બોલિવૂડ એક્સપ્રેસ : બ્રેડ પિટ સિન્ડ્રોમ કઈ બલાનું નામ છે?

Sandesh - Cine Sandesh supplement - 21 June 2013 

બોલિવૂડ એક્સપ્રેસ 

 ‘રાંઝણા’ અને એનો હીરો ધનુષ (જે સાક્ષાત રજનીકાંતનો સગ્ગો જમાઈ થાય છે) જો હિટ થઈ ગયા તો આ સસરા-જમાઈના એસએમએસ જોક્સની તડી બોલી જવાની, તમે જોજો. 

મુંબઈના ગાંડા વરસાદમાં તરબોળ થઈને, સડકો પર આંખના પલકારામાં ભરાઈ જતાં પાણીમાં હાલકડોલક થતો બોલિવૂડ બોય ઉર્ફ બો-બો પાછો સમયસર હાજર થઈ ગયો છે. ના જી, ચોમાસાની ઋતુ છે એટલે એ કંઈ 'ટીપ ટીપ બરસા સાવન' ટાઇપના રાગડા નહીં તાણે, બલકે આદત મુજબ તરહ તરહની ફિલ્મી ટિટબિટ્સ પેશ કરશે.

જેમ કે, સોનમ કપૂરની બ્રાન્ડ-ન્યૂ ફિલ્મ 'રાંઝણા' આજે જ રિલીઝ થઈ. સોનમ ભલે સુકલકડી અને લંબૂસ રહી અને ભલે 'રાંઝણા'માં એ પાક્કી મણિબહેન દેખાતી હોય, પણ અસલિયતમાં એના જેવી કમાલની ફેશનસેન્સ બોલિવૂડમાં બીજા કોઈની પાસે નથી. એને ફેશનેબલ વસ્ત્રો અને એક્સેસરીઝનો માત્ર શોખ નથી, એ ફેશનને સૂક્ષ્મતાથી સમજી શકે છે, તેથી જ રૂપરૂપના અંબાર ન હોવા છતાં અનિલભાઈ કપૂરની આ દીકરી ગ્લોસી મેગેઝિનોનાં પાનાં પર ઝક્કાસ દેખાય છે. 'રાંઝણા'ના ડિરેક્ટર-રાઇટરની જોડી આનંદ રાય-હિમાંશુ શર્માએ અગાઉ 'તનુ વેડ્સ મનુ' માટે સોનમને એપ્રોચ કરેલો. સોનમે ના પાડી એટલે તે ફિલ્મ કંગના રનૌત પાસે ગઈ. સારું થયું. કંગનાએ આ ફિલ્મમાં એટલી મજેદાર એક્ટિંગ કરી છે કે તે રોલમાં સોનમને કલ્પના કરવી ગમતી નથી. 'તનુ વેડ્સ મનુ' હિટ થયા પછી રાય-શર્મા પાછા સોનમ પાસે ગયા, 'રાંઝણા'ની ઓફર લઈને. આ વખતે સોનમે ફટ કરતી હા પાડી દીધી.

'રાંઝણા'ના કાળાડિબાંગ હીરો ધનુષના 'કોલાવેરી ડી' ગીતે વચ્ચે બહુ ઉપાડો લીધો હતો. ધનુષ સિનેમાજગતના દેવાધિદેવ રજનીકાંતનો જમાઈ થાય, એ તમે જાણો છોને? અહા! 'રાંઝણા' અને ધનુષ હિટ થઈ ગયા તો મોબાઇલ પર સસરા-જમાઈના ફની એસએમએસની તડી બોલી જવાની, તમે જોજો.

                                                   0 0 0 

'રાંઝણા'માં ક્યૂટ ડિમ્પલધારી અભય દેઓલ પણ છે. એક જમાનામાં અભયે સોનમ સાથે 'આયેશા' નામની ગર્લી-ગર્લી ફિલ્મમાં કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મ અનિલ કપૂરે પ્રોડયુસ કરેલી.'આયેશા' ચાલી નહીં એટલે પછી અભયે 'આ ફિલ્મમાં કામ કરીને મેં મોટી ભૂલ કરી નાખી' ને એવું બધું જાહેરમાં બોલીને બહુ બૂરાઈ કરી હતી. સમજોને કે કપૂર ખાનદાન અને અભય વચ્ચે મિની યુદ્ધ છેડાઈ ગયું હતું, તેથી જ 'રાંઝણા'માં સોનમ-અભયને ફરી પાછાં સાથે જોઈને સૌને આશ્ચર્ય થયું છે. 'ના ના, એમાં તો એવું છે કે અભયને મારા પપ્પા સાથે પ્રોબ્લેમ હતો, મારી સાથે નહીં,' સોનમ લૂલો ખુલાસો કરે છે, 'બાકી મને તો છેને અભય સાથે બહુ જામે છે. અમારા બેયની હોબી એકદમ સેમ-ટુ-સેમ છે, અમારી વચ્ચે કેમિસ્ટ્રી સરસ છે.' વગેરે વગેરે. 

ઠીક છે મારી બાઈ. બોલિવૂડમાં દોસ્તી-દુશ્મની કશું જ પરમેનન્ટ નથી હોતું તે આપણે ક્યાં નથી જાણતા.

                                                   0 0 0 

એમ તો સ્ટાર સ્ટેટસ પણ ક્યાં પરમેનન્ટ હોય છે. પૂછો અમિષા પટેલને. અમિષા જેવી ભૂલીબિસરી હિરોઇન અને એક પછી એક ફ્લોપ ફિલ્મો આપી રહેલા નીલ નીતિન મૂકેશને એકસાથે જોઈને બો-બોને ટેન્શન થાય છે કે એમની 'શોર્ટકટ રોમિયો' જોવા આજે કોણ જશે. નીલ ટેલેન્ટેડ અભિનેતા છે, પણ બાપડાનાં નસીબ ખરાબ ચાલે છે. એની 'જોની ગદ્દાર' રિલીઝ થઈ ત્યારે ઓડિયન્સને ફિલ્મ પાસેથી કોઈ અપેક્ષાઓ નહોતી, પણ કેટલી અફલાતૂન નીકળી આ ફિલ્મ. 'શોર્ટકટ રોમિયો' પણ આવું સરપ્રાઇઝ પેદા કરી શકશે? યુ નેવર નો!

                                                      0 0 0 

'બ્રેડ પિટ સિન્ડ્રોમ'- આ બીમારીનું નામ સાંભળ્યું છે કદી? હમણાં દીપિકા પાદુકોણે એક ઇન્ટરવ્યૂમાં આ શબ્દપ્રયોગ કર્યો. બ્રેડ પિટ વધુ પડતો હેન્ડસમ હીરો છે એટલે શરૂ શરૂમાં હોલિવૂડમાં એવી જ છાપ પડતી કે આ તો ખાલી ગ્લેમર બોય તરીકે ચાલે એવો છે,એને કંઈ એક્ટિંગ-બેક્ટિંગ આવડે નહીં. આ પ્રકારની માનસિકતાને 'બ્રેડ પિટ સિન્ડ્રોમ' કહે છે! બ્રેડ પિટ જોકે પોતાની એક્ટિંગ ટેલેન્ટથી સૌનો અભિપ્રાય બદલી શક્યો. દીપિકા પાદુકોણ માટે, રાધર મોડલિંગના ક્ષેત્રમાંથી આવેલી કે બ્યુટીક્વીન રહી ચૂકેલી મોટાભાગની કન્યાઓ માટે આપોઆપ એવી છાપ ઊભી થતી જતી હોય છે કે ફિલ્મમાં ફક્ત ગ્લેમર ઉમેરવા સિવાય એ બીજું કશું કરી નહીં શકે. દીપિકાના સદ્ભાગ્યે 'કોકટેલ'માં સૌથી પહેલી વાર એના અભિનયની નોંધ લેવાઈ. પછી 'યે જવાની હૈ દીવાની'માં એનું કામ વખણાયું, તેથી દીપિકાએ રાજી થઈને જાતે જ ઘોષણા કરી નાખી છે કે પોતે બ્રેડ પિટ સિન્ડ્રોમમાંથી બહાર આવી ગઈ છે. સારું છે. બાય ધ વે, આજે બ્રેડ પિટની 'વર્લ્ડ વોર ઝેડ' નામની ફિલ્મ પણ રિલીઝ થઈ રહી છે. બો-બો તો 'રાંઝણા' કે 'શોર્ટકટ રોમિયો' કરતાં દુનિયાના વિનાશના થીમવાળી 'વર્લ્ડ વોર ઝેડ' જોવા માટે વધારે ઉત્સુક છે. તમે?                                                                                  0 0

ટેક ઓફ: છેલ્લે તમે ક્યારે તાર કર્યો હતો?

Sandesh - Ardh Saptahik purti - 19 June 2013

Column: ટેક ઓફ

ધસમસતા સમયના પ્રવાહમાં કંઈકેટલુંય અપ્રસ્તુત બનીને ટેક્નોલોજિકલ પ્રગતિના ઇતિહાસમાં એક વિગત બનીને રહી જાય છે. કોલસાથી ચાલતા એન્જિનથી લઈને ટેલિગ્રામ સવર્સિ સુધીનું ઘણું બધું. 

ઝવેરચંદ  મેઘાણીની એક પ્રસિદ્ધ વાર્તા છે- 'બદમાશ'. દેશને આઝાદી મળી તે પહેલાંનો સમય છે. વાર્તાનાયકની પત્ની બાળકોને લઈને એકલી પિયર જઈ રહી છે. નાયક સૌને આગગાડીમાં બેસાડવા સ્ટેશન આવ્યો છે. આગગાડીનાં પૈડાંએ ચક્કર લેવાનું શરૂ કરી દીધું છે એટલે નાયક હાંફળોફાંફળો થઈને જે ડબો હાથમાં આવ્યો તેમાં જેમતેમ કરીને પરિવારને માલમત્તા સહિત લગભગ અંદર ફંગોળી દે છે. એને ક્યાં ખબર હતી કે આ ડબામાં અલારખ્ખા નામનો ખૂંખાર ડાકુ પણ પોતાના સાગરીત અને એક વેશ્યા સાથે મુસાફરી કરી રહ્યો છે? હકીકતની જાણ થતાં જ નાયક ફફડી ઊઠે છેઃ શું હાલ કરશે અલારખિયો મારી બૈરી-છોકરાંવના?એ તરત તાર ઓફિસ તરફ દોટ મૂકે છે અને સાળાને તાર કરી દે છેઃ રુક્મિણી અને બાળકો તારે ત્યાં પહોંચે કે વિના વિલંબે મને પહોંચનો સામો તાર કરી દેજે!

સમયચક્રને ઘુમાવીને વાર્તાને ૨૦૧૩માં ખેંચી લાવીએ અને એક મહિના પછીનો સમય કલ્પી લઈએ તો હીરો પત્નીને મોબાઇલ જોડીને એને સાબદો કરતો દેખાયઃ જો, અલારખ્ખા ન કરવાનું કરી બેસે તે પહેલાં હમણાં જ ગમેતેમ કરીને બચ્ચાં અને માલમત્તા સાથે બીજા ગમે તે ડબામાં શિફ્ટ થઈ જા! ધારો કે એ તાર કરવા પોસ્ટઓફિસ તરફ ધસી જાય તો વિન્ડો પર બેઠેલા ક્લાર્કનો સંવાદ સંભળાય, સોરી ભાઈ, ટેલિગ્રામ service બંધ થઈ ચૂકી છે!

૧૫ જુલાઈ, ૨૦૧૩. આ દિવસથી ભારતમાં ૧૬૦ વર્ષથી સક્રિય રહેલી અને દેશ-વિદેશમાં ત્વરિત સંદેશો મોકલવા માટે જેનો આધાર લેવાતો એ ટેલિગ્રામ service અસ્તિત્વશૂન્ય થઈ જવાની. મોબાઇલ ફોન, એસએમએસ અને ઇન્ટરનેટના આ જમાનામાં ફક્ત શહેરોમાં જ નહીં, ગામડાંમાં પણ તાર કરનારાઓને દૂરબીનથી શોધવા પડે છે, તેથી જ પ્રતિ વર્ષ સરેરાશ બાવીસ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન વેઠનાર ભારત સંચાર નિગમ લિમિટેડે (બીએસએનએલ) આદેશ જારી કરી દીધોઃ Wind up the telegram service!

ધસમસતા સમયના પ્રવાહમાં કંઈકેટલુંય અપ્રસ્તુત બનતું જાય છે. કિનારા પર ફેંકાઈને નામશેષ થતું જાય છે, ટેક્નોલોજિકલ પ્રગતિના ઇતિહાસમાં એક વિગત બનીને રહી જાય છે. નેરોગેજ પર કોલસાથી ચાલતી અને કાળાડિબાંગ ધુમાડા છોડતી બાપુની ગાડીને પાછળ છોડીને હાઈસ્પીડ ડુરોન્ટો-રાજધાની-શતાબ્દી એક્સપ્રેસ આવી ગઈ છે અને હવે અમદાવાદ-મુંબઈ વચ્ચે જાપાનમાં બનેલી બુલેટ ટ્રેન દોડવાનું ક્યારે શરૂ થાય એની રાહ જોવાનું શરૂ થઈ ગયું છે. રસોડામાં પ્રાઇમસ સ્થાનભ્રષ્ટ થઈ ચૂક્યો છે અને રાંધણગેસની પાઇપલાઇન ફિટ થઈ ગઈ છે. હડમદસ્તા જેવા ટીવીની જગ્યાએ સ્માર્ટ એલઈડી દીવાલ પર ગોઠવાઈ ગયાં છે. ઘર્રાટી કરતો ડબ્બાછાપ રેડિયો, ભૂંગળાંવાળા ગ્રામોફોન અને ડીવીડી-વીસીડી પ્લેયર્સ યાદ છે? બજારમાંથી ઓડિયો કેસેટ આઉટ થઈ ગઈ છે, કારણ કે જમાનો સીડીનો છે. મોબાઇલ ફોન આવ્યા એટલે કેટલાય લોકો જેને કમર પર કંદોરાની જેમ પહેરી રાખતાં તે પેજર્સ અદૃશ્ય થઈ ગયાં. આવાં તો ઘણાં દૃષ્ટાંતો છે.

જૂના જમાનાની ચીજવસ્તુઓમાં એક પ્રકારનો ચાર્મ હોય છે, પણ ટેલિગ્રામ સાથે સામાન્યપણે ઉચાટ અને ગભરાટની લાગણીઓ જોડાયેલી રહી છે. ઘરે તાર આવે ત્યારે પોસ્ટમેને ધરેલાં કાગળિયાં પર સહી કરતી વખતે આપણને મનમાં કેટલાય અશુભ વિચારો આવી જતાઃ કોનો તાર હશે? કોઈ ગુજરી ગયું હશે? એક્સિડન્ટ? કોઈ ઇમરજન્સી? તાર દ્વારા જોક્ે સારા સમાચારો પણ ક્મ્યુનિક્ેટ થતા જ. તાર કરતી વખતે ભારે કરકસરથી ગણીગણીને શબ્દો વાપરવાના. શબ્દૃો વધે તેમ તાર કરવાનો ખર્ચ પણ વધતો જાય. ‘ક્ાક્ાના ઘરે સુરત સુખરુપ પહોંચી ગયો છું એમ નહીં, પણ ‘રીચ્ડ સેફ્લી એટલું જ! ‘તમારા આશીર્વાદૃથી હું બારમા ધોરણની બોર્ડની પરીક્ષામાં સારા માર્ક્ે પાસ થઈ ગયો છું  એવું લાંબું લાબું લખવાને બદૃલે ટૂંક્માં પતાવવાનું -‘પાસ્ડ ધ એકઝામ્સ', બસ. ઝવેરચંદ મેઘાણીની 'બદમાશ' વાર્તાનો પેલો નાયક પણ ભરપૂર ટેન્શન વચ્ચે તાર મોકલતી વખતે ઓછામાં ઓછી શબ્દસંખ્યા બનાવે છે અને નવ આનામાં પતી જવાથી પોતાની અક્કલમંદી પર વારી જાય છે! એક રમૂજી ક્વોટ છે કે દસ કરતાંય  વધારે શબ્દોનો 'લાંબોલચ્ચ' તાર મેળવનાર નક્કી બહુ મોટો અને ઇમ્પોર્ટન્ટ માણસ હોવાનો! આજે તો આપણે એસએમએસમાં પ્રેરણાદાયી વાક્યો, જોક્સ, શાયરીઓ ને એવું કંઈકેટલુંય ફોરવર્ડ કરતા રહીએ છીએ, પણ એસએમએસ સવર્સિ શરૂ થઈ ત્યારે શરૂઆતમાં બને એટલો ટૂંકો મેસેજ લખવાનો અને અંગ્રેજીમાં આખા શબ્દો લખવાને બદલે કઢંગા શોર્ટ ફોર્મ્સ વાપરવાનો ચાલ હતો. જેમ કે, 'ધ'નો સ્પેલિંગ ટી-એચ-ઈ નહીં કરવાનો, પણ ફક્ત 'ડી' લખી દેવાનું. ટેલિગ્રામ એ રીતે લઘુસૂત્રી એસએમએસના પ્રપિતામહ ગણાય!

Smile-inducing ads of Amul and WeChat 

ડિસેમ્બર, ૧૯૩૧માં ગાંધીજી બીજી ગોળમેજી પરિષદમાં હાજરી આપવા જહાજમાં ઇંગ્લેન્ડ રવાના થઈ રહ્યા હતા એ અરસામાં ઝવેરચંદ મેઘાણીએ 'સૌરાષ્ટ્ર' અખબારમાં એક કાવ્ય લખ્યું હતું, જે મશહૂર થઈ ગયું: 'છેલ્લો કટોરો ઝેરનો આ-પી જજો બાપુ... સાગરના પીનારા અંજલિ ના ઢોળશો બાપુ'. સૌરાષ્ટ્ર ટ્રસ્ટના સ્થાપક અમૃતલાલ શેઠને આ કાવ્ય એટલું પસંદ આવ્યું કે બાપુને તે વંચાવવા છાપાની કોપી લઈને મુંબઈના બંદરે પહોંચી ગયેલા. રજવાડામાં પ્રજાના કેવા બૂરા હાલ છે તે વિશેનો લિખિત અહેવાલ પણ અમૃતલાલે બાપુને સુપરત કર્યો હતો. દરિયાઈ સફર દરમિયાન તે અહેવાલ ધ્યાનપૂર્વક વાંચ્યા પછી ગાંધીજીને લાગ્યું કે ગોળમેજી પરિષદમાં આ વિષય પર રજૂઆત કરવા માટે અમૃતલાલ પણ લંડન આવી શકે તો સારું, આથી તેમણે અમૃતલાલ શેઠને તાર કર્યો હતો. તાર મળતાં જ અમૃતલાલ શેઠ બીજા બે સાથી વિશેષજ્ઞાો બેરિસ્ટર પોપટલાલ ચૂડગર અને પ્રોફેસર અભ્યંકર સાથે રાઉન્ડ-ટેબલ કોન્ફરન્સમાં ભાગ લેવા ઇંગ્લેન્ડ જવા રવાના થઈ ગયેલા. પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન ગાંધીજીએ કેટલીય વાર 'મોંઘીદાટ' તારસેવાનો ઉપયોગ કર્યો છે.

 બંગાળના યુવા સ્વાતંત્ર્યવીરો પર દમનનો કોરડો વીંઝનાર કોલકાતાના મેજિસ્ટ્રેટ કિંગ્સફોર્ડની હત્યા કરવાના આશયથી ૧૯૦૮માં ક્રાંતિકારી ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ્લ ચાકીએ બોમ્બ ફેંક્યા હતા. કમનસીબે કિંગ્સફોર્ડની બગીમાં એમને બદલે બીજા કોઈ અંગ્રેજ અફસરની પત્ની અને પુત્રી બેઠાં હતાં, જે મૃત્યુ પામ્યાં. લપાતાછુપાતા પ્રફુલ્લ ચાકી પછી જે ગાડીમાં બેસીને નાસવાની કોશિશ કરી રહ્યા હતા તેમાં અંગ્રેજનો એક સિપાહી મુસાફરી કરી રહ્યો હતો, જેણે પ્રફુલ્લ ચાકીને ઓળખી લીધા. આગલા સ્ટેશન પરથી તેણે મુઝફ્ફરનગર તાર કરીને પોતાના ઉપરીઓને જાણ કરી દીધી. પ્રફુલ્લ ચાકી મોકામાં ઘાટ સ્ટેશન પર ઊતર્યા ત્યારે પોલીસ તહેનાત હતી, પણ પોલીસના હાથે ઝડપાઈને મરવાને બદલે તેમણે સ્વયં ખુદના શરીર પર ગોળી ચલાવી પ્રાણનો ત્યાગ કર્યા.

ભારતીય ઇતિહાસની ઘટનાઓને જ નહીં, કદાચ આપણા વ્યક્તિગત જીવનને પણ કોઈક ને કોઈક રીતે સ્પર્શ કરનાર ટેલિગ્રામ સવર્સિ હવે ખુદ ઇતિહાસનો હિસ્સો બની જવાની.  

                                               0 0 0

ચંદ્રકાંત બક્ષી જ્યારે ગુજરાતી રંગભૂમિ પર અવતાર ધારણ કરે છે...

As appeared in Gujarati Mid-day - 15 June 2013, Saturday

સતત અને સહજપણે વિવાદો જન્માવતા રહેવા એ શીર્ષસ્થ ગુજરાતી સાહિત્યકાર ચંદ્રકાંત બક્ષીની વિશિષ્ટતા હતી. આજથી ઓપન થઈ રહેલા તેમના પરના ગુજરાતી નાટક ‘હું ચંદ્રકાંત બક્ષી...’માં ઘટનાપ્રચુર જીવન જીવી ગયેલા આ ગર્વિષ્ઠ લેખકના તેજાબી વિચારોની રેલમછેલ છે. બક્ષીબાબુને પોતાના લિટરરી ગૉડ માનતા લેખક-પત્રકાર શિશિર રામાવતે આ નાટક લખ્યું છે એટલે મિડ-ડેએ તેમને જ આમંત્રણ આપ્યું આ નાટકનો પરિચય કરાવવાનું. 

‘જીવન એક યુદ્ધ છે અને યુદ્ધ જીતવાનો નિયમ બૉક્સિંગ રિંગનો છે. બૉક્સિંગમાં જે મારે છે તે જીતતો નથી, જે વધારે માર ખાઈ શકે છે તે જીતે છે. જે તૂટતો નથી તે જીતે છે. જે પછડાઈ ગયા પછી ફરી ઊભો થઈને મારે છે તે જીતે છે. જીતની એક ક્ષણ માટે છ મહિના સુધી હારતાં રહેવાનું જક્કીપણું હોય તે જીતે છે.’

આ મર્દાના ભાષા અને આક્રમક મિજાજ સાથે એક તેજસ્વી નામ જોડાયેલું છે - ચંદ્રકાંત બક્ષી. ગુજરાતી સાહિત્યજગત અને છાપાં-સામયિકોના કૉલમ-વિશ્વમાં ટોચનું સ્થાન મેળવનાર બક્ષીબાબુ આજીવન તરંગો જન્માવતા રહ્યા. હવે તેઓ ગુજરાતી રંગભૂમિ પર ત્રાટકી રહ્યા છે. લેખક તરીકે નહીં, પણ સ્વયં કિરદાર બનીને. તેમના જીવન અને કાર્યને આલેખતા આ નાટકનું નામ સૂચક છે - ‘હું ચંદ્રકાંત બક્ષી...’ અહીં એકાક્ષરી ‘હું’ શબ્દનો ધનુષ્યટંકાર મહત્વનો છે. ચંદ્રકાત બક્ષીનું સમગ્ર વ્યક્તિત્વ, તેમનું સઘળું સાહિત્ય આ ‘હું’માંથી પ્રગટ્યું છે. નાટકના પ્રારંભમાં જ એક સંવાદમાં તેઓ ગર્વિષ્ઠ ભાવે કહે છે : 

‘હું... આ એકાક્ષરી શબ્દમાં મને એક વિરાટ અહંનાં દર્શન થાય છે. અહં... ઈગો... અહંકાર! મને ‘અહંકાર’ શબ્દ ‘ઓમકાર’ જેટલો જ સ-રસ લાગ્યો છે. અહંકાર એક ગુણ છે. તૂટેલા માણસને એક વસ્તુ ટકાવી રાખે છે - તેનો અહં. ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’નો અર્થ આવો જ કંઈક થતો હશે!’

ચંદ્રકાંત બક્ષી (જન્મ : ૨૦ ઑગસ્ટ ૧૯૩૨, મૃત્યુ : ૨૫ માર્ચ ૨૦૦૬)નું બાળપણ અને તરુણાવસ્થા પાલનપુર તેમ જ કલકત્તામાં એકસાથે, લગભગ સમાંતરે વીત્યાં. તેમની યુવાનીનાં સંઘર્ષમય વર્ષો પર કલકત્તા છવાઈ ગયું હતું. કલકત્તાને તેઓ પોતાનું પિયર કહેતા. અહીંના સોનાગાછી નામના બદનામ વેશ્યા-વિસ્તારમાં, બંગાળી વેશ્યાઓના પાડોશમાં મકાન ભાડે રાખીને તેઓ રહ્યા છે. બક્ષીબાબુના જીવનના પૂર્વાર્ધના ઘટનાપ્રચુર અગુજરાતીપણાએ તેમની કલમને અત્યંત તાજગીભરી અને અનોખી બનાવી દીધી. વતનથી દાયકાઓ સુધી દૂર રહેલા બક્ષીબાબુ આજીવન ગુજરાતને, ગુજરાતી ભાષાને અને ગુજરાતી પ્રજાને દિલ ફાડીને પ્રેમ કરતા રહ્યા. કલકત્તા છોડીને તેઓ સપરિવાર મુંબઈ સેટલ થયા અને પાછલાં વર્ષોમાં અમદાવાદ. મુંબઈ વિશે તેઓ કહે છે :

‘મુંબઈ ક્રૂર શહેર છે, માણસને મર્દ બનાવી નાખે છે અથવા તોડી નાખે છે, પણ મારા રક્તમાં પાલનપુર અને કલકત્તા હતાં એટલે મુંબઈ મને તોડી શક્યું નહીં. નહીં તો તૂટી જવાની બધી જ સામગ્રી આ ભૂમિમાં હતી.’

મુંબઈમાં તેમના જીવનની સંભવત: સૌથી મોટી દુર્ઘટનાઓ બની. એક તો તેમની ‘કુત્તી’ નામની વાર્તા માટે ગુજરાત સરકારે કરી દીધેલો અશ્લીલતાનો કેસ, જે ચાર વર્ષ ચાલ્યો અને જેણે બક્ષીને ખુવાર કરી નાખ્યા. બીજો કિસ્સો એટલે સાધના કૉલેજના પ્રિન્સિપાલપદ પરથી થયેલી તેમની હકાલપટ્ટી. આ દુર્ઘટના એક જમાનામાં ફુલ મૅરથૉન-રનર રહી ચૂકેલા કસરતબાજ બક્ષીબાબુ માટે મૅસિવ હાર્ટ-અટૅકનું કારણ બની ગઈ. ‘હું ચંદ્રકાંત બક્ષી...’ નાટકમાં પાલનપુર, કલકત્તા, મુંબઈ અને અમદાવાદમાં ફેલાયેલા તેમના જીવનનો તબક્કાવાર આલેખ નાટ્યાત્મક શૈલીમાં રજૂ થયો છે.

ચંદ્રકાંત બક્ષીએ અનેક વિષયો પર પુષ્કળ લખ્યું, આજીવન લખ્યું; કોઈની સાડીબારી રાખ્યા વગર, વિવાદોની ચિંતા કર્યા વગર બિન્દાસપણે લખ્યું. તેમનો આ ઍટિટ્યુડ શરૂઆતથી જ રહ્યો હતો. આજથી સાઠેક વર્ષ પહેલાં બક્ષીબાબુ જ્યારે ખુદ ગુજરાતી સાહિત્યમાં નવોદિત લેખક હતા ત્યારે તેમને કેવી સમસ્યાઓ હતી? તે ઉંમરે થોડોક કકળાટ કર્યો છે :

‘ગુજરાતી સાહિત્ય બહુ સીમિત છે. રશિયાના સ્ટાલિનયુગ જેવું. સેક્સ, સેડિઝમ, હત્યા, ઈષ્ર્યા, તીવ્ર ઇચ્છાઓ, હિંસા, શિકાર, જુલમ, ખુનામરકી આ બધું કોઈ વાર્તામાં આવતું નથી. ગુજરાતી વાર્તાજગત એટલું બધું સરસ છે કે આવું કંઈ બનતું જ નથી. ક્યારેક મને લાગે છે કે હું પાગલખાનામાં ઘૂસી ગયેલા સ્વસ્થ માણસ જેવો છું. હું મારી નાયિકાને તેના બેડરૂમમાં પણ બ્લાઉઝ ખોલાવી શકતો નથી, કારણ કે સાહિત્યના બૉસ લોકોને એ પસંદ નથી. તેમને સ્ટવની સામે બેઠેલી મુરઝાયેલી નાયિકા જોઈએ છે. બાજુમાં ત્રણ સુકલકડી બચ્ચાં હોય, જાડો પતિ તડકામાં ઊભો-ઊભો દાતણ કરતો હોય; આ જાતનું ચિત્રણ બુઢ્ઢાઓ માટે છે, જે પચીસ વર્ષોથી લખ-લખ કરીને હજી થાક્યા નથી. મારા માટે તો ઉપરથી ખૂલી ગયેલા બ્લાઉઝવાળી ભરપૂર સ્ત્રી લાપરવાહ રીતે વાળ ઓળી રહી છે. મારો ટ્રક-ડ્રાઇવર ગ્લાસમાં ચા પીતો-પીતો મજબૂત સ્ત્રી સામે જોઈને કૉમેન્ટ કરે છે તો હું તેને રોકતો નથી. તે કોઈ આશ્રમનો અંતેવાસી નથી, તે ભૂદાનનો કાર્યકર નથી. ગુજરાતી સાહિત્યના ‘ટૉપ ડૉગ્ઝ’ને આ બધામાંથી અરુચિકર વાસ આવ્યા કરે એ સ્વાભાવિક છે. મારી પ્રથમ નવલકથા ‘પડઘા ડૂબી ગયા’ તરત જ ‘હિટ’ થઈ, કારણ કે ગુજરાતી ભાષામાં આ જાતનું લખાયું નહોતું. ફિરાક ગોરખપુરીની ભાષામાં કહીએ તો ગુજરાતી સાહિત્યના હમામમાં કોઈ નાગો માણસ કૂદી પડ્યો હતો!’

Manoj Shah, the producer-director of the play (below); (top) Pratik
Gandhi as Chandrakant Bakshi

‘પડઘા ડૂબી ગયા’માં તદ્દન નવી અ-ગુજરાતી દુનિયા ખૂલી ગઈ, જે આ પહેલાં કોઈ ગુજરાતી લેખકે જોઈ નહોતી. એની ભાષા જુદી હતી, પાત્રો અસ્તિત્વવાદી હતાં. એમાં હિંસા હતી, મૂલ્યોના ટુકડે-ટુકડા થઈ ગયા હતા. ‘પડઘા ડૂબી ગયા’ પછી, બક્ષીબાબુના શબ્દોમાં જ કહીએ તો ગુજરાતી નવલકથા સાહિત્યનું ચક્કર ૩૬૦ ડિગ્રી ફરી ગયું. કદાચ આ પહેલી જ નવલકથાથી તેઓ ગુજરાતી સાહિત્યના બ્લૅક લિસ્ટ પર મુકાઈ ગયા હતા.

ચંદ્રકાંત બક્ષી પાલનપુરી જૈન હતા, પણ તેઓ ખુદને અ-જૈન તરીકે ઓળખાવતા. તેમના તેજાબી હિન્દુત્વવાદી વિચારો જાણીતા છે. બે-મોઢાંળા દંભી સુડો-સેક્યુલરિસ્ટોને તેઓ સતત ફટકારતા રહ્યા. તેમના ચમકાવી મૂકે એવા અણિયાળા વિચારો આ નાટકમાં ચાબુકની જેમ વીંઝાયા કરે છે.

૧૬૧ પુસ્તકોના આ લેખક આ નવા ગુજરાતી નાટકનો વિષય બન્યા છે, પણ મજાની વાત એ છે કે તેમને ખુદને મુંબઈનાં નાટકો પ્રત્યે ભારે ચીડ હતી! તેમણે શબ્દો ર્ચોયા વગર કહ્યું છે:

‘મુંબઈમાં નાટકો બહુ ઓછાં આવે છે, પણ ચેટકોની ભરમાર થઈ ગઈ છે. થોડાં ડૂસકાં, થોડા ટુચકા, થોડા દ્વિઅર્થી વન-લાઇનર્સનું મિશ્રણ હલાવીને ઉપરથી અહિંસક સેક્સ સ્પ્રે કરે એટલે ચેટક તૈયાર! અને જેમ કરિયાણાબજારમાં ઉકાળેલી ચાના ઘરાકો એ જ ચા પીવાના બંધાણી થઈ ગયા છે એમ આ ચેટકો ચાટનારા ચેટકતલબીઓ દુકાન ખૂલે એટલે ગલ્લો છલકાવવા હાજર થઈ જાય! આ છે મુંબઈના ગુજરાતીઓના ચેટકબજારની અસ્મિતા! ચેટકબજારમાં ગલ્લો છલકાવવો બહુ કઠિન કામ નથી, જો તમે તમારા ઘરાકોનો ‘ટેસ્ટ’ સમજી લો તો... જે રીતે બટાટાવડા વેચનારા સમજી લે છે.’

આઇડિયાઝ અનલિમિટેડ બૅનર હેઠળ બનેલા ‘હું ચંદ્રકાંત બક્ષી...’ નાટકના નિર્માતા-નર્દિશક મનોજ શાહ છે. તેઓ ‘મિડ-ડે’ને કહે છે, ‘ચંદ્રકાંત બક્ષી એ માણસ છે જેણે ‘મહાજાતિ ગુજરાતી’ શબ્દ આપણી પ્રજાને આપ્યો છે. તેમણે ગુજરાતીઓમાં ગુજરાતીપણાનો, આપણા હોવા વિશેનો ગર્વ તીવ્ર બનાવ્યો છે. કેટલી વિપુલ માત્રામાં ક્વૉલિટી વર્ક કર્યું છે તેમણે. વાર્તાકાર, નવલકથાકાર, ઇતિહાસવિદ, પ્રોફેસર, કૉલમનિસ્ટ... તેમના ગંજાવર કામ તરફ નજર કરીએ તો લાગે કે બક્ષીબાબુ ૭૪ વર્ષ નહીં પણ દોઢસો વર્ષ જીવ્યા હોવા જોઈએ.’

આ એક ફુલ-લેન્ગ્થ નાટક છે, જેમાં મધ્યાંતર નથી. મનોજ શાહ કહે છે તેમ, મળવા જેવા માણસને વિક્ષેપ વગર મળીએ, એકબેઠકે સળંગ મળીએ તો જ દીવા પ્રગટી શકે. ચંદ્રકાંત બક્ષી વિશે નાટક બનાવવું એક જોખમી કામ છે એ બાબતે મનોજ શાહ પૂરેપૂરા સભાન છે. તેઓ ઉમેરે છે. ‘હું જાણું છું કે હું ડેન્જર ઝોનમાં ઊભો છું. મેં અત્યાર સુધીમાં શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર, ભરથરી, મણિલાલ નભુભાઈથી લઈને મરીઝ અને કાર્લ માર્ક્સ સુધીનાં કેટલાંય વ્યક્તિવિશેષ પર નાટકો બનાવ્યાં છે; પણ આ બધાં ચાલીસથી લઈને સાડાચારસો વર્ષ પહેલાંનાં પાત્રો છે. તેમના આલેખનમાં હું ઘણી ક્રીએટિવ છૂટછાટ લઈ શકતો હતો, પણ બક્ષી તો હજી હમણાં સુધી આપણી વચ્ચે હતા. લોકોએ તેમને જોયા છે, જાણ્યા છે, સાંભળ્યાં છે, તેમની સાથે ઇન્ટરૅક્ટ કર્યું છે. તેમની પર્સનાલિટી અને ઇમેજને વફાદાર રહીને હું નાટકમાં શું-શું કરી શકું? પ્રેક્ષકોએ તેમને વાંચેલા અને સાંભળેલા છે, છતાંય નાટક જોવા આવે તો તેમને કઈ રીતે કંઈક જુદી, કંઈક નવી અનુભૂતિ થઈ શકે? આ મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં રાખીને મેં આ ડ્રામામાં બક્ષી અને બક્ષીત્વનું મારી રીતે નાટ્યાત્મક અર્થઘટન કર્યું છે.’

ચાર શહેરોમાં ફેલાયેલા બક્ષીના ઘટનાપ્રચુર જીવન અને તેમની ચિક્કાર લેખનસામગ્રીમાંથી શું લેવું અને કેવી રીતે લેવું એ અમારા માટે મોટો પડકાર બની રહ્યો હતો. આ એકપાત્રી નાટક છે. ચંદ્રકાંત બક્ષીને મંચ પર સાકાર કરનાર તેજસ્વી યુવા અભિનેતા છે પ્રતીક ગાંધી. એક પણ સહકલાકારના સાથ વગર, માત્ર પોતાની અભિનયશક્તિથી દોઢ કલાક કરતાંય વધારે સમય માટે પ્રેક્ષકોને સતત બાંધી રાખવા માટે કેટલી તાકાત અને કૉન્ફિડન્સ જોઈએ!  ‘હું ચંદ્રકાંત બક્ષી...’નું પ્રકાશ-આયોજન અસ્મિત પાઠારેએ અને સંગીત-સંચાલન ઓજસ ભટ્ટે સંભાળ્યું છે.

‘હું ચંદ્રકાંત બક્ષી...’ આજે પૃથ્વી થિયેટરમાં મોડી સાંજે નવ વાગ્યે ઓપન થઈ રહ્યું છે. બીજા બે પ્રીમિયર શો પૃથ્વીમાં જ આવતી કાલે મોડી બપોરે ચાર વાગ્યે અને રાત્રે નવ વાગ્યે યોજાયા છે.           0 0 0 

હોલીવૂડ હંડ્રેડ: પ્રીટી વુમન : મેરે ખ્વાબોં મેં જો આએ...

                  મુંબઈ સમાચાર- મેટિની પૂર્તિ (શુક્રવાર) - હોલીવૂડ હંડ્રેડ - તા. ૧૪ જૂન ૨૦૧૩  

કોલમ: હોલીવૂડ હંડ્રેડ: મરતાં પહેલાં જોવી પડે એવી ૧૦૦ વિદેશી ફિલ્મો

બોલિવૂડ શું કે હોલિવૂડ શું, સપનાંના રાજકુમારવાળી થીમ એવરગ્રીન છે. જુલિયા રોબર્ટ્સને સુપરસ્ટાર પદે મૂકી દેતી આ ફિલ્મની વાર્તા જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શોના ‘પિગ્મેલિયન’ યા તો સંતુ રંગીલીના કુળની છે. 

ફિલ્મ નંબર ૨૬. પ્રીટી વુમન

ગયા અઠવાડિયે ‘ધ સેવન યર ઈચ’માં મેરિલીન મનરોનાં નખરાં જોયાં પછી આજે એક ઓર ‘પ્રીટી વુમન’ની વાત કરીએ. ફિલ્મનું ટાઈટલ જ આ છે- ‘પ્રીટી વુમન’. પહોળું મોંફાડ, ભરેલા હોઠ અને સરસ હાઈટવાળી એની હિરોેઈન જુલિયા રોબર્ટસ વધારે ખૂબસૂરત છે કે વધારે ટેલેન્ટેડ એ નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે.

ફિલ્મમાં શું છે?

આ એક હળવી રોમેન્ટિક અમેરિકન ફિલ્મ છે. ઝીણી ઝીણી આંખોવાળો હેન્ડસમ નાયક એડવર્ડ લેવિસ (રિચર્ડ ગેર) પાક્કો બિઝનેસમેન છે, જ્યારે નાયિકા વિવિયન વોર્ડ (જુલિયા રોબર્ટ્સ) લોસ એન્જલસની સડકો પર ધંધો કરતી વેશ્યા છે. એડવર્ડ કોઈક બિઝનેસના કામે એલ.એ. આવ્યો છે. હોટલનો રસ્તો ભુલી જતા એ કાર ઊભી રાખી, કાચ નીચે કરી, ભડકામણા કપડાં પહેરીને ઘરાક શોધી રહેલી વિવિયનને પૂછે છે: બિવર્લી હિલ્સ હોટલ કઈ બાજુ આવી? પેલી મફતમાં શું કામ જવાબ આપે. એ કારનો દરવાજો ખોલી બાજુમાં ગોઠવાય છે. બન્ને વચ્ચે વાતચીત શરુ થાય છે. વિવિયનમાં એક પ્રકારની નિર્દોષતા અને આકર્ષક ચુલબુલાપણું છે. હોટલ નજીક આવતાં એડવર્ડ એને પૂછે છે: આખી રાતના કેટલા ચાર્જ કરે છે તું? પેલી કહે છે: તને નહીં પોસાય. એડવર્ડ કહે છે: બોલ તો ખરી. વિવિયન કહે છે, ત્રણસો ડોલર. એડવર્ડ સ્મિત કરે છે: ડન.  

બીજે દિવસે એડવર્ડ એને કહે છે: હું અહીં છ દિવસ રોકાવાનો છું. તું પણ મારી સાથે રહી જા. એક રાતના ત્રણસો ડોલર લેખે છ રાતના તારા અઢારસો ડોલર, રાઈટ? વિવિયન કહે છે: પણ હું દિવસેય તારી હોઈશ. એડવર્ડ રકમ વધારે છે: તો બે હજાર ડોલર. પેલી તરત કહે છે: ત્રણ હજાર. આ સોદો પણ ડન થઈ જાય છે. આવી વૈભવી હોટલમાં રહેવાનું હોય અને પાર્ટી-બાર્ટીઓમાં સાથે જવાનું હોય ત્યારે વિવિયને આવા સડકછાપ રુપજીવિની જેવાં કપડાં પહેરેલાં હોય તે ન ચાલે. એડવર્ડ એને પૈસા આપે છે: જા, તારાં માટે સરસ કપડાં ખરીદી આવ. વિવિયન મોંઘાદાટ શોરુમમાં પહોંચી જાય છે, પણ એના રંગઢંગ જોઈને સેલ્સગર્લ્સ એને લગભગ કાઢી મૂકે છે. પાછી હોટલ પર પહોંચે છે ત્યારે હોટલનો મેનેજર એને અટકાવીને કહે છે કે આમ તો અમે તારા જેવી સ્ત્રીઓને હોટલમાં ઘૂસવા દેતા નથી, પણ મિસ્ટર એડવર્ડ અમારા ખાસ મહેમાન છે તેથી અપવાદરુપ કેસ તરીકે તને ચલાવી લઈએ છીએે. વિવિયન ખૂબ અપસેટ છે. સાંજે ડિનરમાં જવાનું છે અને એની પાસે પહેરવાનાં સારાં કપડાં પણ નથી. મેનેજર એને મદદ કરે છે. ખાવાપીવાની એટિકેટ પણ શીખવે છે. સાંજે વિવિયનને બદલાયેલા અવતારમાં જઈને પ્રભાવિત થાય છે.

બીજા દિવસે વિવિયન એને શોપિંગ વખતે થયેલો કડવો અનુભવ કહે છે. આજે અડવર્ડ ખુદ એની સાથે જાય છે અને ચક્કર આવી જાય એટલું મોંઘુંદાટ શોપિંગ કરાવે છે. સ્ટાઈલિશ કપડાં અને ટાપટિપમાં વિવિયન ભદ્ર મહિલા જેવી દેખાવા લાગી છે. એડવર્ડ પછી તો એની ખૂબ આળપંપાળ કરે છે. એને પોલોની મેચમાં લઈ જાય છે, પ્રાઈવેટ જેટમાં ઓપેરા જોવા લઈ જાય છે. ઓપેરાનું સંગીત અને આ આખો અનુભવ વિવિયનને ખૂબ સ્પર્શી જાય છે. તેનો નિયમ હતો કે ઘરાક સાથે સેક્સ કરતી વખતે ક્યારેય એના હોઠ પર ચુંબન નહીં કરવાનું, કારણે કે લિપ-કિસ બહુ જ પર્સનલ વસ્તુ ગણાય. પણ તે રાતે વિવિયન નિયમ તોડે છે. ઘસઘસાટ સૂઈ ગયેલા એડવર્ડના હોઠને એ પ્રેમથી ચુમી લે છે. છ-સાત દિવસના સહવાસ દરમિયાન બન્નેેના દિલમાં એકબીજા પ્રત્યે કૂણી લાગણી જાગી ચુકી છે. એડવર્ડ એને કહે છે કે હું તને એક ફ્લેટ લઈ આપું, દર મહિને ઘરખર્ચ આપું. જ્યારે જ્યારે હું લોસ એન્જલસ આવીશ ત્યારે આપણે સાથે રહીશું. આ સાંભળીને વિવિયન ઘવાઈ જાય છે. એને એડવર્ડમાં સપનોં કા રાજકુમાર દેખાઈ રહ્યો હતો, પણ આ ફ્લેટવાળી ઓફર સાંભળતા જ એને ભાન થાય છે કે આ તો મને વધુમાં વધુ એક રખાત તરીકે જ રાખી શકે. ઘણી ઘટનાઓ બને છે. અલવિદા કહેવાની પળ નજીક આવતી જાય છે. વિવિયનના સહવાસને કારણે એડવર્ડમાં પણ પરિવર્તન આવ્યું છે. એને સમજાય છે કે આખો દિવસ પૈસાની પાછળ ભાગવાનું ન હોય, જીંદગી પણ માણવાની હોય. એડવર્ડના એટિટ્યુડમાં આવેલું પરિવર્તન એના એક બિઝનેસ અસોસિયેટને ગમતું નથી. એ વિવિયન પર ભડકે છે: એડવર્ડમાં આ જે ફેરફાર થયો છે એનું કારણ તું છે. એ વિવિયન પર વધારે આક્રમક થાય તે પહેલાં એડવર્ડ તેને મુક્કો મારીને પાડી દે છે. ડઘાઈ ગયેલી વિવિયન હોટલ છોડીને જતી રહે છે. આમેય એડવર્ડ સાથેના છ દિવસ-છ રાત હવે પૂરાં થઈ ગયાં છે. એને વેશ્યા-વ્યવસાય છોડી દેવો છે, એ હવે આગળ ભણવા માગે છે. આ બાજુ એરપોર્ટ તરફ જઈ રહેલો એડવર્ડ અચાનક રસ્તો બદલીને વિવિયનના ઘર તરફ વળી જાય છે. કોઈપણ રીતે એ વિવિયનને શોધી કાઢે છે. એની પાસે વિવિયનને આપવા માટે લાલ ગુલાબ છે. આમ, વિવિયનને આખરે પોતાનાં સપનાંનો રાજકુમાર મળી જ જાય છે અને બન્ને ખાઈ-પીને રાજ કરે છે.

 કથા પહેલાંની અને પછીની 

સૌથી લોકપ્રિય અને સફળતમ રોમેન્ટિક કોમેડીના લિસ્ટમાં હંમેશા મોખરાનું સ્થાન પામતી ‘પ્રીટી વુમન’ની મૂળ વાર્તા તો ઘણી જુદી અને ખાસ્સી ડાર્ક હતી. ઓરિજિનલ ડ્રાફ્ટમાં વિવિયનને ડિઝનીલેન્ડ જોવાનું ઘણું મન છે. એ ડ્રગ્ઝની બંધાણી છે. એડવર્ડ એની સામે શરત મૂકે છે કે જો તારે મારી સાથે રહેવું હોય તો અઠવાડિયા સુધી કોકેઈનને હાથ પણ લગાડી નહીં શકે. ફિલ્મના અંતમાં એડવર્ડ રોષે ભરાઈને વિવિયનને કારમાંથી ઉતારી દઈને જતો રહે છે અને વિવિયન ડિઝનીલેન્ડ જવાની બસ પકડે છે. સ્ટુડિયોના એક બિગ બોસે આગ્રહ કર્યો કે આવી સિરિયસ ફિલ્મ બનાવવાને બદલે રાજકુમાર-રાજકુમારી પ્રકારના ફીલવાળી મોડર્ન લવસ્ટોરી બનાવીએ. આખી સ્ક્રિપ્ટ નવેસરથી લખવામાં આવી. મૂળ ટાઈટલ ‘થ્રી થાઉઝન્ડ ડોલર’ બદલીને ‘પ્રીટી વુમન’ કરવામાં આવ્યું.

કાસ્ટિંગની વિધિ ખૂબ લાંબી ચાલી. એડવર્ડના પાત્રમાં ક્રિસ્ટોફર રિવ, ડેન્ઝલ વોશિંગ્ટન અને ડેનિયલ ડે-લેવિસ જેવા કલાકારો ક્ધસીડર થયા હતા. અલ પચીનોએ તો રિડીંગ રિહર્સલ સુદ્ધાં કર્યા હતા, પણ પછી એમણે ના પાડી દેતા રિચર્ડ ગેરને હીરો તરીકે લેવામાં આવ્યા. હિરોઈનના રોલ માટે તો ગણી ગણાય નહીં એટલી અભિનેત્રીઓનો સંપર્ક કરવામાં આવેલો. મેગ રાયન, મિશેલ ફાયફર, જીના ડેવિસ, બો ડેરેક, મડોના, જેમી લી કર્ટિસ, એમા થોમ્પસન, શેરોન સ્ટોન, બ્રિજેટ ફોન્ડા, કિમ બેસિન્જર અને બીજી કેટલીય. કેટલીકને આ રોલ વધારે પડતો બોલ્ડ લાગ્યો, કોઈ આ ભુમિકા માટે ખૂબ નાની પડતી હતી, કોઈ મોટી પડતી હતી. જ્યારે કોઈ વિકલ્પ ન બચ્યો ત્યારે જુલિયા રોબર્ટ્સ નામની એકવીસ વર્ષની નવીસવી અભિનેત્રીની વરણી કરવામાં આવી. અગાઉ ‘સ્ટીલ મેગ્નોલિઆસ’ નામની ફિલ્મમાં એને ઓસ્કરનું નોમિનેશન જરુર મળ્યું હતું, પણ તને બાદ કરતાં હોલિવૂડમાં નહોતું એનું નામ કે નહોતી કોઈ ઈમેજ. ‘પ્રીટી વુમન’માં અફલાતૂન અભિનય કરીને જુલિયા રોબર્ટ્સે તરખાટ મચાવી દીધો. એ રાતોરાત ગ્લોબલ સુપરસ્ટાર બની ગઈ. પોતાની આ પોઝિશન એણે વર્ષો સુધી જાળવી રાખી.

શૂટિંગ દરમિયાન રિચર્ડ ગેર ડિરેક્ટર ગેરી માર્શલને કેટલીય વાર મીઠી ફરિયાદ કરતા કે યાર, આ જુલિયા તો ગજબની છે. આટલું અદભુત કામ કરે છે... એ એકલી જ કાફી છે આખી ફિલ્મ ઊંચકી જવા માટે. હીરોનું કામ જ શું છે? ગેરી માર્શલે પછી કબૂલ્યું હતું કે રિચર્ડ ગેરની જગ્યાએ કોઈ સાધારણ એક્ટર હોત તો જુલિયા આખી ફિલ્મ પર છવાઈ જાય છે એ વાતે વિરોધ કરત, પોતાનો રોલ જુલિયા કરતાં વધારે પાવરફુલ બનાવવા માટે ત્રાગાં કરત, પણ રિચર્ડે જુલિયાને ઉડવા માટે પૂરતી મોકળાશ આપી. રિઝલ્ટ આપણી સામે છે. જુલિયા રોબર્ટ્સનો ચાર્મ અને રિચર્ડ ગેર સાથેની એની કેમિસ્ટ્રી માણવા માટે આ રોમેન્ટિક વરસાદી મોસમમાં ચા અને ગરમાગરમ ભજિયાંના સંગાથમાં ‘પ્રીટી વુમન’ જોવા જેવી છે.

 ‘પ્રીટી વુમન’ ફેક્ટ ફાઈલ 

ડિરેક્ટર           : ગેરી માર્શલ,
લેખક             : જે. એફ. લોટન,
કલાકાર           : જુલિયા રોબર્ટ્સ, રિચર્ડ ગેર    
રિલીઝ ડેટ        : ૨૩ માર્ચ, ૧૯૯૦
મહત્ત્વના અવોર્ડઝ: જુલિયા રોબર્ટ્સને ગોલ્ડન ગ્લોબ અવોર્ડ અને ઓસ્કર નોમિનેશન                                         ૦૦૦

Cine Sandesh : શાહરુખ-કરણના દોસ્તાનાને કોની નજર લાગી ગઈ?

Sandesh - Cine Sandesh supplement - 14 June 2013

બોલિવૂડ એક્સપ્રેસ 

સીઝનની પહેલી-પહેલી બારિશમાં તરબોળ થઈને, ભીની-ભીની માટીની ખુશબૂ નાસિકા વાટે શરીરમાં ઉતારીને બોલિવૂડ બોય ઉર્ફ બો-બો પુલકિત-પુલકિત થઈ ગયો છે, તેથી જ આજે એ સૌથી પહેલાં પુલકિત સમ્રાટ વિશે વાત કરવાનો છે. પુલકિત સમ્રાટ એટલે આજે રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'ફુકરે'માં જે પેલા ચાર લઠ્ઠ જેવા છોકરાઓ દેખાય છે એમાંનો એક. વર્ષો પહેલાં ટીવી પર 'ક્યોંકિ સાસ ભી કભી બહૂ થી' નામની સિરિયલ આવતી હતી. એમાં પુલકિત નામનો આ ન્યુકમર સ્મૃતિ ઇરાની મિન્સ કે તુલસીનો દીકરો બન્યો હતો. એ એટલો બધો રૂડોરૂપાળો લાગતો હતો અને એની સ્ક્રીન પ્રેઝન્સ એટલી જબરદસ્ત હતી કે બો-બો બધાને કહ્યા કરતો કે તમે જોજો, આ છોકરો વહેલોમોડો બોલિવૂડનો હીરો બનશે જ, એવું જ થયું. એકતા કપૂર સાથે લડી-ઝઘડીને એણે સિરિયલ છોડી. 'બિટ્ટુ બોસ' (૨૦૧૨) નામની ફિલ્મમાં સોલો હીરો બન્યો. ફિલ્મ તો ન ચાલી, પણ પુલકિતનું કામ વખણાયું.

'બિટ્ટુ બોસ'ની રિલીઝ વખતે સલમાન ખાન જે રીતે પુલકિતને પ્રમોટ કરતો હતો એ જોઈને સૌને નવાઈ લાગતી હતી. એનો રાઝ પછીથી ખૂલ્યો. સલ્લુ મિયાં પુલકિતના સાળા થાય. પૂછો કઈ રીતે? વાત એમ છે કે પુલકિત એક પ્રેમિકા ધરાવે છે. નામ એનું શ્વેતા રોહિરા. શ્વેતા અગાઉ જર્નાલિસ્ટ હતી. એક વાર પુલકિતનો ઇન્ટરવ્યૂ લેવા 'ક્યોંકિ...'ના સેટ પર ગયેલી. બન્ને વચ્ચે દોસ્તી થઈ ઔર દોસ્તી પ્યાર મેં બદલ ગઈ. આ શ્વેતા નાની હતી ત્યારે એક વાર સલમાન ખાનના ઘરમાં ઘૂસી ગઈ હતી. સલમાનને કહેઃ સર, હું તમને રાખડી બાંધવા માગું છું! સલમાને જવાબ આપ્યોઃ છોકરી, આજે એક વાર રાખડી બાંધીશ તો પછી તારે આખી જિંદગી દર વર્ષે રક્ષાબંધન પર મને રાખડી બાંધવા આવવું પડશે. બોલ, કરી શકીશ? શ્વેતાએ લાડવા જેવું મોઢું કરીને કહ્યું: શ્યોર, સર! આમ, શ્વેતા સલ્લુ મિયાંની ધરમની બહેન બની ગઈ અને પુલકિત, બાય ડિફોલ્ટ, ધરમનો બનેવી. એ અલગ વાત છે કે પુલકિત-શ્વેતાનાં હજુ લગ્ન થયાં નથી. "લગ્નની શું જલદી છે? એ તો ખાલી ફોર્માલિટી છે." આટલું કહીને પુલકિત મરક મરક થઈને ઉમેરે છે, "બાકી અમે તો પતિ-પત્નીની જેમ સાથે રહેવાનું ક્યારનું શરૂ કરી દીધું છે!"

વાહ રે પુલકિત! લગ્ન કરવાની કોઈ જલદી નથી, પણ સલમાન ખાનને સાળા તરીકે ઓળખાવાની ઉતાવળ ફાટી નીકળી છે!

                                                          0 0 0 

સલમાન ખાનના પાડોશી અને હરીફ નંબર વન શાહરુખ શું કરે છે આજકાલ? સાંભળ્યું છે કે પોતાની આગામી ફિલ્મ 'ચેન્નાઈ એક્સપ્રેસ'ના તમામેતમામ ડિપાર્ટમેન્ટ્સમાં ઊંડો રસ લઈ રહ્યો છે. જેમ કે, આ ફિલ્મનું એક આઇટમ સોંગ એડિટ થઈને આવ્યું ત્યારે એ જોઈને શાહરુખને મજા ન આવી. એણે ડિરેક્ટર રોહિત શેટ્ટીને કહ્યું: નથી જામતું બોસ, ફરીથી શૂટ કરીએ. તરત જ મ્યુઝિક ડિરેક્ટર વિશાલ-શેખરને બોલાવીને ગીતને વધારે મસ્તીભર્યું બનાવવામાં આવ્યું અને આખેઆખું ગીત નવી કોરિયોગ્રાફી સાથે રિ-શૂટ કરવામાં આવ્યું.

આ બધું તો જાણે બરાબર છે, પણ આજકાલ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં એક નવો ગણગણાટ સંભળાય છે કે એક જમાનામાં જેમની વચ્ચે પાક્કા દોસ્તાના હતા એવા શાહરુખ અને કરણ જોહર વચ્ચે હવે પહેલાં જેવું નથી રહ્યું. કરણની 'સ્ટુડન્ટ ઓફ ધ યર'માં શાહરુખ કો-પ્રોડયુસર હતો, પણ કોણ જાણે કેમ આ ફિલ્મને એણે જરાય પ્રમોટ ન કરી. એવું પણ વિચારવામાં આવેલું કે કરણની લેટેસ્ટ ફિલ્મ 'યે જવાની હૈ દીવાની'ની સાથે 'ચેન્નાઈ એક્સપ્રેસ'નું ટ્રેલર પણ રિલીઝ કરવું. શાહરુખે આમાં પણ ઠાગાઠૈયા કરી બહાનું ધરી દીધું કે 'ચેન્નાઈ એક્સપ્રેસ'નું ઘણું શૂટિંગ હજુ બાકી છે એટલે ટ્રેલર રિલીઝ કરવાનો સવાલ જ ઊભો થતો નથી. શાહરુખની આ બેરુખીને કારણે કરણ સાથે એના કિટ્ટા ચાલે છે એવી અફવાને વધારે પુષ્ટિ મળી. આશા રાખીએ કે આ અફવા ખરેખર અફવા જ હોય અને શાહરુખ-કરણ વચ્ચે પહેલાં જેવા જ દોસ્તાના, ઉફ્ફ, દોસ્તી કાયમ હોય.

તમે જોયું, દોસ્તાના જેવો મજાનો શબ્દ કેવો બદનામ થઈ ગયો છે? વાંક કરણ જોહરનો જ છે. અભિષેક-જોન અબ્રાહમવાળી પેલી 'દોસ્તાના' નામની ભમરાળી ફિલ્મ એણે જ પ્રોડયુસ કરેલી!

                                               0 0 0 

અભિષેક પરથી યાદ આવ્યું કે સૈફ અલી ખાને હમણાં એક ઇન્ટરવ્યૂમાં એનાં વખાણ કર્યાં. સૈફ કહે, "હું અને કરીના કરિયરના શિખર પર છીએ તો પણ લગ્ન કરવામાં વાર ન લગાડી. અમારાં સિવાય એકમાત્ર અભિષેક અને ઐશ્વર્યા જ એવાં છે, જેણે ટોપ પર હોવા છતાં પરણવામાં વિલંબ નહોતો કર્યો." 

એક્સક્યુઝ મી! અભિષેક બચ્ચન 'ટોપ' પર ક્યારે હતો? તમને ખબર પડે તો બો-બોને જરૂર જાણ કરજો. ચાલો ત્યારે, શુભ શુક્રવાર!       

                                                     0 0 0 

ટેક ઓફ: બેકપેકર્સ - અલ્લડ થઈને ફરવા માટે એક મિજાજ જોઈએ!

Sandesh - Ardh Saptahik purti - 12 June 2013

Column: ટેક ઓફ

આ વિદેશી યંગસ્ટર્સ પાંચ-છ મહિના કમાઈને બાકીના મહિનાઓમાં ખભે થેલો ચડાવીને અડધી દુનિયા જોઈ આવે છે. સસ્તામાં સસ્તી જગ્યાઓ પર કરકસરપૂર્વક રહેતા અને પોતાના લઘરવઘર દીદારની પરવા ન કરતા આ બેકપેકર્સ પ્રવાસીઓ તરીકે કદાચ વધારે ઓથેન્ટિક છે.

ઉદયપુરના સિટી પેલેસમાં બાવીસ-પચીસ વર્ષની એક વિદેશી યુવતી હાથમાં કેમેરા લઈને ઘૂમી રહી છે. એણે ભારતીય શૈલીનાં સાદાં પણ લાલચટ્ટાક સલવાર-કમીઝ પહેર્યાં છે. ફરતાં ફરતાં વચ્ચે વચ્ચે તમારી સામે નજર પડે ત્યારે એ હૂંફાળું, મૈત્રીભર્યું સ્મિત કરી લે છે. તમારી પત્ની નોંધે છે કે આ છોકરી ગ્રૂપમાં નથી આવી,એકલી જ છે. પત્ની એની સાથે સ્ત્રીસહજ ઔપચારિક વાતચીત શરૂ કરે છે. યુવતી અમેરિકન છે, એનું નામ છે આઝાદે. એ સિએટલ શહેરમાં રહે છે. એણે હજુ સુધી ન્યૂ યોર્ક જોયું નથી, પણ ભારત સહિત એશિયાના કેટલાક દેશો જોવાની એને ભારે હોંશ છે. એ કહે છે, ન્યૂ યોર્કનું મને જરાય આકર્ષણ નથી. આઝાદે ઘર છોડયું એને અત્યારે ત્રીજો મહિનો ચાલે છે. તમારી પત્ની એને આમંત્રણ આપે છે, આજે અમે પણ ઉદયપુર ફરવાના છીએ, યુ કેન જોઈન અસ! આઝાદે તરત તૈયાર થઈ જાય છે. તે આખો દિવસ તમારા પરિવાર સાથે સાઇટ-સીઇંગ કરતી કરતી આનંદપૂર્વક વાતો કરતી રહે છે.

"હું અમેરિકન સૈન્યમાં કામ કરતી હતી-ક્રિપ્ટોગ્રાફિસ્ટ તરીકે." આઝાદે કહે છે, "મને અરેબિક ભાષા આવડે છે. હું ઇરાકમાં છ મહિના રહી આવી છું. મારા હસબન્ડ સાથે ઇરાકમાં જ મારો પરિચય થયો હતો." આઝાદે પરણેલી છે. પતિને ઘરે મૂકીને એ એકલી દુનિયા ઘૂમવા નીકળી પડી છે. "કેમ? એમાં શું? એ બિઝી હતો, મારી સાથે ટ્રાવેલ કરી શકે એમ નહોતો એટલે હું એકલી જ નીકળી પડી." આઝાદે સ્વાભાવિકતાથી કહે છે. રાજસ્થાનથી એ પછી ઉત્તર ભારત તરફ જવાની છે. તમે એને કહો છો કે મુંબઈ આવે ત્યારે હોટલમાં રહેવાની જરૂર નથી, તું અમારી મહેમાન બની શકે છે. ચારેક અઠવાડિયાં પછી ખરેખર એનો ફોન આવે છે, "હાઈ! હું મુંબઈ આવી ગઈ છું, તમારા ઘરે આવુંને? પ્રવાસમાં એક કેનેડિયન સાથે મારી દોસ્તી થઈ ગઈ છે. એને પણ મારી સાથે લાવી શકું?" તમે કહો છો, શ્યોર! અને એ કોલાબાથી ટેક્સી કરીને તમારા આંટીઘૂંટીવાળા એડ્રેસ પર પહોંચી જાય છે. એની સાથે સ્ટીવ નામનો જે શરમાળ યહૂદી દોસ્ત છે એ તો છ મહિનાથી દુનિયા ખૂંદવા નીકળ્યો છે. ચારેક દિવસ સુધી બન્ને તમારા પરિવારના સદસ્ય બનીને મોજથી રહે છે, હરેફરે છે, રાંધવાના અખતરા પણ કરે છે. સામાનના નામે બન્નેની પાસે ફક્ત એક-એક બેકપેક જ છે.

આ બેકપેકર્સ છે, ટિપિકલ ટૂરિસ્ટો નહીં. 'બેકપેકર ટૂરિઝમ' નામની વસ્તુ વિકસી ચૂકી છે. ફેન્સી હોટલ કે રિસોર્ટમાં ચેક-ઇન કરીને,એરકન્ડિશન્ડ કારમાં પ્રચલિત ટૂરિસ્ટ સ્પોર્ટ્સ પર ઊડતી મુલાકાત લઈને, પાછા હોટલ પર શરાબની સિપ લેતાં લેતાં સ્વિમિંગ પુલમાં છબછબિયાં કરીને પછી મોંઘું ડિનર લઈને ટીવી જોતાં જોતાં સૂઈ જવામાં એમને રસ નથી. તેમની પાસે આ બધા વૈભવ માટે પૈસા પણ હોતા નથી. તેઓ 'બજેટ ટ્રાવેલર્સ' છે. રહેવા-ખાવા-પીવામાં ખર્ચ કરવાને બદલે સસ્તામાં સસ્તી જગ્યાઓ પર કરકસરપૂર્વક રહીને આ વિદેશી યુવાન-યુવતીઓ વધુમાં વધુ સ્થળોએ ફરવાનો, જે-તે દેશની ભૂગોળ અને પ્રકૃતિને બને એટલા નજીકથી જોવાનો આશય ધરાવતાં હોય છે. સાઉથ મુંબઈમાં અમુક ડોરમેટરી જેવી 'હોસ્ટેલ' છે, જેમાં સુવિધાના નામે માત્ર બે માળિયા પલંગ જ હોય. આ બેકપેકર્સ આવી સસ્તી હોસ્ટેલ શોધી કાઢીને એમાં નિવાસ કરે છે. આ સ્માર્ટ ટ્રાવેલર્સ એક જ થેલામાં સમાય એટલો સામાન સમજી-વિચારીને ભરીને અડધી દુનિયા રખડી આવે છે. પોતે લઘરવઘર દેખાતા હોય તો એની એમને કોઈ પરવા હોતી નથી. આ બેકપેકર્સ કદાચ વધારે ઓથેન્ટિક પ્રવાસીઓ છે!

હિમાચલ પ્રદેશ જતી વખતે ટ્રેનના એસી કંપાર્ટમેન્ટમાં તમને આવું એક લઘરવઘર પણ તરવરિયું રશિયન કપલ મળી જાય છે. છોકરા-છોકરી બન્નેએ આઠેક વર્ષથી વાળ કપાવ્યા નથી. લાંબી સીંદરી જેવા વાળને તેમણે માથા પર જટાની જેમ બાંધી દીધા છે. મુંબઈ, ગોવા, હૈદરાબાદ, ઔરંગાબાદ, હેમ્પી (કર્ણાટકમાં આવેલા અને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સમાં સ્થાન પામેલાં આ મંદિરોનાં નગર પ્રત્યે આપણને ખાસ આકર્ષણ નથી, પણ પશ્ચિમી બેકપેકર્સના લિસ્ટમાં હેમ્પી ટોચ પર હોય છે), કેરળ, વારાણસી, રાજસ્થાન તેઓ ઓલરેડી ફરી ચૂક્યાં છે. હવે તેઓ હિમાલયની પર્વતમાળામાં વસેલાં અફલાતૂન ટુરિસ્ટ સ્પોટ ધરમશાલા જઈ રહ્યાં છે. રશિયન યુવાનનું નામ એલન છે. એની મા ખ્રિસ્તી છે, પિતા મુસ્લિમ છે. "મને આ બન્ને ધર્મના કોન્સેપ્ટ ગમે છે, પણ હું એક પણ ધર્મ પાળતો નથી," એલન સરસ અંગ્રેજીમાં કહે છે, "હું મારો ધર્મ શોધી રહ્યો છું. છેલ્લાં પાંચ વર્ષથી અમે ઇન્ડિયા આવીએ છીએ. અહીં અમારા કેટલાય દોસ્તો છે." આ અપરિણીત યુગલને રશિયાનો કાતિલ શિયાળો પસંદ નથી, તેથી નવેમ્બરથી મે દરમિયાન તેઓ દેશ છોડીને નીકળી પડે,દુનિયા જુએ. સેન્ટ પીટ્સબર્ગમાં એમનો ફ્લેટ છે. જેટલા મહિના વિદેશ હોય એટલો સમય ફ્લેટ ભાડે આપી નાણાં ઊભાં કરી લે.

તમે મનાલીમાં નવ હજાર ફૂટની ઊંચાઈ પર એક ટ્રેકિંગ કેમ્પમાં છો, જ્યાં ભારતીયો લઘુમતીમાં છે. તમારી આસપાસ ટેન્ટ્સમાં યુવાન બ્રિટિશ, જર્મન અને ફ્રેન્ચ બેકપેકર્સ છે. પ્રવાસ દરમિયાન દોસ્ત બની ગયેલા આ જુવાનિયા આપસમાં ટ્રાવેલ ટિપ્સ એક્સચેન્જ કરશે, હિમાલયના બર્ફીલા પહાડો પર ટ્રેકિંગ કરશે, મનાલીથી લેહના અદ્ભુત પહાડી રસ્તા પર બાઇકિંગ કરશે,ઋષિકેશમાં રિવર રાફ્ટિંગ કરશે, જિમ કોર્બેટના જંગલમાં રખડશે અને તાજમહાલનું માનવસર્જિત સૌંદર્ય જોઈને ચકિત થશે.

આ બેકપેકર્સ પેલા બેજવાબદાર ગંજેરી હિપ્પી જેવા નથી અને પૈસાવાદી તો બિલકુલ નથી. ડિગ્રી લઈને, ફટાફટ નોકરીએ ચડીને જોરદાર કરિયર બનાવવાના એમને ધખારા હોતા નથી. તેમને કદાચ ગોઠવાયેલી જિંદગી જીવવી નથી. જીવન પ્રત્યેનો તેમનો એપ્રોચ જુદો છે. તેમને દુનિયા જોવી છે, જુદી જુદી લોકસંસ્કૃતિઓ સમજવી છે. ઠરીઠામ થવાની ઉતાવળ કોને છે? તેઓ છ-આઠ મહિના કામ કરીને કમાઈ લેશે, બચત કરશે, પછી બાકીના મહિના ખભે થેલો ચડાવીને ફરવા ઊપડી જશે. ભારત જેવા દેશોમાં ફરવું તેમને ખૂબ સસ્તું પડે છે. અહીં એમનો રોજિંદો સરેરાશ ખર્ચ માંડ ૨૦થી ૩૦ ડોલર જેટલો આવે છે. ખિસ્સામાં હજાર ડોલર હોય તો પાંચ-છ અઠવાડિયાં આરામથી ખેંચી શકે છે. કમનસીબે આપણે આવું કરી શકતાં નથી. આપણે યુરોપ-અમેરિકા જવું હોય તો રૂપિયામાં કમાઈને ડોલરમાં ગુણાકાર કરતા રહેવું પડે. 

અલબત્ત, પૂરતા રૂપિયા હોય તોપણ આ રીતે અલ્લડ થઈને ફરવા માટે એક મિજાજ જોઈએ. આ બેકપેકર્સ પાસે ફરવાની કળા શીખવા જેવી છે, ખરેખર!                                 0 0 0 

મલ્ટિપ્લેક્સ: અલવિદા, રિતુદા..

Sandesh - Sanskaar Purti - 9 June 2013

Column: મલ્ટિપ્લેક્સ

ઉત્કૃષ્ટ બંગાળી ફિલ્મમેકર ઋતુપર્ણો ઘોષના અણધાર્યા નિધને ભારતીય સિનેમાનાં સો વર્ષના સેલિબ્રેશન પર બ્રેક લગાવી દીધી છે. રિતુદાના સ્ત્રૈણ હાવભાવ, સ્ત્રૈણ ટાપટિપ,સેક્સ્યુઆલિટી બધું જ ભુલાઈ જશે. જે વસ્તુ યાદ રહેવાની છે એ છે એમનું નામ અને કામ, બસ.

એક મધ્યવયસ્ક સ્ત્રી છે. વનલતા એનું નામ. બાપડી દુખિયારી છે. જેની સાથે એનાં લગ્ન થવાનાં હતાં એ માણસનું એકાએક અપમૃત્યુ થઈ ગયું હતું. બસ, એ ક્ષણથી એના જીવનમાં પુરુષનું સ્થાન જાણે કમનસીબે લઈ લીધું. કોલકાતામાં એનું વિશાળ ઘર છે, જેમાં એ સાવ એકલવાયું જીવન ગાળે છે. ક્યાંય બહાર જવાનું નહીં, કોઈ ઘરે આવે નહીં. પણ એક વાર વનલતા પોતાના ઘરને એક ફિલ્મના શૂટિંગ માટે ભાડે આપવા તૈયાર થાય છે અને પરિસ્થિતિ નાટયાત્મક રીતે પલટે છે. અત્યાર સુધી જ્યાં કેવળ સૂનકાર છવાયેલો રહેતો હતો એ ઘરમાં હવે ચહલપહલ થઈ જાય છે. હિરોઈન સુદેષણા જેટલી ગ્લેમરસ સ્ત્રી છે એટલો જ ફિલ્મનો ડિરેક્ટર દીપાંકર ચાર્મિગ માણસ છે. શરૂઆતમાં તો વનલતા આ બધાથી બહુ અકળાય છે, પણ ધીમે ધીમે સ્માર્ટ દીપાંકર તરફ આકર્ષાવા લાગે છે. એ જાણે છે કે દીપાંકર પરિણીત છે, તો પણ. દીપાંકર પણ એને સામો પ્રતિસાદ આપતો રહે છે. વનલતાને ફિલ્મમાં નાનકડો રોલ સુધ્ધાં ઓફર કરે છે. વર્ષોથી શૂન્ય જીવન જીવી રહેલી વનલતા એકાએક ચેતનવંતી બની જાય છે. એક દિવસ શૂટિંગ પૂરું થાય છે. ફિલ્મનું યુનિટ માલસામાન સમેટીને જતું રહે છે. ઘર પાછું ખાલી થઈ જાય છે. ફરી પાછી એ જ ઘોર એકલતા અને એ જ વીંધી નાખતી ઉદાસી...

Bariwali

વર્ષો પહેલાં એક ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં આ 'બારીવાલી' નામની આ યાદગાર બંગાળી ફિલ્મ જોઈ હતી. બારી એટલે આપણી ભાષામાં કહીએ તો વાડી અથવા મોટું ઘર. બારીવાલી એટલે મોટા મકાનની માલિકણ. કિરણ ખેરે આ ટાઈટલ રોલ કર્યો હતો. ફિલ્મના રાઈટર-ડિરેક્ટર હતા ઋતુપર્ણો ઘોષ. ઘોષબાબુએ ૧૭ વર્ષની તેજસ્વી કરિયરમાં ૨૧ ફિલ્મો બનાવી અને 'બારીવાલી' એમાંની ચોથી ફિલ્મ. ફિલ્મોનો આંકડો ઘણો આગળ વધી શક્યો હોત, જો ૪૯ વર્ષની કાચી ઉંમરે એમના આયુષ્ય પર અણધાર્યું પૂર્ણવિરામ મુકાઈ ગયું ન હોત તો. ૩૦મી મેએ એમને અચાનક મેસિવ હાર્ટ એટેક આવી ગયો. આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષા પર છાતી કાઢીને ઊભી રહેતી ફિલ્મો બનાવતા રિતુદાનું જીવન અને કર્મ બન્ને અધૂરાં રહી ગયાં.

હિન્દી ફિલ્મો જોતાં આમ દર્શકો ઋતુપર્ણો ઘોષના કામથી ખાસ પરિચિત કે પ્રભાવિત નથી, કેમ કે એમણે હિન્દીમાં બનાવેલી એક જ ફિલ્મ રિલીઝ થઈ છે. તે છે ઐશ્વર્યા રાય અને અજય દેવગણને ચમકાવતી અને ઓ. હેનરીની વાર્તા પર આધારિત 'રેઈનકોટ' (૨૦૦૪). કેટલી અદ્ભુત ફિલ્મ. કોઈક કારણસર વિખૂટાં પડી ગયેલાં પ્રેમીઓ ઐશ્વર્યા અને અજય વર્ષો પછી મળે છે. ઐશ્વર્યાનાં લગ્ન થઈ ચૂક્યાં છે. એ એવું દેખાડવાની કોશિશ કરે છે કે પોતે બહુ ખુશ છે, સુખી છે, જીવનમાં કોઈ સમસ્યા નથી. હકીકત તદ્દન વિપરીત છે. ઐશ્વર્યાને બાપડીને ખાવાના સાંસાં છે. ઘરમાં હાલ્લાં કુસ્તી કરે છે. એ અજય માટે ખાવાનું લેવા બહાર જાય છે. પાછળથી મકાનમાલિક આવીને અજયને હકીકતની જાણ કરે છે. જો ઐશ્વર્યાનો વર ભાડું નહીં ભરે તો પતિ-પત્નીએ રસ્તા પર આવી જવં પડશે. કામની શોધમાં શહેર આવેલા બેકાર અજયનો જીવ કકળી ઊઠે છે. એ પોતાની પાસે જે કંઈ પૈસા હતા એ મકાનમાલિકને આપી દે છે. ઐશ્વર્યા પાછી આવે છે. પડીકાં ખોલીને અજયને જમાડે છે. અજય વિદાય લે છે ત્યારે ઐશ્વર્યા એને પોતાનો રેઈનકોટ આપી દે છેઃ 'બહાર વરસાદ છે, તું રાખ, નાહકનો પલળતો નહીં.' અજય દુઃખી થતો ચૂપચાપ નીકળી જાય છે. થોડી વાર પછી એ રેઈનકોટ પહેરીને ખિસ્સામાં હાથ નાખે છે તો એને સોનાની બે બંગડીઓ અને ચિઠ્ઠી મળે છે. ઐશ્વર્યાએ એમાં લખ્યું છેઃ "તું ભલે બોલતો નથી, પણ મને ખબર છે કે તું તકલીફમાં છે. મારો વર તો બહુ રૂપિયાવાળો છે. મારે ક્યાં દરદાગીનાનો તૂટો છે. તું આ સોનાની બંગડીઓ વેચી નાખજે. પૈસા રાખી લેજે. તને કામ આવશે." સચ્ચાઈ પર ઢાંકપિછોડા કરી રહેલાં બન્ને ભૂતપૂર્વ પ્રેમીઓ ભીષણ ગરીબીમાં પણ એકમેકની તકેદારી લેવાનું ચૂકતાં નથી. ઐશ્વર્યા રાયને કાયમ પ્લાસ્ટિકની પૂતળી... પ્લાસ્ટિકની પૂતળી... કહીને ધીબેડતા રહેતા લોકોએ 'રેઈનકોટ'માં એનો સંવેદનશીલ અભિનય જોવો જોઈએ.

માનવસંબંધોની સૂક્ષ્મતો તથા મનના, લાગણીઓના જટિલ આરોહ-અવરોહને અસરકારક રીતે રજૂ કરવામાં ઋતુપર્ણો ઘોષની માસ્ટરી હતી. સિનેમા એમનું પેશન પણ હતો અને અભિવ્યક્તિ પણ. અલબત્ત, પોતાના કામ પ્રત્યે ફક્ત ઝનૂન હોય એ પૂરતું નથી, શ્રેષ્ઠતા પામવા માટે છલોછલ પ્રતિભા પણ જોઈએ. રિતુદામાં આ બન્ને તત્ત્વોનું કોમ્બિનેશન થયું હતું. ફિલ્મી કલાકારો આખી જિંદગી ખર્ચી નાખે છે છતાં એક નેશનલ અવોર્ડ નસીબ થતો નથી, જ્યારે રિતુદાની બીજી જ ફિલ્મ 'ઉનીશે એપ્રિલ'એ બબ્બે નેશનલ અવોર્ડ જીતી લીધા હતા. એ વખતે રિતુદાની ઉંમર હતી ફક્ત ૩૧ વર્ષ. પછી તો નેશનલ એવોર્ડ્ઝની કતાર થઈ ગઈ. એમણે બાર-બાર રાષ્ટ્રીય પારિતોષિકો જીત્યાં. એમની ફિલ્મોમાં કામ કરનારાં અભિનેતા-અભિનેત્રીઓએ જીતેલાં નેશનલ એવોર્ડ્ઝ તો અલગ.

રિતુદાના પિતાજી ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મમેકર હતા. માતા પણ સિનેમા સાથે જ સંકળાયેલાં હતાં. આથી મોટા થઈને કરિયરની પસંદગીની બાબતમાં મૂંઝાવાનો સવાલ જ નહોતો. સત્યજિત રાય, ઋત્વિક ઘટક, મૃણાલ સેન અને તપન સેનથી અંજાયેલા રિતુદાએ એમની પરંપરાને ઉત્તમ રીતે આગળ વધારી. સિનેમાના મામલામાં ખૂબ જ્ઞાની માણસ હતા રિતુદા. સેટ પર એ કોઈની સાથે ચર્ચા કરતા હોય તો આસપાસ લોકો એમને સાંભળવા ઊભા રહી જતા. તેઓ ડિરેક્ટર ઉપરાંત લેખક અને એક્ટર પણ હતા. ફિલ્મના એકેએક પાસાનું કમાલનું ડિટેલિંગ કરતા.

Rituda with Amitabh Bachchan on the sets of Last Lear

તેમની ગે જીવનશૈલી ખાસ્સી ચર્ચાસ્પદ રહી. રિતુદાની 'મેમરીઝ ઓફ માર્ચ' અને 'ચિત્રાંગદા' જેવી પાછલી ફિલ્મોમાં સેક્સ્યુઅલ આઈડેન્ટિટીની થીમ ઉત્તરોત્તર સશક્ત બનતી ગઈ. તેમણે પોતાની સેક્સ્યુઆલિટીને છુપાવી નહીં, બલકે પોતાની ફિલ્મો થકી એને એક પ્રકારની ગરિમા આપવાની કોશિશ કરી. તેમના હાવભાવ અને અંગભંગિમાઓ સ્ત્રી જેવાં હતાં, પણ પોતે પુરુષના શરીરમાં સપડાઈ ગયેલી સ્ત્રી છે એવી લાગણી એમને કદી થઈ નહીં. તેઓ ક્રોસ-ડ્રેસર હતા. ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ્સમાં સ્ત્રીઓની જેમ સલવાર-કમીઝ-દુપટ્ટો ધારણ કરીને જતા, ચાંદલો અને આંજણ કરતા, ઘરેણાં પહેરતા. પોતે જે છે, જેવા છે એવા જ વ્યક્ત થવાની હિંમત એમણે દેખાડી ખરી, પણ એમની જાતીયતાએ એમને ખૂબ પીડા આપી, એમને એકલવાયા કરી મૂક્યા. ખાસ કરીને માતાના અવસાન પછી તેઓ ખૂબ એકલા પડી ગયા હતા. એક વાર એક બોલિવૂડ સુપરસ્ટારના ઘરે તેઓ મિટિંગ માટે ગયેલા. સુપરસ્ટારના દીકરાએ રિતુદાને સંભળાય એમ પૂછયું: "ડેડી, આમને હું રિતુઅંકલ કહું કે રિતુઆન્ટી?" એ વખતે તો રિતુદા મોટેથી હસી પડયા હતા, પણ અંદરખાને આ પ્રકારની ટિપ્પણીઓથી તેઓ ઘવાઈ જતા. સ્વાભાવિક છે. ખાસ કરીને બોલિવૂડના હીરો સાથે કામ કરતી વખતે એમને કોઈ ખોટાં સિગ્નલ ન મળે તે માટે રિતુદા બહુ જ સભાન રહેતા. એમની 'લાસ્ટ લિઅર'માં અમિતાભ બચ્ચન અને અર્જુન રામપાલે કામ કર્યું હતું. સાંજ પડતાં એ વહેલા શૂટિંગ પતાવી નાખતા. કોઈ હીરોની હોટલરૂમમાં ચર્ચા કરવા કે બીજા કોઈ કામ માટે તેઓ ક્યારેય જતા નહીં. 

રિતુદાની બીજી હિન્દી ફિલ્મ 'સનગ્લાસ'માં નસીરુદ્દીન શાહ, જયા બચ્ચન, કોંકણા સેન શર્મા અને માધવન જેવું અફલાતૂન કાસ્ટિંગ છે. આશા રાખીએ કે અભરાઈ પર ચડી ગયેલી આ ફિલ્મ વ્યવસ્થિત રીતે રિલીઝ થઈને આપણા સુધી પહોંચે.

ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં રિતુપર્ણો ઘોષ એક સુવર્ણાક્ષરે અંકિત થઈ ગયેલું નામ છે. એમના સ્ત્રૈણ હાવભાવ, સ્ત્રૈણ ટાપટિપ,સેક્સ્યુઆલિટી બધું જ ભુલાઈ જશે. જે વસ્તુ યાદ રહેવાની છે એ છે એમનું નામ અને કામ, બસ.

શો-સ્ટોપર

મને જીવનમાં એક જ અફસોસ રહી ગયો છે અને તે એ કે હું માધુરી દીક્ષિત સાથે કામ ન કરી શક્યો.

- ઋતુપર્ણો ઘોષ