Wednesday, March 28, 2018

મેરી સબસે બડી પૂંજી હૈ મેરી ચલતી હુઈ સાંસ


સંદેશ - અર્ધ સાપ્તાહિક પૂર્તિ - 28 માર્ચ 2018

ટેક ઓફ          
            
ટ્રેન્ડસેટર હિન્દી કવિ કેદારનાથ સિંહે કવિતાઓ લખી છે, લખ-લખ કરી નથી. જ્યાં સુધી નવો પ્રવાહ પેદા કરી કરવાનું કૌવત ન દેખાય ત્યાં સુધી તેઓ નવો સંગ્રહ ન આપતા. તેથી જ એમના બીજા અને ત્રીજા કાવ્યસંગ્રહ વચ્ચે વીસ વર્ષનો ગાળો છે.


પણે ત્યાં કોઈ સાહિત્યકાર પોતાની ભાષામાં પંકાયેલો હોય, પણ અન્ય રાજ્યોના રહેવાસીઓએ એનું નામ પણ સાંભળ્યું ન હોય એવું ચોક્કસ બને. ભારત જેવા બહુભાષી દેશની એક વક્રતા છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે નોબલ પ્રાઇઝ જીતી લીધું તે બરાબર છે, પણ આજની તારીખે બંગાળના શ્રેષ્ઠ કવિઓમાં કોનું નામ લેવાય છે? કોણ છે તમિલ-તેલુગુ-મલયાલમ-કન્નડ નવલકથાકારો જેને એકાધિક પેઢીઓએ પુષ્કળ પ્રેમ કર્યો છે? મરાઠી ટૂંકી વાર્તામાં  છેલ્લાં વીસેક વર્ષોમાં કયાં નામો સૌથી વધારે ચર્ચાયા છે? કોઈ કહેશે કે લ્યા, પાડોશી રાજ્યોની ક્યાં માંડો છો, ગુજરાતી પ્રજા ગુજરાતી સાહિત્યમાં રસ લે તો પણ ઘણું છે!

હિન્દી ભાષાના સૌથી આદરણીય કવિઓમાં સ્થાન પામતા કેદારનાથ સિંહના મૃત્યુના સમાચાર આવે છે ત્યારે આપણને થાય કે અચ્છા, આ નામના કોઈ હિન્દી કવિ પણ હતા, એમ? કેદારનાથ સિંહને 2013માં અતિ પ્રતિષ્ઠિત જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર વડે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. ગુજરાતી ભાષામાં અત્યાર સુધીમાં ચાર સાહિત્યકારોને જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળ્યો છે - ઉમાશંકર જોશી (1967), પન્નાલાલ પટેલ (1985), રાજેન્દ્ર શાહ (2001) અને રઘુવીર ચૌધરી (2015). કેદારનાથ સિંહે (જન્મઃ 7 જુલાઈ 1934, મૃત્યુઃ 19 માર્ચ 2018) કવિતા લખવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે પૂરાં વીસ વર્ષના પણ નહોતા. એમનું સાહિત્યસર્જન છ દાયકા કરતાંય વધારે અંતરાલમાં ફેલાયું. હિન્દી કવિઓની ત્રણ-ચાર પેઢીઓ  કેદારનાથની કવિતાથી પ્રભાવિત થઈ છે. 

એમનું 'મેરી ભાષા કે લોગ' નામનું કાવ્ય જુઓ. સરળ હિન્દીમાં લખાયું છે, અનુવાદની જરૂર નથી:  

મેરી ભાષા કે લોગ
મેરી સડક કે લોગ હૈં
સડક કે લોગ સારી દુનિયા કે લોગ.
પિછલી રાત મૈંને એક સપના દેખા
કિ દુનિયા કે સારે લોગ
એક બસ મેં બૈંઠે હૈં
ઔર હિન્દી બોલ રહે હૈં.

(અહીં અને આગળ કવિતામાં જ્યાં જ્યાં 'હિન્દી' શબ્દ આવે ત્યાં ત્યાં તમે એની જગ્યાએ 'ગુજરાતી' શબ્દ મૂકી શકો છો. ભાષા બદલાશે તો પણ કવિતાનો ભાવ મોટે ભાગે યથાવત રહેશે.)

ફિર વહ પીલી-સી બસ
હવા મેં ગાયબ હો ગઈ
ઔર મેરે પાસ બચ ગઈ સિર્ફ મેરી હિન્દી
જો અંતિમ સિક્કે કી તરહ
હમેશા બચ જાતી હૈ મેરે પાસ
હર મુશ્કિલ મેં.
કહતી વહ કુછ નહીં
પર બિના કહે ભી જાનતી હૈ મેરી જીભ
કિ ઉસકી ખાલ પર ચોટોં સે
કિતને નિશાન હૈં
કિ આતી નહીં નીંદ ઉસકી કઈ સંજ્ઞાઓ કો
દુખતે હૈં અક્સર કોઈ વિશેષણ
પર ઇન સબકે બીચ
અસંખ્ય હોઠોં પર
એક છોટી-સી ખુશી સે થરથરાતી રહતી હૈ યહ!
તુમ ઝાંક આઓ સારે સરકારી કાર્યાલય
પૂછ લો મેજ સે
દીવારોં સે પૂછ લો
છાન ડોલો ફાઇલોં  કે ઊંચે ઊંચે
મનહૂસ પહાડ
કહીં મિલેગા હી નહીં
ઇસકા એક ભી અક્ષર
ઔર યહ નહીં જાતની ઇસકે લિએ
અગર ઈશ્વર કો નહીં
તો ફિર કિસે ધન્યવાદ દે?
મેરા અનુરોધ હૈ-
ભરે ચૌરાહે પર કરબદ્ધ અનુરોધ-
કિ રાજ નહીં - ભાષા
ભાષા - ભાષા - સિર્ફ ભાષા રહને દો
મેરી ભાષા કો.
ઇસ મેં ભરા હૈ
પાસ-પડોસ ઔર દૂર-દરાજ કી
ઇતની આવાઝોં કા બૂંદ બૂંદ અર્ક
કિ મૈં અબ ભી બોલતા હૂં
તો કહીં ગહરે
અરબી તુર્કી બાંગ્લા તેલુગુ
યહાં તક કી એક પત્તી કે
હિલને કી આવાઝ ભી
સબ બોલતા હૂં ઝરા-ઝરા
જબ બોલતા હૂં હિંદી.
પર જબ ભી બોલતા હૂં
યહ લગતા હૈ -
પૂરે વ્યાકરણ મેં
એક કારક કી બૈચેની હૂં
એક તદભવ કા દુખ
તત્સમ કે પડોસ મેં.  
                                                                       
હિન્દીને રાષ્ટ્રભાષાનો દરજ્જો આપવાની માગણીને કારણે જાગેલા સંઘર્ષનો આ કવિતામાં સંદર્ભ છે. કેદારનાથનો પહેલો કાવ્યસંગ્રહ 'તીસરા સપ્તક' 1959માં આવ્યો. સાડાછ દાયકામાં એમણે કુલ આઠ કાવ્યસંગ્રહો આપ્યા. એમણે કવિતાઓ લખી છે, લખ-લખ કરી નથી. તેઓ ટ્રેન્ડસેટર કવિ તરીકે પંકાયા છે. હિન્દી સાહિત્યના સુજ્ઞ જાણકારો કહે છે તેમ, જ્યાં સુધી નવો ટ્રેન્ડ શરૂ કરવાનું કૌવત ન દેખાય ત્યાં સુધી એમણે નવો સંગ્રહ આપ્યો નથી. તેથી જ એમના બીજા અને ત્રીજા કાવ્યસંગ્રહ વચ્ચે વીસ વર્ષનો ગાળો છે.  કેદારનાથજીની કવિતામાં ગ્રામ્ય જીવન પણ ઝળકે છે અને શહેરી સંવેદના પણ વ્યક્ત થાય છે. એમની  'શહરબદલ' નામની કવિતાના કેટલાક અંશો જુઓ-

વહ એક છોટા-સા શહર થા
જિસે શાયદ આપ નહીં જાનતે
પર મૈં હી કહાં જાનતા થા વહાં જાને સે પહલે
કિ દુનિયા કે નક્શે મેં કહાં હૈ વહ.
લેકિન દુનિયા શાયદ ઉન્હીં છોટે-છોટે શહરોં કે
તાપ સે ચલતી હૈ
જિન્હેં હમ-આપ નહીં જાનતે.

પછી કવિતામાં આગળ કહે છે-

એક દિન
જબ એક દિન થક ગયા
તો અટૈચી ઉઠાઈ
ઔર ચપ્પલ ફટકારતે હુએ
ચલ દિયા પડરૌના - ઉસી શહર મેં
જિસકે નામ કા ઉચ્ચારણ
એક લડકી કો લગતા થા ઊંટ કે કોહાન કી તરહ
અબ ઇતને દિનોં બાદ
કભી-કભાર સોચતા હૂં
મૈં ક્યોં ગયા પડરૌના?
કોઈ ક્યોં જાતા હૈ કહીં ભી
અપને શહર કો છોડકર -
યહ એક ઐસા રહસ્ય હૈ
જિસકે સામને એક શામ ઠિઠક ગએ થે ગાલિબ
લખનઉ પહુંચકર.

ઊંટ કી કોહાન એટલે ઊંટની ખૂંધ. પડરૌના ઉત્તમપ્રદેશનું એક નાનું નગર છે. કવિ આ જ કવિતામાં આગળ કહે છે-

ઔર એક સમય થા કિ આરામ સે પડા રહતા થા
લોગોં કે કંધો પર
એક ગમછે કે તરહ.

કવિતાનો અંત જુઓ -

ઇસ તરહ એક દુર્લભ વાદ્યવૃન્દ-સા
બજતા હી રહતા થા મહાજીવન
ઉસ છોટે-સે શહર કા
જિસકી લય પર ચલતે હુએ
કભી-કભી બેહદ ઝુંઝલા ઉઠતા થા મૈં
કિ વે જો લોગ થે ઉનકે ઘુટનોં મેં
એક ઐસા વિકટ ઔર અથાહ ધીરજ થા
કિ શામ કે નમક કે લિએ
સુબહ તક ખડે-ખડે કર સકતે થે ઇંતઝાર
નમસ્કાર! નમસ્કાર!
મૈં કહતા થા ઉનસે
ઉત્તર મેં સિર્ફ હંસતે થે વે
જિસમેં ગૂંજતા થા સદીયોં કા સંચિત હાહાકાર...

ગામનો સૂર્ય અને શહેરનો સૂર્ય બન્ને અલગ વસ્તુ છે? સૂર્ય વિશેની આ કાવ્યપંક્તિ જુઓ-

મૈં કહીં ભી જાઉં
ચાહે જિસ ભી શહર મેં
મિલ જાતા હૈ વહ દૂર સે હાથ હિલાતા
ઔર મુસ્કુરાતા હુઆ
પહલે પ્રેમ કી પ્રતિદ્વંદ્વી કી તરહ.

સૂર્ય પણ હરીફ હોઈ શકે છે, બહુ ગમી ગયેલી છોકરીનું ધ્યાન આકર્ષિત કરવા માગતા પેલા છેલબટાઉ છોકરાની જેમ! આ પંક્તિ વાંચો -

મેરે શહર કે લોગો
યહ કિતના ભયાનક હૈ
કિ શહર કી સારી સીઢિયાં મિલકર
જિસ મહાન ઊંચાઈ તક જાતી હૈં
વહાં કોઈ નહીં રહતા.

શહેરમાં 'સેટલ' થવા માટે ઘર શોધવું પડે, ખરીદવું પડે, પ્રોપર્ટી ઊભી કરવી પડે, બેન્ક બેલેન્સ બનાવવું પડે. શું આને જ આપણી પૂંજી કહીએ છીએ? કેદારનાથજીનું 'પૂંજી' નામનું કાવ્ય પર નજર ફેરવો-   

સારા શહર છાન ડાલને કે બાદ
મૈં ઇસ નતીજે પર પહુંચા
કિ ઇસ ઇતને બડે શહર મેં
મેરી સબસે બડી પૂંજી હૈ
મેરી ચલતી હુઈ સાંસ
મેરી છાતી મેં બંદ મેરી છોટી-સી પૂંજી
જિસે રોજ મૈં થોડા થોડા
ખર્ચ કર દેતા હૂં
ક્યોં ન ઐસા હો
કિ એક દિન ઉઠૂં
ઔર વહ જો ભૂરા-ભૂરા-સા એક જનબૈંક હૈ-
ઇસ શહર કે આખિરી છોર પર -
વહાં જમા કર આઉં
સોચતા હૂં
વહાં સો જો મિલેગા બ્યાજ
ઉસ પર જી લૂંગા ઠાટ સે
કઈ-કઈ જીવન.

હિન્દી કવિતાના સુજ્ઞ ભાવકો કહે છે તેમ, કેદારનાથ સિંહની કલમમાં અસાધારણને સાધારણ અને સાધારણને અસાધારણ બનાવવાની તાકાત હતી. ઉત્તરપ્રદેશના ચકિયા નામના ગામમાં એમનો જન્મ થયો હતો, જ્યાં ભોજપુરી ભાષા બોલાતી. એમની 'દેશ ઔર ઘર' શીર્ષકધારી કવિતાનો આ અંશ જુઓ-

હિંદી મેરા દેશ હૈ
ભોજપુરી મેરા ઘર
ઘર સે નિકલતા હૂં
તો ચલા જાતા હૂં દેશ મેં
દેશ સે છુટ્ટી મિલતી હૈ
તો લૌટ આતા હૂં ઘર.

કવિને પોતાના વતનનું, પોતાના ગામનું આકર્ષણ હંમેશાં રહ્યું. લખે છે -

ક્યા કરું મૈં?
ક્યા કરું, ક્યા કરું કિ લગે
કિ મૈં ઇન્હીં મેં સે હૂં
ઇન્હી કા હૂં
કિ યહી મેરે લોગ
જિનકા દમ ભરતા હૂં કવિતા મેં
ઔર યહી, યહી જો મુઝે કભી નહીં પઢેંગે.

હું મારું વતન-મારું વતન કરીને ગ્રામ્ય સંવેદનની કવિતાઓ લખતો રહ્યો, ગ્રામ્ય જનતાની તરફેણ કરી, એમના માટે ગૌરવ લેતો રહ્યો, પણ આ જ એ લોકો છે, જે મને ક્યારેય વાંચવાના નથી!
0 0 0

Monday, March 26, 2018

ટીવીનું ભૂંગળું, ફોટા પાડતું ફ્રિજ અને ડાયાબિટીક મોજાં!


સંદેશ - અર્ધ સાપ્તાહિક પૂર્તિ - 7 માર્ચ 2018

ટેક ઓફ                      

કન્ઝ્યુમર ગુડ્ઝમાં સતત નવું વિજ્ઞાન ઝળકતું રહે છે. આવનારા સમયમાં કઈ ચીજવસ્તુઓ આપણું ધ્યાન ખેંચવાની છે?



સાયન્સ અને ટેકનોલોજીના વિકાસનો એક મોટો આશય માણસના જીવનને વધુ ને વધુ સુવિધાભર્યું બનાવવાનો છે. બજારમાં ઇન્ટ્રોડ્યુસ થતા રહેતા માલસામાનમાં સતત નવું વિજ્ઞાન ઝળકતું રહે છે. છેલ્લાં પચાસ વર્ષથી સીઇએસ (કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટોનિક શો) નામની કન્ઝયુમર ટેકનોલોજી સંબંધિત વિરાટ ઇન્ટરનેશનલ ઇવેન્ટ યોજાતી આવી છે, જેમાં દુનિયાભરના મેન્યુફેક્ચર્સ અને ડેવલપર્સ પોતપોતાની નવી પ્રોડક્ટ દુનિયા સામે મૂકે છે. સીઈએસની લેટેસ્ટ એડિશન આ વખતે અમેરિકાના લાગ વેગાસ શહેરમાં થોડા સમય પહેલાં યોજાઈ. લગભગ દોઢસો દેશોએ એમાં ભાગ લીધો હતો, ત્રણસો જેટલી જુદી જુદી સેશન્સ યોજાઈ હતી અને પોણાબે લાખ જેટલા લોકોએ તેની મુલાકાત લીધી.

સીઈએસમાં જે આજે ડિસ્પ્લે થાય છે તે આવતી કાલે દુનિયાભરની બજારોમાં ઉપલબ્ધ થશે અને સંભવતઃ આપણાં ઘરોમાં પણ તે પહોંચશે અને આપણી લાઇફસ્ટાઇલનો હિસ્સો બનશે. આ વખતના સીઇએમાં સૌથી ધ્યાનાકર્ષક પ્રોડક્ટ્સ કઈ કઈ હતી? જોઈએ.

ફન, ફેમિલી અને ફ્રિજઃ


આ ઉપકરણને ફ્રિજ કહીશું, કમ્પ્યુટર કહીશું, મોબાઇલ કહીશું, ટીવી કહીશું કે મ્યુઝિક સિસ્ટરમ કહીશું? વેલ, ફેમિલી હબ નામનું આ ઉપકરણ કાયદેસર રીતે તો રેફ્રિજરેટર છે, પણ તેનામાં બીજાં કેટલાય ગેજેટ્સના ગુણ છે. ફ્રિજના દરવાજા પર મોટી ટચ-સ્ક્રીન છે. સવારે પરિવાર માટે બ્રેકફાસ્ટ બનાવી રહેલી મહિલા ફ્રિજની સામે આવે એટલે ફેસ રેકગ્નિશન ટેકનોલોજીના પ્રતાપે ફ્રિજ એને 'ઓળખી' જાય. તરત સ્ક્રીન પર એનું આજનું શેડ્યુલ ફ્લેશ કરીને મેડમને યાદ દેવડાવે કે ધ્યાનમાં મેમ, આજે સાડાઅગિયારે તમારે મિટીંગ છે, સાડાચારે કોન્ફરન્સ અટેન્ડ કરવાની છે અને સાંજે સાત વાગે બ્યુટીપાર્લરની અપોઇન્ટમેન્ટ છે!

આ ફ્રિજ અંદર મૂકેલી ચીજવસ્તોના ફાટા પાડી શકે છે. તમે મોલમાં માલસામાન લેવા ગયા હો ત્યારે મોબાઇલ કાઢીને 'લાઇવ ફોટોગ્રાફ્સ' જોઈ લેવાના જેના પરથી તમને ખબર પડે કે ફ્રિજમાં ટમેટાં તો હજુ પડ્યાં છે, પણ ચાર દિવસ પહેલા ખરીદેલી ભીંડા, કોબી, શિમલા મિર્ચ અને ફ્રુટ્સ ખતમ થઈ ગયાં છે. તમે એ પણ જોઈ શકો કે જ્યુસની બોટલ તેમજ માખણ પણ પૂરું થવાની અણી પર પડશે. જેવું તમે આ ખરીદો એટલે આપોઆપ ફ્રિજના ડેટામાં વિગતો અપડેટ થઈ જાય.

બચ્ચાઓ ફ્રિજની ટચ-સ્ક્રીન પર ચિતરામણ કરી શકે એને તેની ડિજિટલ પ્રિન્ટ ફ્રિજ પરથી જ ઇમેઇલ પણ કરી શકે. તમને મન થાય કે ચાલો આજે મારે કોઈક નવી વાનગી ટ્રાય કરવી છે, તો ફ્રિજની ટચ-સ્ક્રીન પર તમે રેસિપી સર્ફ કરીને એનો વિડીયો જોઈ શકો. તમને રાંધતા રાંધતા ટીવી જોવાનું મન થયું તો ટચ-સ્ક્રીન પળવારમાં ટીવી-સ્ક્રીન બની જાય. આર.ડી. બર્મનનાં ગીતો સાંભળવાનં મન થાય તો ફ્રિજ તમારાં મનગમતાં સંગીતના સૂર રેલાવા માંડે. સેમસંગ કંપનીએ બનાવેલું આ અજબગજબનું ફ્રિજ પોપ્યુલર બન્યું જ સમજો.    

ભૂંગળાની જેમ વળી જતું ટીવીઃ


આપણે અત્યાર સુધી છાપાનું ભૂંગળું વાળતા હતા, પોસ્ટરનું ભૂંગળું વાળતા હતા. હવે આપણે ટીવીનું ભૂંગળું પણ વાળી શકીશું. એલજી કંપનીએ 65 ઇંચની રોલેબલ ઓએલઇડી સ્ક્રીન બનાવી છે (ઓએલએઇડી એટલે ઓર્ગેનિક લાઇટ એમિટિંગ ડાયોડ).  ઇચ્છા થાય ત્યારે ટીવી સ્ક્રીનને રોલ કરો અને ઇચ્છા થાય ત્યારે ખોલીને, દીવાલ પર ટાંગીને એના પર શ્રીદેવીની ફિલ્મો જુઓ. અત્યાર સુધીની આ સૌથી મોટી અને સૌથી એડવાન્સ્ડ રોલેબલ સ્ક્રીન છે.

ઓલ-ઇન-વન વેનઃ


ટોયોટાએ ઇ-પેલેટ નામનું વાહન બનાવ્યું છે. એનામાં કાર, ટ્રક, છકડો વગેરેનું કોમ્બિનેશન થયું છે. આ મલ્ટિપર્પઝ વેહિકલની ડિઝાઇન એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે તે ટેક્સીની જેમ લોકોને તેમજ માલસામાનને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવાનું કામ કરી શકે છે, તે હરતીફરતી દુકાન કે  હરતીફરતી ઓફિસની જેમ વર્તી શકે છે, એનો તમે ફૂડ ટ્રક એટલે કે ચલતાફિરતા રેસ્ટોરાંની જેમ ઉપયોગ કરી શકે છો અને એને મોબાઇલ હોમ તેમજ વેનિટી વેનની જેમ પણ ટ્રીટ કરી શકો છો. સમયની સાથે લોકોની લાઈફસ્ટાઇલ જે ઝડપે બદલાઈ રહી છે તે જોતાં આ વાહન લોકપ્રિય બને તો નવાઈ નહીં.

યંત્રમાનવ... ખાસ સિનિયર સિટીઝનો માટેઃ


બુઢાપો. બીમારી અને એકલતા - આના જેવું ખતરનાક કોમ્બિનેશન બીજું એકેય નથી. આથી ખાસ વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે એલીક્યુ નામનો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ડ્રીવન સોશિયલ રોબો તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. એનું એક જ કામ છે - બુઢા માણસોને નાનાંમોટાં કામમાં મદદ કરવી, કોઈ માણસની મદદ વિના તેઓ સ્વતંત્રપણે રોજિંદા કામકાજ કરી શકે તે સુનિશ્ર્ચિત કરવું. કહે છે કે આ રોબો 'ઇન્ટ્યુટિવ ટેકનોલોજી'થી સજ્જ છે. મતલબ કે રોબો ખુદ 'કળી' યા તો 'વિચારી' શકશે કે મારા માલિકને ક્યારે શેની જરૂર પડવાની છે.  



...અને યંત્ર-કૂતરોઃ


આપણે યંત્રમાનવો તો જોયા છે, પણ હવે યંત્ર-કૂતરા પણ માર્કેટમાં આવી ગયા છે. જેમ કે સોનીએ આઇબો નામનો અતિ ક્યુટ રોબો-ડોગ બનાવ્યો છે. તે આર્ટિફિશિયલી ઇન્ટેલિજન્ટ છે, એનામાં પાવરફુલ સેન્સર તેમજ કેમેરા જડેલા છે અને તે વાઇ-ફાઇ તેમજ ફોરજી કનેક્ટિવિટી પણ ધરાવે છે. ફેસ રેકિગ્નશન ટેકનોલોજીના પ્રતાપે આ રોબો-ડોગ તમારા પરિવારના સભ્યોને 'ઓળખી' કાઢે છે ને એમને જોતાં જ હરખપદૂડો થઈ જાય જાય છે. એ તમારી આંગળી સાથે પોતાનું નાક ઘસીને વહાલ વ્યક્ત કરી શકે છે. આ શ્ર્વાન ટેસથી ઘરમાં હરી ફરી શકે છે અને તમે કહો તે પ્રમાણે મૂવમેન્ટ કરી શકે છે. બેસ્ટ વાત તો આ છેઃ એ ઘરમાં કે બીજે ક્યાંય પણ સૂ-સૂ કરતો નથી કે ભયંકર ભસાભસ કરીને મહેમાનોને ડરાવતો નથી0 આ યાંત્રિક કૂતરો હાલ માત્ર જપાનમાં અવેલેબલ છે. ટૂંક સમયમાં તે આપણે ત્યાં પણ અસલી કૂતરાં સાથે સ્પર્ધામાં ઉતરશે.  



વચ્યુઅલ રિઆલિટી જિમઃ


વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી એટલે શું એ તમે ઓલરેડી જાણો છો. તમે ખાસ પ્રકારનાં ડાબલાં જેવાં વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી ચશ્માં પહેરો એટલે આસપાસના માહોલથી કપાઈને એક જુદી જ દુનિયામાં પ્રવેશી જાઓ. તમે કેવળ એક ઓડિયન્સ ન રહો, પણ જે-તે દશ્યનો હિસ્સો બની જાઓ. આ દશ્ય તમારી સામે, પાછળ, ડાબે-જમણે, ઉપરનીચે ફેલાયેલું હોય. બ્લેક બોક્સ વીઆર નામની કંપની ખાસ પ્રકારનાં જિમ તૈયાર કરી રહી છે. એમાં મોશન-ટ્રેકિંગ કન્ટ્રોલર્સ અને વિશેષપણે ડિઝાઇન કરેલાં વર્કઆઉટ કરવા માટેનાં સાઘનો છે. અહીં પ્રવેશતાંની સાથે તમને સવાલ થશે કે આ કોઈ જિમ છે કે વિડીયો ગેમ? તમે ટ્રેડિંગ મિલ પર દોડતા હો તો તમારી સામે વિશાળ સ્ક્રીન પર દશ્ય બદલાતું જશે. તમે ભલે તમારા ઘરથી દસ મિનિટના અંતરે આવેલા જિમમાં કસરત કરતા હો, પણ તમને લાગશે કે જાણે તમે અમેરિકાના માયામી બીચ પર જોગિંગ કરી રહ્યા છો અથવા આફ્રિકાની કોઈ પહાડ પરની કાચી સડક પર સાઇકલ ચલાવી રહ્યા છો. આ ટેકનોલોજીને કારણે એક્સરસાઇઝ કરવાનો આખો અનુભવ જ બદલાઈ જશે. આ તો હજુ વચ્યુઅલ રિયાલિટી ફિટનેસ માર્કેટનું પહેલું ડગલું છે. આગે આગે દેખિયે હોતા હૈ ક્યા.

નખની આંગળીએ ટેકનોલોજીઃ


જમાનો વેરેબલ ટેકનોલોજીનો છે. હજુ સુધી ફિટનેસ વેરેબલ પ્રોડક્ટસ સામાન્યપણે કાં તો કમર પર યા તો કાંડા પર પહેરવામાં આવતી હતી, પણ લ ઓરિઅલ કંપનીએ બનાવેલું ટચૂકડું યુવી સેન્સર ટ્રેકર તમારે આંગળીના નખ પર ચીટકાડી દેવાનું છે. તમે જિમમાં એકસરસાઈઝ કરતા હો કે બીજી કોઈ પણ એક્ટિવિટી કરતા હો, આ ઉપકરણ તમારું બ્લેડપ્રેશર, હૃદયના ધબકારા વગેરે માપતું રહેશે. તમારી તબિયતની વિગતો તેમજ એક્સરસાઈઝ રુટિનનો ડેટા તમારા મોબાઇલમાંથી તે સીધો ઊંચકી લેશે. તબિયત બગડવાના સંકેત મળે કે તરત જ તમને અને લાગતાવળગતા લોકોને તે એલર્ટ સુધ્ધાં કરી દેશે.  

ડાયાબિટીક મોજાઃ


ખાસ ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે સાઇરેન નામની કંપનીએ વિશેષ પ્રકારનું ન્યુરોફ્રેબ્રિક તૈયાર કરીને ડાયાબિટીક મોજાં બનાવ્યાં છે. એમાં સેન્સર જડેલાં છે. મધુપ્રમેહના દર્દી આ મોજાં પહેરી રાખે એટલે ચોવીસે કલાક એકધારા શરીરના તાપમાનમાં થતા ફેરફાર પર નજર રાખી શકાય. પગમાં ઇન્જરી થાય ત્યારે શરીરના તાપમાનમાં ફર્ક પડતો હોય છે. આત્યંતિક કેસમાં આંગળીઓ કપાવવી પડતી હોય છે. ડાયાબિટીક મોજાં પહેરેલાં હોય તો આ પ્રકારની કટોકટીને ટાળી શકાય. આ મોજાંને વોશિંગ મશીનમાં ધોઈ શકાય છે. વળી, એને મોબાઇલની જેમ ચાર્જ કરવાની પણ કશી જરૂર હોતી નથી.   

આવાં તો ખૂબ બધાં ઉપકરણો ડિસ્પ્લે થયા હતા સીઇએસ શોમાં. હવે જોવાનું એ છે કે આ બધાં ઉપકરણોમાંથી કયું ઉપકરણ ક્યારે ભારતની કન્ઝ્યુમર માર્કેટમાં ત્રાટકે છે અને એમાંથી ખિસ્સાને પોસાય એવાં ગેજેટ્સ ક્યાં છે. 
0 0 0 

Sunday, March 25, 2018

બ્રેક કે બાદ


સંદેશ - સંસ્કાર પૂર્તિ - 25 માર્ચ 2018

મલ્ટિપ્લેક્સ                   

રાની મુખર્જી સ્વ. યશ ચોપડાની પુત્રવધૂ છે અને આદિત્ય ચોપડા જેવા પાવરફુલ ફિલ્મમેકરની પત્ની છે એ વાત સાચી, પણ એની બાવીસ વર્ષની કરીઅરનો જશ કંઈ એકલા પતિદેવ કે સસુરજીને ન આપી દેવાય. જો એવું જ હોત તો દિયર ઉદય ચોપડા આજે મેગાસ્ટાર હોત. માણસમાં દમ હોય તો જ એ લાંબી મજલ કાપી શકે.


વીસ વર્ષ પહેલાં પહેલી વાર 'કુછ કુછ હોતા હૈ'માં રંગે ઘઉંવર્ણી, કદમાં બટકી અને બેસી ગયેલા અવાજવાળી રાની મુખર્જી નામની છોકરીને જોઈને લાગ્યું નહોતું કે એ આટલી લાંબી મજલ કાપશે. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં એ કાજોલની ગરીબડી કઝિન ગણાતી રહી, પણ પછી 'હે રામ', 'સાથિયા', 'ચલતે ચલતે', 'યુવા', 'હમ તુમ', 'વીર-ઝારા', 'બ્લેક', 'બન્ટી ઔર બબલી' જેવી ફિલ્મોમાં મસ્તમજાનાં રોલ કરીને એ બોલિવૂડમાં પોતાની સ્વતંત્ર અને મજબૂત ઓળખ ઊભી કરતી ગઈ. બે દિવસ પહેલાં એની સુડતાલીસમી ફિલ્મ 'હિચકી' રિલીઝ થઈ. રાની સ્વ. યશ ચોપડાની પુત્રવધૂ છે અને આદિત્ય ચોપડા જેવા પાવરફુલ ફિલ્મમેકર - સ્ટુડિયોના માલિકની પત્ની છે એ વાત સાચી, પણ એની બાવીસ વર્ષની કરીઅરનો જશ એકલા પતિદેવ કે એના ખાનદાનને ન આપી દેવાય. જો એવું જ હોત તો ઉદય ચોપડા આજે મેગાસ્ટાર હોત. યશ ચોપડા અને આદિત્ય ચોપડાએ ઉદયને ફિલ્મોમાં સેટ કરવા માટે શું શું નહીં કર્યું હોય, પણ ઉદય બોલિવૂડમાં ન ચાલ્યો તે ન જ ચાલ્યો. માણસમાં વિત્ત હોય તો જ એ લાંબી મજલ કાપી શકે.

'હિચકી' માટે રાની મુખર્જી કંઈ ફર્સ્ટ ચોઈસ નહોતી. આ ફિલ્મ બ્રેડ કોહેન નામના અસલી અમેરિકન મહાશયના જીવન પરથી બની છે. બ્રેડને ટુરેટ સિન્ડ્રોમ નામની રેર કહી શકાય એવી બીમારી છે. આ ન્યુરોસાઇકિએટ્રિક ડિસઓર્ડરનો ભોગ બનેલી વ્યક્તિ પોતાના ગળામાંથી નીકળતા અવાજ કે અમુક શારીરિક ચેષ્ટા પર અંકુશ રાખી શકતી નથી. જેમ છીંકને રોકી શકાતી નથી એમ ટુરેટ સિન્ડ્રોમવાળી વ્યક્તિ બોલતાં બોલતાં અચાનક વચ્ચે વચ્ચે હેડકી જેવા વિચિત્ર અવાજ કાઢ્યા રાખે. આ જોઈને સામેવાળાને હસવું આવે અથવા ખીજ ચડે એવું બને. હેડકી આ ડિસઓર્ડરનું એક લક્ષણ થયું. ટુરેટ સિન્ડ્રોમ લાગુ પડ્યો હોય એવા લોકોમાં આ સિવાય અવારનવાર આંખ મીંચકારવી, ખોંખારો ખાધા કરવો અથવા મોઢું વાંકુંચુંકું કરવું વગેરે જેવાં લક્ષણો જોવા મળે છે. બ્રેડ કોહેને હિંમત હાર્યા આ તકલીફનો મુકાબલો કર્યો. પોતાના મનોબળથી તેઓ અત્યંત સફળ શિક્ષક અને પછી મોટિવેશનલ સ્પીકર બન્યા. એમણે 'ફ્રન્ટ ઓફ ધ ક્લાસઃ હાઉ ટુરેટ સિન્ડ્રોમ મેઇડ મી ધ ટીચર આઈ નેવર હેડ' નામનું પુસ્તક લખ્યું. 2008માં હોલિવૂડમાં 'ફ્રન્ટ ઓફ ધ ક્લાસ' નામની ફિલ્મ પણ બની. તેના પરથી સિદ્ધાર્થ પી. મલ્હોત્રાએ હિન્દી ફિલ્મની સ્ક્રિપ્ટ લખી અને એને ટાઇટલ આપ્યું, 'હિંચકી'. (ડિરેક્ટરનું નામ વાંચીને કન્ફ્યુઝ ન થવું. 'સ્ટુડન્ટ ઓફ ધ યર' અને 'કપૂર એન્ડ સન્સ' જેવી ફિલ્મોમાં ચમકનાર હેન્ડસમ હીરો સિદ્ધાર્થ મલ્હોત્રા અલગ. 'હિચકી'ના ડિરેક્ટર અને એની વચ્ચે એકસરખાં નામ-અટક સિવાય બીજો કોઈ સંબંધ નથી.)

સિદ્ધાર્થ પી. મલ્હોત્રાના નામે ડિરેક્ટર તરીકે 'વી આર ફેમિલી' નામની એક ફ્લોપ ફિલ્મ બોલે છે. આઠ વર્ષ કરણ જોહરે પ્રોડ્યુસ કરેલી આ ફિલ્મમાં કરીના, કાજોલ અને અર્જુન રામપાલ જેવાં કલાકારો હતાં. 'હિચકી'ના ટુરેટ સિન્ડ્રોમથી પીડાતા શિક્ષકના રોલ માટે એણે સૌથી પહેલાં કોનો અપ્રોચ કર્યો હતો, કલ્પી શકો છો? ચુંબનપ્રસાદ ઇમરાન હાશ્મિનો! ઇમરાનને 'હિચકી'ના વિષયમાં બહુ રસ પડ્યો. એણે કહ્યું કે હું ફિલ્મનો હીરો પણ બનીશ અને ફિલ્મ પ્રોડ્યુસ પણ કરીશ, પણ કોઈક કારણસર એ પ્રોજેક્ટમાંથી ખસી ગયો. ત્યાર બાદ આ વિષય અભિષેક બચ્ચનને સંભળાવવામાં આવ્યો, પણ એ પોદળામાં સાંઠીકડું ભરાવીને બેસી રહ્યો. ન એણે ફિલ્મ કરવાની હા પાડી, ન ના પાડી. બહુ રાહ જોયા પછીય કોઈ જવાબ ન આવ્યો એટલે સિદ્ધાર્થે આખરે આ વિષય આદિત્ય ચોપડાને સંભળાવ્યો. આદિત્ય કહેઃ મસ્ત સબ્જેક્ટ છે. હું તારી ફિલ્મ પ્રોડ્યુસ કરવા તૈયાર છું. શરત એટલી કે તારે ફિલ્મના મુખ્ય કિરદારનું જાતિ પરિવર્તન કરી નાખવું પડે.  ટુરેટ સિન્ડ્રોમથી પુરુષ શિક્ષક નહીં મહિલા શિક્ષિકા પીડાતી હોય એવું બતાવવું પડે. બોલ, છે મંજૂર? સિદ્ધાર્થ કહેઃ ઓકે.

Rani with Aditya Chopra and Adira

બસ, પછી શું. સ્ક્રિપ્ટ નવેસરથી લખવામાં આવી. કેન્દ્રીય પાત્રમાં નાયકની જગ્યાએ નાયિકા ગોઠવાઈ ગઈ. મેઇન રોલમાં આદિત્યએ પોતાની પત્નીને કાસ્ટ કરી. નવી નવી મમ્મી બનેલી રાનીને આમેય આદિત્ય ક્યારનો કહ્યા કરતો હતો કે ક્યાં સુધી બેબલી ખોળામાં લઈને બેસી રહીશ? તું અભિનેત્રી છો, તારે અભિનય કરવાનો હોય. બ્રેક કે બાદ 'પુનરાગમન' કરવા માટે રાની માટે આ પરફેક્ટ ફિલ્મ હતી. માત્ર 38 દિવસમાં 'હિચકી'નું શૂટિંગ પૂરું કરી નાખવામાં આવ્યું. સવારે છ વાગે રાની ઘરેથી નીકળી જાય. બપોરે બાર-એક વાગે તો એને ફ્રી કરી દેવામાં આવે. સાઉથ મુંબઈમાં સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજ (કે જ્યાં ફિલ્મ શૂટ થઈ છે)થી દે-માર કરતી રાની જુહુમાં આવેલા પોતાના ઘરે પહોંચે ત્યારે દીકરી આદિરાનો દિવસ હજુ તો શરૂ થઈ થયો હોય.  (અદિરા એટલે આદિત્યનો 'આદિ' વત્તા રાનીનો 'રા'. આ-દિ-રા. આ શબ્દનો એક અર્થ ગુણવાન, આદરપાત્ર એવો પણ થાય છે.)

આદિરા અત્યારે સવા વર્ષની થઈ. રાની હમણાં એક વિડીયો ઇન્ટરવ્યુમાં કહેતી હતી કે, 'મારા જેવી નવી નવી વર્કિંગ મધર્સને ટેન્શન હોય કે હાય, હું કામ કરવા જઈશ તો મારા વગર છોકરું ઘરમાં કેવી રીતે રહેશે? સવારે ઉઠતાવેંત મારું મોઢું નહીં જુએ તો? રડી રડીને અડધું નહીં થઈ જાય? સાચું કહું, છોકરાંવને કશો ફર્ક પડતો નથી. ઘરમાં સાચવનાર લોકો હોય તો છોકરાંવ તરત માની ગેરહાજરી સાથે એડજસ્ટ થઈ જતાં હોય છે ને ટેસથી રમ્યાં કરતાં હોય છે. માત્ર મમ્મીઓને જ વધારે પડતી કલ્પનાઓ કરી કરીને હાયવોય કરવાની આદત હોય છે.'

'હિચકી'માં રાની ટુરેટ સિન્ડ્રોમનો ભોગ બની છે, તો 2005માં રિલીઝ થયેલી સંજય ભણસાળીની 'બ્લેક' ફિલ્મમાં એ મૂક-બધિર-અંધ બની હતી. શારીરિક અક્ષમતાનું તત્ત્વ બન્ને ફિલ્મમાં છે. 'બ્લેક'માં રાનીનો અભિનય આજની તારીખે પણ એની કરીઅરનો શ્રેષ્ઠતમ અભિનય છે. આ રોલ જ એવો જબરદસ્ત હતો કે એને ઝડપી લેવા અભિનેત્રીઓને એકબીજાનાં વાઢી નાખવાનું ઝનૂન ઉપડે,  'મને આ કિરદાર માટે જરૂરી એવો અભિનય કરતાં આવડશે કે નહીં? એવા વિચારે કોઈ પણ કલાકાર ભયથી થરથર કાંપી ઉઠે. રાનીએ આ પાત્ર એટલી અસરકારકતાથી ભજવ્યું કે ઓડિયન્સ અને ઇન્ડસ્ટ્રી સૌ મોંમાં આંગળાં નાખી ગયાં હતાં.

એક વાક રાની પોતાની મુલાકાતોમાં હંમેશાં દોહરાવે છે. એ કહે છે કે, 'આમ તો હું મારી કોઈ પણ ફિલ્મ જોતી હોઉં ત્યારે મારા ખુદનાં પર્ફોર્મન્સમાંથી હજાર વાંધાવચકા કાઢતી હોઉં છું. મને થાય કે આ સીનને મેં આમ કરવાને બદલે આ રીતે કર્યો હોત તો વધુ સારું થાત, આ ડાયલોગ હું આમ બોલવાને બદલે આ રીતે બોલી શકી હોત, વગેરે... પણ 'બ્લેક' એક એવી ફિલ્મ છે જેના માટે મને લાગે કે બસ, આમાં જે છે તે  પરફેક્ટ છે, હું આના કરતાં બહેતર અભિનય હું આજની તારીખે પણ ન કરી શકું. આ એક એવી ફિલ્મ છે જેનો એક પણ શોટ હું જુદી રીતે વિચારી શકતી નથી. આવો ચમત્કારિક તબક્કો આવતો હોય છે. સંજયસર પણ કહેતા હોય છે 'બ્લેક' બની ગઈ તે બની ગઈ, એ ફિલ્મ તેઓ આજે ન બનાવી શકે.'


'બ્લેક'નો આઇડિયા સંજય ભણસાળીને એમની સૌથી પહેલી ફિલ્મ 'ખામોશી - ધ મ્યુઝિકલ' (1996)ના મેકિંગ દરમિયાન જ આવી ગયો હતો. તેઓ 'ખામોશી' પછી તરત જ 'બ્લેક' બનાવવા માગતા હતા, પણ 'ખામોશી' બોક્સઓફિસ પર ન ચાલી એટલે 'બ્લેક' અભેરાઈ પર ચડી ગઈ. સદભાગ્યે 'ખામોશી' પછીની બન્ને ફિલ્મો 'હમ દિલ દે ચુકે સનમ' (1999) અને 'દેવદાસ' (2002) હિટ થઈ એટલે સંજય ભણસાળીમાં હિંમત આવી. ગીત-સંગીત-નૃત્ય અને રંગોથી લથપથ ફિલ્મો બનાવવા ટેવાયેલા આ ફિલ્મમેકરે પોતાની શૈલી અને ઓળખથી બિલકુલ હટ કે કહી શકાય એવી 'બ્લેક' બનાવી.

અમિતાભ બચ્ચને 'બ્લેક' માટે એક પણ પૈસો ચાર્જ કર્યો નહોતો, કેમ કે, તેમણે ખુદ કહ્યું છે એમ, સંજય લીલા ભણસાલીની ફિલ્મમાં કામ કરવાની તક મળવી એ જ એમના માટે મોટી વાત હતી. રાની મુખર્જીના બાળપણના પાત્ર માટે આલિયા ભટ્ટે ઓડિશન આપ્યું હતું તે તમે જાણો છો? આલિયા ઓડિશનમાં પાસ ન થઈ, પણ આયેશા કપૂર નામની કિશોરી મેદાન મારી ગઈ. રણબીર કપૂર અને સોનમ કપૂર બન્ને 'બ્લેક' દરમિયાન સંજય ભણસાલીના આસિસ્ટન્ટ્સ તરીકે કામ કરતાં કરતાં ફિલ્મમેકિંગની એબીસીડી શીખી રહ્યાં હતાં. 'સાંવરિયા' (2007) દ્વારા લોન્ચ કરતાં પહેલાં સંજય ભણસાલી આ બન્ને નવાંનિશાળીઓને તૈયાર કરવા માગતા હતા. 'બ્લેક'ના કલાકારોને જે-તે દિવસના સીન વિશે બ્રિફ કરવાની જવાબદારી સોનમને સોંપવામાં આવી હતી, જ્યારે રણબીર કપૂરનું કામ નાનકડી આયેશાને ટ્રેનિંગ આપવાનું હતું. હેલન કેલરના જીવન અને 'ધ મિરેકલ વર્કર' (1962) નામની ફિલ્મ પરથી પ્રેરિત 0બ્લેક0 કમર્શિયલી હિટ થઈ. એના પર અવોર્ડઝનો વરસાદ વરસ્યો. ઇવન તુર્કીશ ભાષામાં એની રીમેક બની. એક અભિનેત્રી તરીકે રાની મુખર્જી પોતાની કરીઅરના શિખર પર પહોંચી.

'બ્લેક'માં અમિતાભ બચ્ચન ટીચર હતા, રાની એમની સ્ટુડન્ટ હતી. 'બ્લેક' પછી તેર વર્ષે આવેલી 'હિચકી'માં રાની ટીચર બની છે. એક વર્તુળ જાણે કે પૂરું થયું. 'હિચકી' જો બોક્સઓફિસ પર ઠીકઠાક કમાણી કરી શકશે તો એનો અર્થ એ થયો કે ઓડિયન્સને આજેય ચાલીસ વર્ષની રાનીને જોવામાં રસ છે અને રાની કોઈ પણ હીરોના સપોર્ટ વગર એકલા હાથે આખી ફિલ્મનો ભાર પોતાના ખભે ઊંચકી શકે છે. રાની મુર્ખર્જી જેવી સિનિયર અને વર્સેટાઈલ એક્ટ્રેસ હિન્દી ફિલ્મોમાં સક્રિય રહે તે સારું જ છે. જો આવું થયું તો દર વર્ષે-દોઢ વર્ષે રાનીની એક નવી ફિલ્મ આવી જ સમજો. જો ઓડિયન્સ ન રુઝ્યું તો રમાડવા માટે આદિરા તો છે જ.         

0 0 0