદ અપાવે છે!

૧૯૫૫માં નિરુપા રોય-મનહર દેસાઈને હીરો-હિરોઈન તરીકે ચમકાવતી એક હિન્દી ફિલ્મ આવી હતી. રમણ વી. દેસાઈ ડિરેક્ટર હતા. પૌરાણિક થીમવાળી આ ફિલ્મમાં ચિત્રગુપ્તનું સંગીત હતું. ફિલ્મનું ટાઈટલ 'નવરાત્રિ' હતું, પણ વિચિત્રતા એ હતી કે આમાં સમ ખાવા પૂરતો એક પણ રાસ કે ગરબો નહોતો! એમ તો ૧૯૫૪માં 'દુર્ગા પૂજા' નામની ફિલ્મ પણ આવી હતી. નિરુપા રોય-ત્રિલોક કપૂરને ચમકાવતી આ ફિલ્મના ડિરેક્ટર પણ ગુજરાતી હતા- ધીરુભાઈ દેસાઈ. રાસ-ગરબા જેવું આ ફિલ્મમાં પણ કશુંય નહોતું.

હિન્દી સિનેમામાં આ સિવાય પણ કેટલાંક ગરબાગીતો આવ્યાં છે. કયાં કયાં? આનો ઉત્તર તમારે આપવાનો છે!    

0 0 0