Sunday, October 15, 2017

ડાક્ણ, આત્મા, છૂટાછેડા ને એવું બધું...

સંદૃેશ - સંસ્ક્ાર પૂર્તિ - રવિવાર  - ૧૫ ઓકટોબર ૨૦૧૭

મલ્ટિપ્લેક્સ
મુંબઇ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં આ વખતે ૪૯ દૃેશોની ૫૧ ભાષામાં બનેલી કુલ ૨૨૦ ફિલ્મોનું સ્ક્રીનિંગ થવાનું છે. આમાંથી એવી ક્ઈ ક્ઈ ફિલ્મો છે જે ફિલ્મરસિયાઓ કોઈ પણ ભોગે મિસ કરવા માગતા નથી? 

Mother!


તો, ઓગણીસમો મુંબઇ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ  વાજતેગાજતે શરુ થઈ ચુક્યો છે. બારમી ઓક્ટોબરે શરુ થયેેલો આ હાઇ-પ્રોફાઇલ ફિલ્મોત્સવ અઢારમી સુધી ચાલવાનો છે. આ આઠ દિૃવસ દૃરમિયાન ૪૯ દૃેશોની ૫૧ ભાષામાં બનેલી કુલ ૨૨૦ ફિલ્મોનું સ્ક્રીનિંગ થવાનું છે. આટલી ઢગલાબંધ ફિલ્મોમાંથી ચુંટેલી ક્ઈ ક્ઈ ફિલ્મો છે જેને જોવા માટે ફિલ્મરસિયાઓ ઊંચાનીચા થઈ રહ્યા છે? આવો, આ વખતની સૌથી હાઇપ્ડ ફિલ્મોની ઝલક્ જોઈ લઈએ.

આઇ એમ નોટ અ વિચ: ફિલ્મનું ટાઇટલ જ કેટલું ઇન્ટરેસ્ટિંગ છે - હું ડાક્ણ નથી! આમાં આફ્રિકાના કોઈ અંતરિયાળ ક્સ્બામાં વસતી નવ વર્ષની બાળકીની વાત છે. નામ છે એનું શુલા. એક્ વાર કાગનું બેસવું ને ડાળનું પડવું જેવી મામૂલી ઘટના બને છે જેના પરિણામે ગામલોકોના મનમાં એક્ વાત ઘર કરી જાય છે કે આ છોકરી નોર્મલ નથી, એ તો સાક્ષાત ડાક્ણ છે! નિર્દૃોષ શુલાને ગામથી દૃૂર ‘વિચ-કેમ્પ'માં ધકેલી દૃેવામાં આવે છે. અહીં એના જેવી ઘણી ડાક્ણો છે. શુલાને ધમકાવીને ક્હેવામાં આવે છે: ખબરદૃાર, અહીંથી ભાગવાનું વિચાર સુધ્ધાં ર્ક્યો છે તો! જો તારો ટાંટિયો આ જગ્યામાંથી બહાર પડ્યો તો તું બકરી બની જઈશ! આ ડાક્ણ-કેન્દ્રમાં એક્ સરકારી માણસ પણ છે. એ પોતાનો ઉલ્લુ સીધો કરવા શુલાની માસૂમિયતનો ગેરફાયદૃો ઉઠાવે છે. શુલા સામે હવે બે વિક્લ્પ છે: કેમ્પમાં રહીને આ નાલાયક્નો અત્યાચાર સહેવો કે અહીંથી ભાગીને બકરી બની જવું? આખરે એ શું પગલું ભરે છે તો જાણવા માટે ફિલ્મ જોવી પડે.


આ વાર્તા સાવ ક્પોળક્લ્પિત નથી, આફ્રિકાના જુદૃા જુદૃા ભાગોમાં આજેય આ પ્રકારની ઘટનાઓ સતત બનતી રહે છે. અવોર્ડવિનિંગ મહિલા ડિરેક્ટર રુંગાનો ન્યોનીએ ફિલ્મ બનાવતાં પહેલાં રિસર્ચના ભાગ રુપે ઘાનાના એક્ ડાક્ણ-કેન્દ્રમાં આખો મહિનો વીતાવ્યો હતો. દૃુનિયાનો સૌથી જૂનો ગણાતો આ વિચ-કેમ્પ બસ્સો કરતાંય વધારે વર્ષોથી ધમધમે છે. આ ફિલ્મનું પ્રિમિયર આ વખતના વિશ્ર્વવિખ્યાત  કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં થયું હતું.       

ધ ફ્લોરિડા પ્રોજેક્ટ: ભારતના અતિ ગરીબ સ્લમડોગ જોઈને, મુંબઈસ્થિત ધારાવી જેવી ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં કીડીમકોડાની જેમ ખદૃબદૃતાં માનવજંતુડાંને જોઈને પશ્ર્ચિમના લોકોના મનમાં જે લાગણી જાગે છે તેમાં સહાનુભૂતિના વાઘાંમાં છૂપો સેડિસ્ટિક્ આનંદૃ છૂપાયેલો હોય છે તે આપણે જાણીએ છીએ. તો શું તમારે અમેરિકાની ગરીબી જોઈને સહાનુભૂતિ-કમ-સેડિસ્ટિક્ પ્લેઝરની લાગણી અનુભવવી છે? અમેરિકાનું પોવર્ટી પોર્ન જોવું છે? જવાબ હા હોય તો તક મળે ત્યારે ‘ઘ ફલોરિડા પ્રોજેક્ટ ફિલ્મ જોઈ કાઢવી.


યુએસએ જેવા મહાશકિતશાળી અને અતિ તવંગર ગણાતા દૃેશમાં ય બેઘર લોકો છે જ.  બંધ પડવાને વાંકે  ચાલતી ખખડધજ મોટેલોમાં એ બાપડા જેમતેમ દિૃવસો પસાર કરતા હોય છે. મોટેલનો માલિક્ તગેડી મૂકે  એટલે આવું બીજું કોઈ ઠેકાણું શોધી લે. ‘આઇ એમ નોટ અ વિચ'ની માફક્ આ ફિલ્મના કેન્દ્રમાં પણ મૂની નામની છએક્ વર્ષની નાનક્ડી બેબલી છે. એની મા માંડ બાવીસ વર્ષની છે. સિંગલ મધર છે. બાપનો કોઈ અતોપતો નથી. મા-દૃીકરી જે મોટેલમાં રહે છે ત્યાં એમના જેવા બીજા ઘણા ગરીબ લોકો રહે છે. મૂની જેવાં ટાબરિયાઓ ભેગા થઈને મોટેલના મેનેજરને બહુ હેરાન કરતા રહે છે. આ મેનેજર ફિલ્મનું મહત્ત્વનું  કિરદૃાર છે. આ ફિલ્મ ડિરેક્ટ કરનારા શૉન બેકરે ભૂતકાળમાં ઘણી ઓફબીટ ફિલ્મો બનાવી છે ને અવોર્ડ્ઝ પણ જીત્યા છે.

લવલેસઃ એક્ રશિયન ક્પલ છે - હેન્યા અને બોરિસ. બન્નેને એક્બીજા સાથે ઊભું બનતું નથી એટલે તેઓ ડિવોર્સ લઈને છૂટાં પડવાં માગે છે. નફરત અને ફ્રેસ્ટ્રેશનના અસહ્ય માહોલમાંથી રાહત મેળવવા બન્નેએ પોતપોતાની રીતે લવર શોધી લીધાં છે. બન્નેને થાય છે કે ક્યારે આનાથી છૂટું ને ક્યારે નવેસરથી ઘર માંડું. જોકે આસાનીથી છૂટું પડાય એવું નથી, કારણ કે એમનો બાર વર્ષનો એક્ દૃીકરો છે. પતિ-પત્ની બન્નેમાંથી એકેેયને દૃીકરા પ્રત્યે લાગણી નથી. તેઓ એટલાં સ્વકેન્દ્રી અને સ્વાર્થી બની ગયાં છે કે સગા સંતાનની જવાબદૃારી પણ માગતા નથી. એક્ રાત્રે તેમની વચ્ચે ભયંકર ઝઘડો થાય છે. દૃીકરો આ બધું જુએ છે, સાંભળે છે અને ત્રાસીને ઘર છોડીને ગાયબ થઈ જાય છે.


ડિરેક્ટર આન્દ્રે ઝ્વીઆજીન્તસેવ (કેવી ભયંકર અટક છે, નહીં?) પહેલી ફિલ્મ ‘ઘ રિટર્ન' ભૂતકાળમાં વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં વિજયપતાકા લહેરાવી ચુકી છે. ‘લવલેસ' વિશે એ ક્હે છે, ‘લગ્ન પડી ભાંગે અને નવો (કે નવી) પાર્ટનર આંખ સામે હોય ત્યારે સૌને એવી જ આશા હોય કે બસ, અગાઉ જે સહન કરવું પડ્યું એમાંનું ક્શું જ આ વખતે સહેવું નહીં પડે. એમને જોકે મોડે મોડે સમજાય છે કે આખરે તો માણસે પોતે જ બદૃલાવું પડે છે. માણસમાં ખુદૃમાં પરિવર્તન લાવે તો જ આસપાસની પરિસ્થિતિ બદૃલાતી હોય છે.'

‘મધર!':  આ ફિલ્મના ડિરેક્ટર છે, ડેરેન અરોનોફ્સ્કી, જેની ઓસ્કારવિનિંગ અદૃભુત ફિલ્મ ‘બ્લેક્ સ્વાન' (૨૦૧૦)થી આપણે જબરદૃસ્ત ઇમ્પ્રેસ થઈ ચુક્યા છીએ. ‘બ્લેક્ સ્વાન'ની માફક્ ‘મધર!' પણ એક્ સાઇકોલોજિક્લ થ્રિલર છે. આ ફિલ્મની સ્ક્રિપ્ટનો પહેલો ડ્રાફ્ટ એમણે પાંચ જ દિૃવસમાં લખી નાખ્યો હતો. ફિલમનું કાસ્ટિંગ સુપર્બ છે: હોલિવૂડની સ્વીટહાર્ટ જેનિફર લોરેન્સ ઉપરાંત જેવિયર બર્ડેમ અને મિશેલ ફાઇફર ફિલ્મમાં મુખ્ય ભુમિકાઓ ભજવે છે. જેનિફર અને જેવિયર પતિ-પત્ની છે. ‘લવલેસ કરતાં અહીં બિલકુલ વિપરીત પરિસ્થિતિ છે. પતિ-પત્ની એક્બીજાના પ્રેમમાં ઊંધેકાંધ છે. એક્ દિૃવસ અચાનક્ એમના ઘરે એક્ વણનોતર્યુ. યુગલ આવી પડે છે. તે સાથે જ શાંત જળમાં જાણે મોટી શિલા પછડાઈ હોય એવાં વમળો સર્જાય છે. ભેદૃભરમથી ભરપૂર એવી એવી ઘટનાઓ બને છે કે ઓડિયન્સના શ્ર્વાસ અધ્ધર થઈ જાય છે.

ઇટ ક્મ્સ એટ નાઇટ: ખોફનાક્ ફિલ્મ તો આ પણ છે. સ્ટોરી એવી છે કે પૃથ્વી પર મહાવિનાશ સર્જાયા બાદૃ માત્ર બે જ પરિવારો બચ્યા છે. બન્ને પરિવાર પર શેતાની શકિતઓનો ખતરો ઝળુંબે છે.


આ શકિતઓથી બચવા માટે સૌએ એક્ છત નીચે રહ્યા વગર ચાલે એમ નથી... પણ એમને ક્યાં ખબર છે કે બહારનાં તત્ત્વોથી ડરવાની જરુર નથી, ખરો ખતરો તો ચાર દૃીવાલોની વચ્ચે જ છે! ટ્રે એડવર્ડ શુલ્ટ્સ નામના ડિરેક્ટરે બનાવેલી આ અમેરિક્ન ફિલ્મના ઓલરેડી ખૂબ વખાણ થઈ રહ્યા છે.   

ઓન બોડી એન્ડ સોલ: આ એક્ હંગેરીઅન ફિલ્મ છે. એક્ ક્તલખાનું છે, જેમાં મારિયા નામની કવોલિટી ઇન્સપેક્ટર જાંચ કરવા આવે છે. અજબગજબની વાત એ છે કે મારિયા અને ક્તલખાનાના માલિક્ આન્દ્રે એક્બીજા માટે તદ્દન અજાણ્યાં છે, છતાંય બન્નેને રોજ રાતે એક્સરખાં સપનાં જ આવે છે. ડિટ્ટો ટુ ડિટ્ટો! મોટાં ભાગનાં સપનામાં બન્ને કોઈ બર્ફીલા પ્રદૃેશમાં હરણ બનીને વિહરતાં હોય ને એક્બીજાને પ્રેમ કરતાં હોય! સવાલ એ છે કે સપનામાં તો બન્ને વચ્ચે સારી કેમિસ્ટ્રી છે, પણ અસલી જીવનમાં તેઓ એક્બીજા માટે પરફેક્ટ છે ખરાં? ફિલ્મના મલ્ટિપલ અવોર્ડવિનિંગ ડિરેક્ટર ઇલડિકો એન્યેડીનું હંગેરીમાં બહુ મોટું નામ છે.



વેલ, મુંબઇ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં આ વખતે આના સિવાય પણ કેટલીય ઇન્ટરેસ્ટિંગ ફિલ્મો છે. ઓપિંનગ ફિલ્મ ‘મુક્કાબાઝ અનુરાગ ક્શ્યપે ડિરેક્ટ કરી છે. આ એક્ હાર્ડહિટિંગ સ્પોર્ટ્સ મૂવી છે. અનુરાગનો આગ્રહ હતો કે શૂટિંગ શરુ કરતાં પહેલાં ફિલ્મના મેઇન એક્ટર વિનીત કુમારે અસલી કુસ્તી શીખવી જ પડશે. એક આખું વર્ષ ચાલેલી કુસ્તીની ટેનિંગમાં બાપડા વિનીતની પિદૃૂડી નીક્ળી ગઈ હતી. આ સિવાયની ભારતીય ફિલ્મોની વાત કરીએ તો ‘હરામખોરફેમ શ્ર્લોક્ શર્માની ‘ઝૂ, સનલ શશીધરનની વાયડું ટાઇટલ ધરાવતી ‘સેક્સી દૃુર્ગા, રિમા દૃાસની ‘વિલેજ રોક્સ્ટાર્સ અને દૃેવાશિષ મખીજાની ‘અજ્જી -  આ બધી મહત્ત્વની ફિલ્મો છે. ‘આસ્ક્ ધ સેક્સપર્ટ નામની ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મમાં જાણીતા અંગ્રેજી ટેબ્લોઇડમાં લોકોને સેક્સવિષયક્ સમસ્યાઓનો જવાબ આપતા ૯૦ વર્ષીય મુંબઇવાસી સેક્સોલોજિસ્ટ ડો. માહિન્દ્ર વત્સા કેન્દ્રમાં છે. વિખ્યાત ઇરાનિયન ફિલ્મમેકર અબ્બાસ કિઆરોસ્તામીની ‘ટ્વેન્ટીફોર ફ્રેમ્સ, સાઉથ કોરિઅન ફિલ્મ ‘ઓન ધ બીચ એટ નાઇટ અલોન અને બ્લેક્-એન્ડ-વ્હાઇટ ‘નવેમ્બર  માટે પણ ખાસ્સું કુતૂહલ ફેલાયેલું છે.

આ લેખમાં ઉલ્લેખ પામેલી ફિલ્મો થિયેટરમાં, નેટફ્લિક્સ - એમેઝોન પ્રાઇમ - હોટસ્ટાર જેવાં વેબ પ્લેટફોર્મ પર અથવા જ્યાં મેળ પડે ત્યાં વહેલામોડી જોઈ લેવા જેવી છે એ તો ચોક્ક્સ.
 0 0 0 


Monday, October 9, 2017

ઓક્જાઃ સુપરપિગ… સુપર ફ્લ્મિ

Sandesh - Sanskaar purti - 1 October 2017
મલ્ટિપ્લેક્સ
 'ઓક્જા' નામની કોરિઅન-અમેરિકન ફિલ્મમાં લેબોરેટરીમાં તૈયાર કરવામાં આવેલા એક મહાકાય ભૂંડ અને એને દિલોજાનથી ચાહતી તરુણીની કહાણી છે. અહીં રમૂજ પણ છે અને હ્ય્દય વલોવી નાખે એવી સંવેદનાઓ પણ છે.  ટોચના ફિલ્મ ફેસ્ટિવલોમાં ગાજી ચૂકેલી આ ફ્લ્મિ એટલી બધી એન્ટરટેઈનિંગ અને ગતિશીલ છે કે તમે જાણે સ્ટીવન સ્પિલબર્ગની સુપરડુપર હિટ ‘ઇ.ટી.’ કે ‘જુરાસિક પાર્ક’ જોતા હો એવી ફીલિંગ આવશે.

સુપરપિગ છે. મહાકાય ભૂંડ. અજીબોગરીબ દેખાવ છે એનો. લગભગ મધ્યમકદના હાથી જેવડું અથવા કહો કે ડાયનોસોરના બચ્ચા જેવડું એ દેખાય છે. એ ભૂંડ ભલે રહૃાું, પણ છે એકદમ સાફ્સૂથરું. વિરાટ પેટ અને તોતિંગ પીઠ, ધડના પ્રમાણમાં નાના કહી શકાય એવા પગ. સુપડા જેવા ઝુલતા કાન અને ઝીણી ઝીણી આંખો. આ આંખોમાં કોણ જાણે કેમ ઉદાસી છવાયેલી હોય એવું આપણને લાગ્યા કરે. જોકે એ છે ભારે રમતિયાળ. ભેખડ પરથી છલાંગ લગાવીને પાણીમાં ભૂસકા મારે, જલક્રીડા કરે, પછી ચારેય પગ હવામાં અધ્ધર રાખીને ઘાસ પર આળોટે. એ ખૂબ પ્રેમાળ પણ છે અને બુદ્ધિશાળી પણ.
આ માદા સુવ્વર વાસ્તવમાં જિનેટિકલી મોડીફાઇડ પ્રાણી છે એટલે કે સમજોને કે એને લેબોરેટરીમાં ‘તૈયાર’ કરવામાં આવ્યું છે. એના જનીનતંત્ર પર જાતજાતની વિધિઓ કરીને તેનો શારીરિક દેખાવ આવો અસાધારણ બનાવવામાં આવ્યો છે. એનું નામ છે, ઓક્જા. આજે આપણે જે કોરિઅન ફ્લ્મિ વિશે વાત કરવાના છીએ એનું ટાઇટલ પણ આ જ છે – ‘ઓક્જા’. પ્રતિષ્ઠિત કાન ફ્લ્મિોત્સવમાં ‘ઓક્જા’નું પ્રિમીયર યોજાયું હતું. ફ્લ્મિ પૂરી થઈ પછી આનંદિત થઈ ગયેલા ઓડિયન્સે તાળીઓના ગડગડાટથી ઓડિટોરિયમ ગજાવી મૂકયું હતું અને અહેવાલો કહે છે કે આ સ્ટેન્ડિંગ ઓવેશન ચાર મિનિટ જેટલું ચાલ્યું હતું.
માણસ જ્યારે સર્જનહાર બનવાના ચાળા કરે તો એનું શું પરિણામ આવે? માણસ જેટલો સ્વાર્થી છે એટલો સ્વકેન્દ્રી પણ છે. એનામાં કેમ એવો અહંકાર ડોકિયાં કરે છે કે જાણે આ આખી ધરતી એના પિતાશ્રીની જાગીર છે? એ શા માટે એવું માની લે છે કે બીજાં પશુ-પક્ષીઓ-સજીવો તદ્દન તુચ્છ છે, એમનાં જીવનનું કશું જ મૂલ્ય નથી અને પોતે એની સાથે ધારે તે કરી શકે છે? પૈસા અને પાવરની રાક્ષસી ભૂખ સંતોષવા માટે માણસ કેટલી હદે નીચે ઊતરશે? ‘ઓક્જા’ ફ્લ્મિમાં આ બધા પ્રશ્નો આડકતરી રીતે ચર્ચાયા છે. આ સવાલો ભલે ભારે હોય અને કાન ફ્લ્મિ ફેસ્ટિવલ ભલે ફેશનપરેડ ઉપરાંત ‘અઘરી અઘરી આર્ટ ફ્લ્મિો’ માટે જાણીતો હોય, પણ ‘ઓક્જા’ ફ્લ્મિ જરાય ભારેખમ કે અઘરી નથી. અરે, આ ફ્લ્મિ એટલી બધી એન્ટરટેઈનિંગ અને ગતિશીલ છે કે તમે જાણે સ્ટીવન સ્પિલબર્ગની સુપરડુપર હિટ ‘ઇ.ટી.’ કે ‘જુરાસિક પાર્ક’ જોતા હો એવી ફીલિંગ આવશે.

વાર્તા કંઈક એવી છે કે મિરાન્ડો કોર્પોરેશન નામની એક વિરાટ અમેરિકન કંપની છે. લિસ્સા સોનેરી વાળવાળી લ્યુસી કંપનીની સીઈઓ છે. વિચિત્ર અને માથાભારે બાઈ છે. ફ્લ્મિની શરુઆતમાં જ એ ઘોષણા કરે છે અમે જિનેટિકલી મોડીફઇડ ભૂંડ – સુપરપિગ – તૈયાર કરી રહૃાાં છીએ. આમાંથી જે બેસ્ટ છવ્વીસ સુવર હશે એને અમે દુનિયાભરમાં અલગ અલગ જગ્યાએ મોકલી આપીશું. દસ વર્ષ પછી આ છવ્વીસમાંથી એક સુવરને અમે વિજેતા ઘોષિત કરીશું. કંપનીનો ખરો ઉદ્દેશ એ છે કે એ લોકો સુપરપિગની સૌથી સારી ઓલાદ જેવાં બીજાં હજારો સુવરો પેદા કરી તેમને ફ્યુચરિસ્ટિક ફૂડ સોર્સ તરીકે ટ્રીટ કરશે. આ મહાકાય જનાવરોને કતલખાને મોકલી, એનું માંસ વેચી મિલિયન્સ કમાશે.
આ વાત હતી ૨૦૦૭ની. હવે વર્તમાનમાં આવી જાઓ, ટુ બી પ્રિસાઇઝ, દક્ષિણ કોરિયાના એક જંગલમાં કે જ્યાં હડમદસ્તા જેવડું થઈ ગયેલું પેલું જનાવર એક મીઠડી કિશોરી અને એના બુઢા દાદાજી સાથે મોજથી રહે છે. છોકરીનું નામ છે, મિજા. કન્યાને સુપરપિગ પ્રત્યે સુપરપિગને કન્યા પ્રત્યે એટલી બધી લાગણી છે કે વાત ન પૂછો. સુખ-શાંતિભર્યું જીવન જીવાઈ રહૃાું છે ત્યાં એક દિવસ અચાનક મિરાન્ડો કોર્પોરેશનનો ચક્રમ જેવો પ્રતિનિધિ મોકાણના સમાચાર લઈને આવે છેઃ તમારું સુપરપિગ વિજેતા ઘોષિત થયું છે. અમે એને અમારી સાથે ન્યુ યોર્ક લઈ જવા માટે આવ્યા છીએ.
છોકરીને ખબર પડે ત્યાં સુધીમાં તો ઓક્જા સોલ (અથવા સિઓલ, દક્ષિણ કોરિયાની રાજધાની) પહોંચી જાય છે. ઘાંઘી થઈ ગયેલી છોકરી મનોમન ગાંઠ વાળે છેઃ મને ઓક્જા જોઈએ એટલે જોઈએ. હું આકાશ-પાતાળ એક કરી નાખીશ, પણ ઓક્જાને પાછી લાવ્યા વગર નહીં રહું.
એ પોતાની પિગી બેન્ક તોડીને જેટલા પૈસા ભેગા કર્યા હતા તે બધા લઈને સોલ ભાગે છે અને પછી શરુ થાય છે જોરદાર ધમાચકડી. છોકરીનો ભેટો એનિમલ લિબરેશન ફ્રન્ટ (એએલએફ્) નામની પ્રાણીઓને બચાવવાનું કામ કરતી એક ટુકડી સાથે થઈ જાય છે. આ ગેન્ગના સભ્યો કહે છેઃ મિજા, અમે તારી સાથે છીએ, અમે તારી મદદ કરીશું. આ ટુકડીનો ઉદ્દેશ સારો હોવા છતાંય છબરડા તો વળે જ છે. ઓક્જા અમેરિકા પહોંચી જાય છે. એનું પગેરું દબાવતી છોકરી અને પ્રાણી-બચાવ ટુકડી પણ અમેરિકા પહોંચે છે.
દરમિયાન સુપરપિગે શોપિંગ મોલમાં ઘૂસીને જે રીતે ઉધામા મચાવ્યા હતા અને એને કાબૂમાં રાખવા માટે એના પર જે પ્રકારનો અત્યાચાર કરવામાં આવ્યો હતો એનો વિડીયો વાઇરલ થઈ જાય છે. મિરાન્ડો કોર્પોરેશનની ઇમેજ દાવ પર મૂકાઈ જાય છે. લુચ્ચી લ્યુસી હવે નવો દાવ અજમાવે છે. એ કહે છે કે છોકરી ભલે ઓક્જાની પાછળ પાછળ ન્યુ યોર્ક સુધી પહોંચી ગઈ. આપણી ખરડાઈ ગયેલી ઇમેજને સુધારવા માટે આપણે એનો જ ઉપયોગ પણ કરીશું. આપણે છોકરી અને ઓક્જાનું જાહેરમાં પુનર્મિલન કરાવવાનું નાટક કરીશું ને આખરે તો આપણું જ ધાર્યું કરીશું!

સદભાગ્યે, ધાર્યું લ્યુસીનું નહીં, પણ છોકરીનું થાય છે. કેટલાય ટિવસ્ટ્સ-એન્ડ-ટર્ન્સ પછી એ ઓક્જાને બચાવવામાં સફ્ળ નીવડે છે. એન્ડમાં ઓક્જા, મિજા અને એના બુઢા દાદાજી જંગલમાં ખાઈ-પીને રાજ કરે છે.
પચાસ મિલિયન ડોલરના ખર્ચે બનેલી ‘ઓકજા’ ફ્લ્મિ અડધી કોરિઅન ભાષામાં છે, અડધી અંગ્રેજીમાં. સિનેમાની દુનિયામાં ‘ઓક્જા’ના ડિરેકટર બોન્ગ જૂન-હૂનું નામ આદરથી લેવાય છે. ફ્લ્મિની જૉનર (પ્રકાર)નું નામ પાડવું જ હોય તો ‘ઓક્જા’ને સાયન્સ ફ્કિશન કહી શકાય, પણ અહીં એક્શન, એડવન્ચર અને થ્રિલ પણ ભરપૂર છે. ફ્લ્મિમાં પ્રેમ-મૈત્રી-અહિંસાની વાત જરાય ભાષણબાજી કર્યા વિના આડકતરી રીતે કહેવાઈ છે, મનુષ્ય અને પ્રાણીનાં સુમેળભર્યા સહજીવનની વાત છે, એક મા-બાપ વગરની કિશોરીની મેચ્યોર થવાની વાત છે. અહીં રમૂજ પણ છે અને હ્ય્દય વલોવી નાખે એવી સંવેદનાઓ પણ છે. ખાસ કરીને કતલખાનામાં મૂંગાં પ્રાણીઓ પર જે રીતે અત્યાચાર થાય છે તે દશ્યો કંપાવી દે તેવાં છે. સુપરપિગ ઓક્જા દેખીતી રીતે જ કમ્પ્યુટર પર તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, પણ એની મસ્તી, એની ભાગદોડ અને એની લાચારીનાં દશ્યો એટલાં અસરકારક બન્યાં છે કે મનુષ્ય-એકટરો કરતાં આપણને કમ્પ્યુટર-જનરેટેડ ઓક્જાનું પર્ફોર્મન્સ વધારે ચડિયાતું લાગે!
રાઇટર-ડિરેકટર બોન્ગ જૂન-હૂએ એક મિડીયા ઇન્ટરવ્યુમાં કહેલું કે, 'આ ફિલ્મ ભલે સાયન્સ ફ્ક્શિન લાગે, પણ આ કલ્પના બહુ જલદી વાસ્તવિકતામાં પલટાવાની છે. ઇન ફેક્ટ, કેનેડામાં સામન નામની ખાઈ શકાય એવી જિનેટિકલી મોડીફાઇડ મહાકાય માછલી ઓલરેડી બની ચુકી છે. સરકારના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્ઝ ખાતાએ એેને માન્યતા પણ આપી દીધી છે. હું આ ફ્લ્મિ માટે રિસર્ચ કરી રહૃાો હતો ત્યારે મને ખબર પડી કે પીએચડીનો એક વિદ્યાર્થી જિનેટિકલી મોડીફાઇડ પિગ ડેવલપ કરી રહૃાો છે. મેં એનો ઇન્ટરવ્યુ પણ લીધો હતો. ટૂંકમાં, ‘ઓકજા’ સાવ કપોળકલ્પિત નથી. ઇટ ઇટ એક્ચ્યુઅલી હેપનિંગ! આથી મેં આ ફ્લ્મિ બનાવવામાં ઉતાવળ કરી, કેમ કે સાચુકલું જિનેટિકલી મોડીફાઇડ ભૂંડ બને તે પહેલાં મારે ફ્લ્મિ રિલીઝ કરી નાખવી હતી.’
વાત અપ્રિય લાગે એવી અને વિચારતા કરી મૂકે એવી છે. ખેર, તમે ‘ઓક્જા’ જોજો. નેટફ્લિકસ પર તે અવેલેબલ છે. ઇન ફેકટ, નેટફ્લિકસે જ આ ફ્લ્મિ પ્રોડયુસ કરી છે.
0 0 0 

કાચા પૂંઠાની પાકી કહાણી

Sandesh - Ardh Saptahik purti - 4 Oct 2017
ટેક ઓફ
'પાકાં પૂંઠાનાં પુસ્તકો મોંઘાં હોય છે ને સામાન્ય માણસને તે ખરીદવા પોસાતા નથી. તો પછી સારા લેખકોનાં પુસ્તકોની સોંઘી આવૃત્તિ કેમ છાપી ન શકાય? એમણે વિચારી લીધું: હું સફ્ળ થઈ ચૂકેલાં પુસ્તકોની કાચા પૂંઠાની આવૃત્તિ બહાર પાડીશ અને ફ્કત છ પેન્સમાં વેચીશ.'

પુસ્તકનાં રંગરૂપના જાડા પ્રકાર પાડવા હોય તો આ બે વિભાગ પડે – હાર્ડ કવર અને પેપરબેક. હાર્ડ કવર એટલે સાદી ભાષામાં પાકા પૂંઠાનું પુસ્તક અને પેપરબેક એટલે કાચા પૂંઠાનું પુસ્તક. આજે આપણા હાથમાં આવતા અડધોઅડધ કરતાં વધારે પુસ્તકો કાચા પૂંઠાનાં હોય છે. પછી એ સાહિત્યનાં પુસ્તકો હોય, પાઠયપુસ્તકો હોય કે ટેલિફેન ડિરેકટરી પ્રકારનાં તોતિંગ થોથાં હોય. એક સમય એવો હતા જ્યારે પુસ્તકો કાચા પૂંઠાના પણ હોઈ શકે છે એવી કલ્પના સુદ્ધાં પ્રકાશકો કરી શકતા નહોતા.
પેપરબેક પુસ્તકોનો જન્મ ઈંગ્લેન્ડમાં થયો છે અને એના જનકનું નામ છે, એલન લેન (જન્મઃ ૧૯૦૨) નામના એક બ્રિટિશ પ્રકાશક. સોળ વર્ષની ઉંમરે તેઓ પ્રકાશનની લાઇનમાં આવી ગયેલા અને એકત્રીસ વર્ષે બોડલી હેડ નામની પબ્લિશિંગ કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેકટર બની ગયેલા. આ પ્રકાશન સંસ્થા મૂળ એમના અંકલની જ હતી. એલેન એક વાર અગાથા ક્રિસ્ટીને મળવા ગયેલા. અગાથા ક્રિસ્ટી એટલે ક્રાઇમ-થ્રિલર્સ લખીને અમર બની ગયેલાં લેખિકા. મિટિંગ પતાવીને એલેન પાછા લંડન જવા રવાના થયા. ટ્રેનને ઉપડવામાં થોડો સમય હતો એટલે એલનને થયું કે લાવ, બુકસ્ટોલ પરથી કોઈ સારું પુસ્તક ખરીદી લઉં કે જેથી રસ્તામાં ટાઇમપાસ થાય. એલન બુકસ્ટોલ પર ગયા, પણ ત્યાં જે કોઈ પુસ્તકો દેખાયાં તે બધા દમ વગરનાં હતાં એટલે તેઓ કશુંય ખરીદ્યા વગર ટ્રેનમાં બેસી ગયા.
આ એ જમાનો હતો જ્યારે પ્રકાશકો કેવળ પાકાં પુસ્તકો જ બહાર પાડતાં. આખા રસ્તે એલેન વિચારતા રહૃાા: પાકાં પૂંઠાનાં પુસ્તકો મોંઘાં હોય છે ને સામાન્ય માણસને તે ખરીદવા પોસાતા નથી. તો પછી સારા લેખકોનાં પુસ્તકોની સોંઘી આવૃત્તિ કેમ છાપી ન શકાય? એમણે વિચારી લીધું: હું સફ્ળ થઈ ચૂકેલાં પુસ્તકોની કાચા પૂંઠાની આવૃત્તિ બહાર પાડીશ અને ફ્કત છ પેન્સમાં વેચીશ.
એલનની પ્રકાશન સંસ્થાના ડિરેક્ટરોને પેપરબેક આવૃત્તિ બહાર પાડવાનો વિચાર વાહિયાત લાગ્યો. છ પેન્સમાં તે કંઈ ચોપડી વેચાતી હશે? આવા પૈસા ગુમાવવાના ધંધા તે કંઈ કરાતા હશે? એલેન કહેઃ હું કરીશ! નથી કરવી મારે આ નોકરી, જાવ! હું મારી પોતાની પબ્લિકેશન કંપની સ્થાપીશ!
એલને પોતાના બંને ભાઈઓ જોન અને રિચર્ડ સાથે ચર્ચા કરીઃ જુઓ, મને પેપરબેક ચોપડીઓનું મોટું માર્કેટ દેખાય છે. તમે મને સાથ આપશો? બંનેમાંથી એકેય ભાઈને પ્રકાશનનાં કામકાજનો કશો અનુભવ નહોતો, પણ એલેનની વાતમાં એમને દમ લાગ્યો. બેય જણા પોતપોતાના નોકરી-ધંધા છોડીને એલેનની સાથે જોડાવા તૈયાર થઈ ગયા. સો પાઉન્ડની મૂડી જમા કરીને કમ શરૂ કર્યું. સૌથી પહેલાં તો ચોપડીનાં કદ, આકાર, છપાઈ, કાગળની કવોલિટી વગેરે વિશે બ્રેઈન સ્ટોર્મિંગ કયંર્ુ. જાણીતા પ્રકાશકોના સૂચિપત્રો જોઈ ગયાં અને તેમાંથી જે પુસ્તકોની પેપરબેક આવૃત્તિ બહાર પાડવા જેવી લાગી એનું અલગ લિસ્ટ બનાવ્યું. પછી એલને એક પછી એક પ્રકાશકને મળવાનું શરૂ કર્યું. કહૃાું: મને તમારાં ફ્લાણાં- ફ્લાણાં પુસ્તકોની પેપરબેક એડિશન છાપવાની પરવાનગી આપો. કોઈ તૈયાર ન થયું. એલન બધાને વારંવાર મળ્યા, સમજાવવાની કોશિશ કરી. આખરે પ્રકાશકોની એક સંયુકત મિટિંગ ગોઠવીને પોતાના મુદ્દા ફરી એક વાર રજૂ કર્યા કે જુઓ, પાકા પૂંઠાની મોંઘી ચોપડીઓ લોકોને પોસાતી નથી એટલે જે વાંચવાના શોખીન છે તેઓ કયાં તો લાઇબ્રેરીમાં જઈને વાંચી લે છે અથવા બીજા કોઈની ચોપડી માગીને વાચી લે છે. જો આપણે ફ્ક્ત છ પેન્સના ભાવે પુસ્તકો બહાર પાડીશું તો લોકોને ભારે નહીં પડે. સેંકડો-હજારો લોકો આ સોંઘાં પુસ્તકો ખરીદવા તૈયાર થઈ જશે. વળી, તમને હાર્ડકવર ઉપરાંત પેપરબેક આવૃત્તિમાંથી વધારાની આવક થશે.
પ્રકાશકોએ કહૃાું: જો સસ્સી કાચા પૂંઠાની ચોપડીઓ મળતી હોય તો કોઈ પાકા પૂંઠાની ચોપડીઓ શું કામ ખરીદે? આમાં તો ઊલટાનું અમારું વેચાણ ઘટશે. એલેને કહૃાું: નહીં ઘટે. હાર્ડકવર લેનારા હાર્ડકવર લેશે જ અને સાથે સાથે પેપરબેકની આખી નવી માર્કેટ પણ ખુલશે. વળી, હું છપાઈની ગુણવત્તા પણ એવી રાખીશ કે તમારાં પુસ્તકોની શાનને કોઈ આંચ નહીં આવે. દલીલો-પ્રતિદલીલો થઈ રહી. આખરે એક પ્રકાશક પોતાનાં અમુક પુસ્તકોની પેપરબેક આવૃત્તિના હકો એલેનને વેચવા તૈયાર થયો. એણે કહૃાંુ: તારા પૈસા ડૂબવાના છે તે નક્કી છે, પણ ઉઠમણું કરતાં પહેલાં મહેરબાની કરીને મારો હિસાબ ચૂકતે કરી દેજે. આ પ્રકાશકને જોઈને બીજા બે-ત્રણ પબ્લિશરોએ પણ સંમતી આપી.
એલન રાજી થયા. ચાલો, શરૂઆત તો થઈ! જે લેખકોનાં પુસ્તકોની પેપરબેક આવૃત્તિની પરવાનગી મળી હતી એમાં અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વે અને અગાથા ક્રિસ્ટી જેવાં ચારેક ધરખમ નામો હતાં. એમનાં ટોટલ દસ પુસ્તકોની પેપરબેક આવૃત્તિ છાપવાનું નક્કી થયું. દરેક પુસ્તકની વીસ-વીસ હજાર નકલો છાપવાની. એમાંથી જો સત્તર હજાર નકલો વેચાય તો જ છાપકામ, કાગળ વગેરેનો ખર્ચ નીકળે એમ હતું.
Allen Lane
હવે સવાલ આવ્યો કે આપણે કંપની ખોલીને તો બેસી ગયા, પણ આપણી બ્રાન્ડનેમ જેવું કશુંક તો હોવું જોઈએને? શું બ્રાન્ડનેમ રાખીશું? એલનના સેક્રેટરીને તુક્કો સુઝ્યોઃ ‘પેંગ્વીન’ નામ રાખીએ? એલન કહેઃ હા, આ નામ સારું છે. લોકોને પેંગ્વીન પક્ષી ગમે પણ છે. ભલે ત્યારે, ‘પેંગ્વીન’ નામ ફાયનલ! એક કામ કરીએ, દરેક ચોપડીના કવર પર આપણે પેંગ્વીન પક્ષીનો ફોટો છાપીશું કે જેથી આપણાં પ્રકાશનોની આઇડેન્ટિટી ઊભી થાય. પછી પટાવાળાને હાંક મારીને બોલાવ્યો. ક્હૃાુું: અલ્યા, તને ચીતરતા સારું આવડે છેને? તો એક કામ કર. તું હમણાં જ પ્રાણી સંગ્રહાલય જા, ત્યાં એ લોકોએ ઘણાં પેંગ્વીન પક્ષીઓ રાખ્યાં છે, તેનું નિરીક્ષણ કર અને એક પેંગ્વીન પક્ષીનું ચિત્ર બનાવી લાવ!
પુસ્તકો છપાયાં. તેને વેચવા માટે હવે બુકસેલરો પણ તૈયાર થવા જોઈએને? બુકસેલરો કહેઃ આ કાચા પૂંઠાની ચોપડીઓ ગંદી થઈ જાય, ફાટી જાય. આવી ચોપડીઓને કોઈ હાથ પણ ન લગાડે. એલને એમને સમજાવ્યાઃ જુઓ, તમે આ સોંઘી ચોપડીઓ રાખશો તો અત્યારે સુધી જે લોકો તમારા બુકસ્ટોલમાં પગ પણ નહોતા મૂકતા તેઓ ચોપડીઓ ખરીદવા આવશે. તમે જથ્થાબંધ પુસ્તકો વેચી શકશો ને વધારાની કમાણી કરી શકશો.
બુકસેલરો ના-ના કરતા રહૃાા. આખરે માંડ થોડીક નકલો રાખવા તૈયાર થયા. તમામ નકલોનો સરવાળો માંડ સાત હજાર પર પહોંચતો હતો. ભાઈઓ કહેઃ જો બુકસ્ટોલવાળા આપણી ચોપડીઓ વેચશે જ નહીં તો છાપવાનો શો મતલબ છે? એલને આત્મવિશ્વાસપૂર્વક કહૃાું: જરૂર વેચશે. તમે જુઓ તો ખરા!
એલન પછી વુલવર્થ નામના સ્ટોરના માલિકને મળ્યા. આ સ્ટોરની શાખાઓ આખા ઈંગ્લેન્ડનાં શહેરો અને ગામોમાં હતી. અહીં જાતજાતની પરચૂરણ વસ્તુઓ છ-છ પેન્સમાં મળતી. વુલવર્થનો માલિક કહેઃ તમારાં પુસ્તકો સારાં છે, પણ ભારે માંહૃાલાં છે. અમારા ત્યાં જે પ્રકારના ગ્રાહકો આવે છે એને તો ફ્કત હલકીફ્ુલકી નવલકથાઓમાં જ રસ પડે. સદભાગ્યે સ્ટોરના માલિકની સાહિત્યરસિક પત્ની ત્યાં હાજર હતી. એ કહેઃ ના ના, આ સરસ પુસ્તકો છે અને આ લેખકોનું નામ પણ મોટું  છે. આવાં પુસ્તકોની સસ્તી એડિશનની તો ખાસ જરૂર છે. સ્ટોરનો માલિક કહેઃ એમ? તો ભાઈ એલન, લખી નાખ આપણો ઓર્ડર. દરેક પુસ્તકની દસ-દસ હજાર નકલો!
એલન રાજીના રેડ થઈ ગયા. જુલાઈ, ૧૯૩૫માં દસ પુસ્તકોની એલને તૈયાર કરેલી પેપરબેક આવૃત્તિ બજારમાં મુકાઈ. એમણે ચીવટપૂર્વક મુખપૃષ્ઠો તૈયાર કરાવ્યાં હતાં. નવલકથાનાં મુખપૃષ્ઠ ઓરેન્જ અને વ્હાઇટ રંગમાં તેમજ અપરાધકથા ગ્રીન અને વ્હાઇટમાં. દરેકની ઉપર પેલું પટાવાળાએ ચિતરેલું પેંગ્વીનનું ચિત્ર તો ખરું જ!
ધાર્યું હતંુ એવું જ થયું. આટલા મોટા લેખકોની ચોપડીઓ માત્ર છ જ પેન્સમાં મળતી જોઈને લોકોએ તડી બોલાવી. એક જ અઠવાડિયામાં વુલવર્થ સ્ટોરે દસેદસ હજાર પુસ્તકો વેચી નાખ્યાં અને વધારાનાં પુસ્તકોનો ઓર્ડર પણ મૂકી દીધો. ચાંપલા બુકસેલરો પણ જોયું કે મારી બેટી આ પેપરબેક ચોપડીઓ તો બહુ ખપે છે. એમણે પણ નવા ઓર્ડર મૂકયા. આટલા બધા ઓર્ડરોને પહોંચી વળવા પુસ્તકોનું તરત પુનઃ મુદ્રણ કરવું પડયું. જોતજોતામાં ઈંગ્લેન્ડનાં લગભગ તમામ બુકસ્ટોલ પર પેંગ્વીનનાં પુસ્તકો વેચાતાં થઈ ગયાં.
અત્યાર સુધી મોઢું ચડાવીને બેઠેલા પ્રકાશકોએ પણ હવે અભિપ્રાય બદલવો પડયો. તેઓ હવે પોતાનાં ટાઇટલ્સની પેપરબેક આવૃત્તિઓના અધિકારો વેચવા માટે સામેથી એલન પાસે ગયા. લેખકોને ચોપડી દીઠ ફ્કત પા પેનીની રોયલ્ટી ચૂકવવામાં આવી હતી, પણ પુસ્તકોનાં વારે વારે પુનઃ મુદ્રણો થતાં રહૃાાં એટલે રોયલ્ટીની રકમ પણ વધી. આથી લેખકો પણ રાજી રાજી!
એલનનો ધંધો પુરપાટ ઝડપથી વધતો ગયો. કોઈએ સલાહ આપી કે તમે બીજાં પ્રકાશકોએ ઓલરેડી છાપી ચૂકેલાં પુસ્તકોની જ પેપરબેક આવૃત્તિઓ જ શા માટે બહાર પાડો છો? તમારે મૌલિક પેપરબેક પુસ્તકો પણ છાપવાં જોઈએ. એલને કહૃાું: ડન! એમણે વિદ્વાન માણસોને વિજ્ઞાાન, ઇતિહાસ, કેળવણી વગેરે વિષયો પર ચોપડીઓ લખવાનું કામ સોંપી દીધું અને આ મૌલિક પેપરબેક ચોપડીઓને અલાયદું નામ આપ્યું- પેલિકન. પેંગ્વીનની જેમ પેલિકન પણ એક જળચર પક્ષી છે. ૧૯૫૬માં કંપનીને ૨૧ વર્ષ થયાં ત્યાં સુધીમાં એલને દેશ-વિદેશમાં એક કરોડ જેટલાં પુસ્તકો વેચી નાખ્યાં હતાં! ૧૯૭૦માં એમનું નિધન થયું ત્યાં સુધીમાં એમની કંપનીએ દસ હજાર ટાઇટલ્સ પ્રસિદ્ધ કરી નાખ્યાં હતાં. સો પાઉન્ડની મૂડીની શરૂ કરેલી કંપનીનું આર્થિક કદ એક્ કરોડ કરોડ પાઉન્ડ પર પહોંચી ગયેલું.
ખરેખર, એલન લેનની કહાણી આપણે સૌને પાનો ચડાવી દે તેવી છે. હવે જ્યારે કાચા પૂંઠાની પેપરબેક ચોપડી હાથમાં લો ત્યારે એલનને જરૂર યાદ કરજો!
0 0 0 

Thursday, October 5, 2017

વર્ષે પાંચ અબજ રૂપિયા કમાતા લેખકની વારતા

Sandesh - Ardh Saptahik purti - 27 Sept 2017
ટેક ઓફ
જેમ્સ પેટરસન સૌથી પહેલાં સાઠ-સિત્તેર પાનાંમાં આખી નવલકથાનું શરૂઆત-મધ્ય-અંત તેમજ ટ્વિસ્ટ્સ-ટર્ન્સ સહિતનું માળખું લખી નાખે. પછી ઓછા જાણીતા પણ સરસ લખી શકતા કોઈ લેખકને તે આપીને તેની પાસે આખું પુસ્તક લખાવે. અલબત્ત, સહલેખકે જે લખ્યું હોય તે જેમ્સ પેટરસન જરુર મઠારે. પુસ્તક બહાર પડે ત્યારે મુખપૃષ્ઠ પર જેમ્સ પેટરસનનું નામ મોટા અક્ષરોમાં મુકાય અને નીચે નાના અક્ષરમાં સહલેખકનું નામ છપાય. આ સહલેખનવાળી સિસ્ટમને કારણે જ વરસમાં જેમ્સ પેટરસનનાં દસ-દસ પુસ્તકો બહાર પાડીને વર્ષે અબજો રુપિયા કમાઈ શકે છે!
James Patterson
સૌથી પહેલી સ્પષ્ટતા એ કે લેખના શીર્ષક્માં ભલે વારતા શબ્દ વપરાયો હોય, પણ આ સત્ય હકીકત છે. બીજું, પાંચ અબજ રૂપિયાનો આંકડો કપોળ કલ્પિત નથી, સાવ સાચો છે. પાંચ અબજ રૂપિયા એટલે આશરે ૮૦ મિલિયન ડોલર થાય. આ એક વર્ષની કમાણી છે અને તે પણ કોઈ સફ્ળ બિઝનેસમેનની નહીં, એક લેખકની. જેમ્સ પેટરસન એનું નામ. ઉંમર વર્ષ ૭૦. દેશ અમેરિકા.
જેમ્સ પેટરસનનાં નામે ૧૪૭ નવલકથાઓ બોલે છે. એમાંથી ૬૭ નવલકથાઓ ‘ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ’ના બેસ્ટસેલિંગ લિસ્ટમાં નંબર વન પોઝિશન પર રહી ચૂકી છે. આ એક વર્લ્ડ રેકોર્ડ છે. અત્યાર સુધીમાં પેટરસન લિખિત પુસ્તકોની ૧૯ અબજ ૪૪ કરોડ કરતાં વધારે નકલો વેચાઈ ચૂકી છે. સ્ટિફ્ન કિંગ, જોન ગ્રિશમ, ડેન બ્રાઉન આંતરરાષ્ટ્રીય નામના ધરાવતા સુપરસ્ટાર લેખકોનાં જેટલાં પુસ્તકો વેચાય છે એના સરવાળા કરતાંય પેટરસન એકલાનાં પુસ્તકો વધારે વેચાય છે! એમની કુલ સંપત્તિનો આંકડો લગભગ ૪૫ અબજ ૩૬ કરોડ કરતાંય મોટો છે. ફ્લોરિડામાં દરિયાકાંઠે એમનો મહેલ જેવો બંગલો છે, જેમાં તેઓ પત્ની અને ટીનેજર દીકરા સાથે રહે છે. એક જમાનામાં વિખ્યાત સંગીતકાર જોન લેનન આ ઘરમાં રહેતા હતા. પેટરસને ૧૭.૪ મિલિયન ડોલર એટલે કે લગભગ એક અબજ તેર કરોડ રૂપિયામાં આ ઘર ખરીદ્યું અને બીજા ૧૪ મિલિયન (૯૦ કરોડ રૂપિયા કરતાં વધારે) રિનોવેશનમાં ખર્ચી નાખ્યા. આ સફ્ળતા જેમ્સ પેટરસનને શી રીતે મળી? એમને નાનપણથી લેખક બનવાના અભરખા નહોતા. મૂળ તેઓ એડવર્ટાઇઝિંગના માણસ. કોેલેજ કર્યા પછી તેઓ જે. વોલ્ટર થોમ્પસન નામની એડ એજન્સીમાં કોપીરાઇટર તરીકે જોડાયા હતા. ધીમેધીમે આ એડ એજન્સીના ક્રિયેટિવ ડિરેકટર અને પછી ચેરમેનના હોદ્દા સુધી પહોંચી ગયા. જાહેરાતોની સાથે સાથે તેઓ જેને વા-ર-તા કહી શકાય તેવું પણ સાઇડમાં લખ્યા કરતા. ધીમેધીમે એમને લખવામાંથી આનંદ મળવા લાગ્યો. એક સચ્ચાઈ તેમને તરત સમજાઈ ગઈ કે હું જે કંઈ લખું છું તે પ્રવાહી હોય છે, કદાચ બીજાઓેને વાંચવું ગમે તેવું પણ હોય છે, પણ મારું લખાણ કંઈ મહાન નથી. નોબલ પ્રાઇઝવિનર ગાબ્રિયલ ગાર્સિયા માર્કેઝની ‘વન હંડ્રેડ યર્સ ઓફ્ સોલિટયુડ’ જેવી ઉચ્ચ સાહિત્યિક ગુણવત્તા ધરાવતી સીમાચિહ્નરૂપ નવલકથા હું જિંદગીમાં કયારેય લખી શકવાનો નથી. હા, હું લોકપ્રિય બની શકે તેવી કમર્શિયલ ચોપડીઓ કદાચ લખી શકીશ…

આ માણસે’ધ થોમસ બેરીમેન નંબર’ નામની થ્રિલર પ્રકારની નવલકથા લખી. એમાં પોલિટિકલ મર્ડરની વાત હતી. એક પછી એક એકત્રીસ પ્રકાશકોએ આ નવલકથા રિજેકટ કરી નાખી. આખરે બત્રીસમો પ્રકાશક ચોપડી છાપવા તૈયાર થયો. ૧૯૭૬માં નવલકથા બહાર પડી. થોડા મહિના પછી એમને કોઈકનો ફેન આવ્યોઃ હું એડગર એવોર્ડ્સના આયોજકો વતી તમારી સાથે વાત કરી રહૃાો છું. અમે દર વર્ષે સૌથી સારી ક્રાઇમ ફ્ક્શિનને એવોર્ડ આપીએ છીએ. ફ્લાણી તારીખે અમારું એવોર્ડ ફ્ંક્શન છે. તમે આવી શકશો? પેટરસન ફ્ંક્શનમાં તો ગયા, પણ તેમને હજુય ભરોસો બેસતો નહોતો. આખરે વિજેતા તરીક્ે ખરેખર એમનું નામ ઘોષિત થયું. પરસેવે રેબઝેબ થતા તેઓ સ્ટેજ પર ગયા. એવોર્ડ સ્વીકારીને માઇક પર માંડ માંડ બોલ્યા કે, ‘હવે મને લાગે છે કે હું કદાચ લેખક બની ગયો છું!’
પછીના પંદર વર્ષમાં જેમ્સ પેટરસને પાંચ નવલકથાઓ લખી, બધી સામાન્ય હતી. પરિસ્થિતિમાં નાટ્યાત્મક પલટો આવ્યો ૧૯૯૨માં, ‘અલોંગ કેમ અ સ્પાઇડર’ નવલકથાથી. જેમ્સ પેટરસને આગ્રહ રાખ્યો કે આપણે આ નવલકથાની એડ્સ ટીવી પર ચલાવીશું. પ્રકાશક અને અન્યોએ બહુ વિરોધ કર્યો કે ચોપડીની જાહેરાત કંઈ ટીવી પર થોડી અપાતી હશે? જેમ્સ પેટરસને કહૃાું કે આમેય બુકના પ્રમોશન માટે આખા અમેરિકામાં ફ્રીને ટૂર કરવા જેટલા પૈસા આપણી પાસે નથી, તો એના કરતાં ત્રણ મોટાં શહેરોમાં સ્થાનિક ટીવી ચેનલો પર એડ્સ આપીએને! ન્યુ યોર્ક, શિકાગો અને વોશિંગ્ટનમાં ટીવી એડ્સ આપવામાં આવી. એનું પરિણામ જેમ્સ પેટરસને ધાર્યું હતું એવું જ આવ્યું. નવલકથાના વેચાણમાં એકાએક ઊછાળો આવ્યો. ઊછાળો એટલો મોટો હતો કે પુસ્તક બેસ્ટસેલર લિસ્ટમાં સ્થાન પામ્યું. કોઈપણ પુસ્તક બેસ્ટસેલર લિસ્ટમાં ચમકે પછી આમેય એને પબ્લિસિટીની બહુ જરૂર રહેતી નથી. આ લિસ્ટ પોતે જ પુસ્તકની સૌથી મોટી પબ્લિસિટી કરવાનું કામ કરે છે.
બસ, પછી પેટરસનની ગાડી પુરપાટ દોડવા લાગી. તેઓ લખવામાં ઝડપી એટલે ધડાધડ એક પછી એક નવલકથાઓ આવતી ગઈ. શરૂઆતની ચોપડીઓને પ્રમાણમાં સારા રિવ્યુઝ મળ્યા, પણ જેમ જેમ જેમ્સ પેટરસનની લોકપ્રિયતા અને ‘પ્રોડકિટવિટી’ વધતાં ગયાં તેમ તેમ મેઇનસ્ટ્રીમ અખબાર-સામયિકોએ એમની નવલકથાઓને હાથ લગાડવાની તસદી લેવાનું બંધ કર્યું. જેમ્સ પેટરસનની નવલકથાઓમાં ઊંડાણ કે શુધ્ધ સાહિત્યિક મૂલ્ય આમેય સાવ ઓછું હોય છે. અમેરિકાના અન્ય બેસ્ટસેલર લેખક સ્ટિફ્ન કિંગે તો એમને જાહેરમાં ‘અ ટેરિબલ રાઇટર’ (કચરપટ્ટી જેવું લખતા ભંગાર લેખક) કહીને ઉતારી પાડયા હતા. જેમ્સ પેટરસન ખૂબ વંચાય અને વેચાય છે એનું એક્ મોટુું કારણ એ કે એમની ચોપડીઓ નાની અને ‘પેજ ટર્નર’ હોય છે, સતત જકડી રાખે એવી હોય છે. ટૂંકા ટૂંકા વાકયો હોય ને ઘટનાઓનું ઘમાસાણ મચ્યું હોય. જેમ કે, જેમ્સ પેટરસનની એક નવલકથાનો ઉઘાડ અથવા તો પહેલું જ વાકય આવું છેઃ
‘તમે કોઈ ઘરના દરવાજે ટકોરા મારો ને તદ્દન નગ્ન યુવતી બારણું ખોલે એવું રોજેરોજ બનતું નથી.’
નવલકથાની શરૂઆત જ આવી ચટપટી હોય તો માણસ આગળ વાંચવાનો જને.

જેમ્સ પેટરસનની નવલકથાઓ, સમજોને, આપણે ત્યાં રેલવે સ્ટેશનો પર મળતી પેલી સસ્તી પોકેટબુકસ જેવી હોય છે. તમે અમદાવાદથી ટ્રેનમાં કે લકઝરી બસમાં ચોપડી વાંચવાનું શરૂ કરો તો રાજકોટ ઉતરો ત્યાં સુધીમાં આખી વંચાય જાય. ખાસ કરીને ખાસ કરીને જેમ્સ પેટરસનની એલેક્સ ક્રોસ સિરીઝનાં પુસ્તકો વિશેષ પોપ્યુલર બન્યાં. એલેક્સ ક્રોસ વોશિંગ્ટનમાં વસતો એક કાલ્પનિક ડિટેકિટવ છે, બ્લેક છે, સાઇકોલોજિસ્ટ પણ છે અને એ જાતજાતનાં પરાક્રમો કરતો રહે છે. જેમ્સ પેટરસનની વીમેન્સ મર્ડર કલબ નામની ઓર એક બેસ્ટસેલિંગ સિરીઝનું ધ્યાનાકર્ષક પાસું એ છે કે એ તેઓ ખુદ નથી લખતા, પણ અન્ય લેખકો પાસે લખાવે છે!
જબરી રસ પડે એવી વાત છે આ. જેમ્સ પેટરસન શું કરે કે સૌથી પહેલાં તેઓ સાઠ-સિત્તેર પાનાંમાં આખી નવલકથાનું શરૂઆત-મધ્ય-અંત તેમજ ટ્વિસ્ટ્સ-ટર્ન્સ સહિતનું માળખું લખી નાખે. પછી ઓછા જાણીતા પણ સરસ લખી શકતા કોઈ લેખકને તે આપે, એની સાથે વિગતવાર ચર્ચા કરે અને કહે કે આ મેં જે સંક્ષિપ્તમાં લખ્યું છે એને તમે વિસ્તારથી લખી આપો! પેલો લેખક દર બે અઠવાડિયે જેટલું લખાયું હોય એટલું જેમ્સ પેટરસનને ઇ-મેઇલમાં મોકલી આપે. જેમ્સ પેટરસન તે જોઈ જાય, જો લખાણ બરાબર હોય તો પેલા લેખકને આગળ વધવાની સૂચના આપે, લખાણ ઠીકઠાક ન હોય તો સૂચના આપે કે તમે જે પ્રકરણ મોકલ્યું છે એમાં ફ્લાણું-ફ્લાણું જામતું નથી, નવો ડ્રાફ્ટ મોકલી આપો! કયારેક જેમ્સ પેટરસન જાતે તે લખાણ મઠારી નાખે, કયારેક આખેઆખું નવેસરથી પણ લખે. તેમની પાસે સહલેખકોની આખી ટીમ છે એટલે આ પદ્ધતિથી
એકસાથે ત્રીસ-પાંત્રીસ જેટલી નવલકથાઓ સમાંતરે લખાતી હોય! જેમ્સ પેટરસનના બંગલના બે મોટા કમરામાં એમની ઓફ્સિ છે. એક કમરામાં કેટલાય ડ્રોઅર છે. પ્રત્યેક નવલકથા માટે એક અલાયદું ડ્રોઅર. જેમ જેમ નવલકથા લખાતી જાય તેમ તેમ એનાં પાનાં તે ડ્રોઅરમાં મૂકાતાં જાય. પુસ્તક બહાર પડે ત્યારે મુખપૃષ્ઠ પર જેમ્સ પેટરસનનું નામ મોટા અક્ષરોમાં મુકાય (કારણ કે તેઓ સફ્ળ બ્રાન્ડ છે) અને નીચે નાના અક્ષરમાં સહલેખકનું નામ છપાય. આ સહલેખનવાળી સિસ્ટમને કારણે જ વરસમાં જેમ્સ પેટરસનનાં દસ-દસ પુસ્તકો બહાર પડે છે!

આને કહેવાય કમર્શિયલ રાઇટિંગ! લક્ષ્મીદેવી જ્યારે ચાર હાથે આશીર્વાદ દેતાં હોય ત્યારે સરસ્વતીમાતાની સાધના થોડી થાય તો ચાલે! જેમ્સ પેટરસન થ્રિલર ઉપરાંત રોમેન્ટિક્ નવલક્થાઓ પણ લખે-લખાવે છે અને એમનાં પુસ્તકો પરથી ફ્લ્મિો અને ટીવી સિરિયલો પણ બની છે. હાલ તેઓ અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ પ્રેસિડન્ટ બિલ કિલન્ટનની સાથે મળીને ‘ધ પ્રેસિડન્ટ ઇઝ મિસિંગ’ નામની નવલકથા લખી રહૃાા છે જે આવતા વર્ષે જૂનમાં પ્રગટ થશે… અને આ વખતે પહેલી વાર એવું બનશે કે પુસ્તકનાં મુખપૃષ્ઠ પર જેમ્સ પેટરસનનું નામ નીચે હશે અને સહલેખકનું નામ ઉપર હશે!

0 0 0 


કોણ કેટલું કમાય છે?

Sandesh - Sanskaar purti - 24 Sept 2017
Multiplex
સૌથી વધારે પૈસા બનાવનારા દુનિયાના લેટેસ્ટ ટોપ-ટેન ફિલ્મસ્ટાર્સમાં આપણા ત્રણ-ત્રણ હીરોનાં નામ બોલે છે.  ‘ફોર્બ્સ’ મેગેઝિનના આંકડા કહે છે કે જૂન 2016થી જૂન 2017 વચ્ચે શાહરૂખ ખાને ૩૮ મિલિયન ડોલર (લગભગ બે અબજ ૪૪ કરોડ રૂપિયા), સલમાન ખાને ૩૭ મિલિયન ડોલર (આશરે બે અબજ ૩૮ કરોડ રૂપિયા) અને અક્ષયકુમારે ૩૫.૫ મિલિયન ડોલર (લગભગ બે અબજ ૨૮ કરોડ રૂપિયા)ની કમાણી કરી. સામે પક્ષે, આમિર ખાન, અમિતાભ બચ્ચન, રજનીકાંત, એ.આર. રહેમાન કે બીજા કોઈ ભારતીય સિતારાનું નામ દુનિયાના સૌથી વધારે કમાણી કરતા ટોપ-ટેન જ નહીં, ટોપ-થર્ટી એન્ટરટેનર્સમાં પણ નથી..
મ તો દીકરીને પરણાવવાની હોય ત્યારે સંભવિત મુરતિયો કેટલી કમાણી કરે છે તે હકથી પૂછી શકાય, બાકી કોઈની આવક વિશે પૃ્ચ્છા કે ચર્ચા કરીએ તો અવિવેક ગણાય. લગ્નોત્સુક યુવકોની જેમ ફ્લ્મિસ્ટારો પણ અપવાદરૂપ ગણાય. તેઓ સેલિબ્રિટી છે, જાહેર જીવન જીવે છે. એમના ડ્રોઇંગરૂમથી માંડીને બેડરૂમમાં શું ચાલે છે ત્યાં સુધીનું બધ્ધેબધ્ધું મીડિયામાં સરેઆમ ચર્ચાતું હોય ત્યારે એમની કમાણી વિશે વાત કરવામાં ખાસ વાંધો નથી. એટલેસ્તો ‘ફોર્બ્સ’ જેવું વિશ્વવિખ્યાત મેગેઝિન મબલખ કમાણી કરતાં કલાકારોનું લિસ્ટ દર વર્ષે બહાર પાડે છે.
આપણને સૌથી વધારે પૈસા બનાવનારા એકટરોમાં રસ એટલા માટે છે કે ‘ફોર્બ્સ’નાં લેટેસ્ટ ટોપ-ટેનમાં આપણા ત્રણ-ત્રણ હીરોનાં નામ બોલે છે – શાહરૂખ ખાન, સલમાન ખાન અને અક્ષયકુમાર. આ ત્રણેય જણાએ ગયા વર્ષે હોલિવૂડના સુપરસ્ટાર ટોમ હેકન્સ (‘કાસ્ટ અવે’, ‘ફેરેસ્ટ ગમ્પ’, ‘શિડલર્સ લિસ્ટ’) કરતાંય વધારે કમાણી કરી, બોલો. ‘ફોર્બ્સ’ કંઈ ફલતુ ગોસિપ કરતું કૂથલીખોર ચોપાનિયું નથી. તે ખૂબ ઊંચી પ્રતિષ્ઠા ધરાવતું જવાબદાર સામયિક છે. ફ્લ્મિી સિતારાઓના કમાણીના આંકડા આંકડા અંદાજિત છે, પણ આ આંકડા એકત્રિત કરવામાં ‘ફોર્બ્સ’’ની એડિટોરિયલ ટીમે ખાસ્સી જહેમત લીધી જ હશે એવું માની લેવાનું. આવકના આ ફ્ગિર્સ પહેલી જૂન ૨૦૧૬થી પહેલી જૂન ૨૦૧૭ સુધીની કમાણી દર્શાવે છે. સરકારને ભરવો પડતો ટેકસ, સ્ટાફ્ના પગારો તેમજ એજન્ટો, મેનેજરો અને વકીલોની ફીની રકમ બાદ કર્યા પહેલાંના આ આંકડા છે.
ઓકે, તો ૧-૬-૨૦૧૬થી ૧-૬-૨૦૧૭ વચ્ચે આપણા હિન્દી હીરોલોગે કેટલી કમાણી કરી? શાહરૂખ ખાને ૩૮ મિલિયન ડોલર (લગભગ બે અબજ ૪૪ કરોડ રૂપિયા), સલમાન ખાને ૩૭ મિલિયન ડોલર (આશરે બે અબજ ૩૮ કરોડ રૂપિયા) અને અક્ષયકુમારે ૩૫.૫ મિલિયન ડોલર (લગભગ બે અબજ ૨૮ કરોડ રૂપિયા). આપણને સહેજે સવાલ થાય કે આમાં આમિર ખાનનું નામ કેમ નથી? મીડિયાના અહેવાલો પ્રમાણે એણે પ્રોડયૂસ કરેલી ‘દંગલે’ ટોટલ ૧૭ અબજ રૂપિયા બોકસઓફ્સિ પરથી ઊઘરાવ્યા છે તો એ ફદિયાં કયાં ગયાં? વેલ, આના જવાબ તો એક આમિર પોતે અને બીજા કદાચ ‘ફોર્બ્સ’ વાળા જ આપી શકે. ‘ફોર્બ્સ’  અનુસાર દુનિયાના સૌથી વધારે કમાણી કરતા ટોપ-ટેન જ નહીં, ટોપ-થર્ટી એન્ટરટેનર્સમાં પણ આમિર ઉપરાંત અમિતાભ બચ્ચન, રજનીકાંત, એ.આર. રહેમાન કે બીજા કોઈ ભારતીય સિતારાનું નામ નથી.
Mark Wahlberg

આ બધાના આપણે જબરા ફેન છીએ, પણ આખી દુનિયામાં સૌથી વધારે કમાણી કરનાર એન્ટરટેનર નંબર વનના સિંહાસન પર જે હોલિવૂડ-સ્ટાર બિરાજે છે એના નામથી આપણી આંખો કે કાન જરાય ટેવાયેલાં નથી. એ છે માર્ક વાલબર્ગ. એની બાર મહિનાની કમાણી છે ૬૮ મિલિયન ડોલર એટલે કે આશરે ચાર અબજ ૩૭ કરોડ રૂપિયા, ફ્કત. માર્કભાઈએ એવી તો શું કમાલ કરી નાખી કે લક્ષ્મીદેવી એમના પર અત્યંત પ્રસન્ન થઈ ગયાં?
૪૬ વર્ષના માર્ક વાલબર્ગને આપણે ‘પ્લેનેટ ઓફ્ ધ એપ્સ’ અને ‘ધ ડીપાર્ટેડ’ જેવી ફ્લ્મિોમાં જોયા છે. એમને ખાસ તો ‘ટ્રાન્સફોર્મર્સ’ સિરીઝની ફ્લ્મિો બહુ ફ્ળી છે. હોલિવૂડના હીરો બન્યા તેની પહેલાં તેઓ રેપર હતા એટલે કે રેપ સોંગ્સ લખતા હતા અને ગાતા-વગાડતા હતા. લિસ્ટમાં બીજા નંબર પર છે, ‘ધ રોક’ તરીકે ઓળખાતા ડ્વેઇન જોન્સન. છેલ્લે પ્રિયંકા ચોપડાવાળી ‘બેવોચ’ નામની નબળી ફ્લ્મિમાં આપણે એમને જોયા. એચબીઓની ‘બોલર્સ’ નામની ટીવી સિરીઝે તેમને સોલિડ પૈસા રળી આપ્યા છે. સૌથી વધારે કમાણી કરનારા નંબર વન અને નંબર ટુ એન્ટરટેનર્સની માફ્ક નંબર થ્રી પર ગોઠવાયેલો ટકલુ હીરો પણ હથોડાછાપ છે – વિન ડીઝલ. વિન ડીઝલને છેલ્લે દીપિકા પદુકોણવાળી ‘ટ્રિપલ એકસઃ ધ રિટર્ન ઓફ્ ઝેન્ડર કેજ’ અને ‘ગાર્ડિઅન્સ ઓફ્ ધ ગેલેક્સી’ જેવી ફ્લ્મિોમાં ચમકયો હતો.
હવે આખેઆખા ટોપ-ટેન લિસ્ટ પર એક્ નજર ઘુમાવી લોઃ
૧. માર્ક વાલબર્ગ (૬૮ મિલિયન ડોલર), ૨. ડ્વેઇન ‘ધ રોક’ જોન્સન (૬૫ મિલિયન ડોલર), ૩. વેન ડીઝલ (૫૪.૫ મિલિયન ડોલર), ૪. એડમ સેન્ડલર (૫૦.૫ મિલિયન ડોલર), ૫. જેકી ચેન (૪૯ મિલિયન ડોલર), ૬. રોબર્ટ ડાઉની જુનિયર (૪૮ મિલિયન ડોલર), ૭. ટોમ ક્રુઝ (૪૩ મિલિયન ડોલર), ૮. શાહરૂખ ખાન (૩૮ મિલિયન ડોલર), ૯. સલમાન ખાન (૩૭ મિલિયન ડોલર) અને ૧૦. અક્ષયકુમાર (૩૫.૫ મિલિયન ડોલર).
આ તો બધા પુરુષ કલાકારો થયા. અભિનેત્રીઓનું શું? ૨૦૧૬-‘૧૭ દરમિયાન સૌથી વધારે કમાણી હોલિવૂડની એમા સ્ટોને કરી – આશરે એક અબજ ૬૭ કરોડ રૂપિયા. એમા સ્ટોનનું ‘લા લા લેન્ડ’નું પર્ફેર્મન્સ જોઈને આપણે ઝુમી ઉઠયા હતા. ભેગાભેગું હાઈએસ્ટ પેઇડ એકટ્રેસીસની ટોપ-ફઇવ નામાવલિ પર પણ નજર ફેરવી લોઃ
૧. એમા સ્ટોન (૨૬ મિલિયન ડોલર), ૨. જેનિફર એનિસ્ટન (૨૫.૫ મિલિયન ડોલર), ૩. જેનિફર લોરોન્સ (૨૪ મિલિયન ડોલર), ૪. મેલિસા મેક્કાર્થી (૧૮ મિલિયન ડોલર) અને ૫. મિલા કુનિસ (૧૫.૫ મિલિયન ડોલર).
એક વાત નોંધવા જેવી છે. એમા સ્ટોન ભલે મહિલાઓમાં ટોપ પર હોય, પણ જો સ્ત્રી-પુરુષોનું સંયુકત લિસ્ટ બનાવવામાં આવે તો એનું સ્થાન છેક પંદરમા નંબર પર આવે છે. ‘લા લા લેન્ડ’માં એમા સ્ટોનનો હીરો બનેલા રાયન ગોસલિંગનું સ્થાન હીરો-હીરોઈનના સંયુકત લિસ્ટમાં ચૌદમું છે અને એ નંબર વન હીરોઈન કરતાંય વધારે કમાયો છે – બાર મહિનામાં ૨૯ મિલિયન ડોલર. ફ્લ્મિમાં નાયક-નાયિકા બંનેનું એકસરખું મહત્ત્વ હોય તો પણ એક્ટ્રેસને એક્ટર કરતાં ઓછી ફી શા માટે ચુકવવામાં આવે છે એવી કાગારોળ માત્ર આપણે ત્યાં જ નહીં, હોલિવૂડમાં પણ જોરશોરથી થાય છે.
Emma Stone

એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ અવલોકન એવું છે કે અમેરિકન ફ્લ્મિોમાં જેટલાં ડાયલોગવાળાં પાત્રો હોય છે એમાંથી સ્ત્રીઓના ભાગે માત્ર ૨૮.૭ ટકા રોલ્સ જ આવે છે. બાકીની તમામ ભૂમિકાઓ પુરુષોના ભાગે જાય છે. ‘સુધરેલા’ હોલિવૂડમાં પણ અભિનેત્રી ચાલીસ વર્ષ વટાવે એટલે એની માર્કેટ ડાઉન થઈ જાય છે.
પ્રિયંકા ચોપડા આપણે હોલિવૂડમાં ઇમ્પોર્ટ કરેલું મહત્ત્વનું નામ છે. અમેરિકામાં એણે સરસ જમાવટ કરી છે. પ્રિયંકા કેટલું કમાય છે? ‘ક્વોન્ટિકો’ સિરીયલમાં એનો મેઇન રોલ છે. અહેવાલ મુજબ, સિરીયલના પ્રત્યેક એપિસોડ દીઠ એને બે મિલિયન ડોલર (લગભગ ૧૨ કરોડ ૮૬ લાખ રૂપિયા) ચુકવવામાં આવે છે. ‘ક્વોન્ટિકો’ની બે સીઝન પૂરી થઈ અને પ્રત્યેક સીઝનમાં બાવીસ-બાવીસ એપિસોડ હતા. માંડી લો હિસાબ. પ્રિયંકા દેખીતી રીતે જ ટેલિવિઝનની સૌથી કમાણી કરતી અભિનેત્રીઓમાંની એક છે. પ્રિયંકા ચોપડાનું નેટ વર્થ ૨૮ મિલિયન ડોલર (લગભગ એક અબજ ૮૦ કરોડ રૂપિયા) જેટલું હોવાનો અંદાજ છે. ‘ફેર્બ્સ’ના લેટેસ્ટ નહીં, પણ ગયા વર્ષના લિસ્ટમાં દુનિયાની ટોપ-ટેન હાયેસ્ટ પેઇડ એકટ્રેસિસના લિસ્ટમાં દીપિકા પદુકોણનું નામ હતું. દીપિકાએ પ્રિયંકા કરતાં પણ વધારે કમાણી કરેલી. જોકે આ વખતના ટોપ-ટેન લિસ્ટમાંથી દીપિકા આઉટ થઈ ગઈ છે.
મજાની વાત જુઓ. પ્રિયંકા વિદેશ જઈને સખ્ખત મહેનત કરીને કમાય છે, પણ અનુષ્કા શર્મા તો ઇન્ડિયામાં બેઠાં બેઠાં એના કરતાં વધારે નેટ વર્થ ધરાવે છે – ૩૫ મિલિયન ડોલર એટલે કે લગભગ સવાબે અબજ રૂપિયા! (આ નેટ વર્થવાળા આંકડા ‘ફોર્બ્સ’ના નહીં, પણ અન્ય મીડિયા રિપોર્ટમાંથી ટાંકયા છે.) ચાલો, સારું છે. લોકો આડાઅવળા ધંધા કરવાને બદલે પ્રતિભાને જોરે તોતિંગ કમાણી કરે તે સારું જ છે!
0 0 0 

Tuesday, September 26, 2017

એમબીએના વિદ્યાર્થીઓને શું શીખવવામાં આવતું નથી?

Sandesh - Ardh Saptahik purti - 6 Sept 2017
ટેક ઓફ

મોટી મોટી કંપનીઓના સીઈઓ અને ચેરમેન પેદા કરતી હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલનું નામ ખૂબ મોટું છે તે સાચું, પણ પોતાના વિદ્યાર્થીઓને ઉદ્યોગધંધાની આંટીઘૂંટીની સાથે સાથે નૈતિકતા તેમજ સામાજિક દાયિત્વના પાઠ શીખવવામાં શું તે કાચી પુરવાર થઈ છે? શું પ્રોફેશનલ બિઝનેસ સ્કૂલોએ પોતાના વિદ્યાર્થીઓની ‘સ્પિરિચ્યુઅલ લાઇફ્’ને પુષ્ટ કરવાની જવાબદારી પણ સ્વીકારવી ન જોઈએ? ઉદ્યોગનું ધ્યેય કેવળ નફો રળવાનું ન હોઈ શકે. પ્રત્યેક ઉદ્યોગ સોશિયલ એન્ટપ્રાઈઝ એટલે કે સામાજિક સાહસ જ હોવાનું. ‘સોશિયલી ન્યુટ્રલ એન્ટરપ્રાઇઝ’ જેવું કયારેય હતું પણ નહીં કે હોઈ શકે પણ નહીં. 



પ્રોકટર એન્ડ ગેમ્બલ કંપનીના ચેરમેન, સિટીગ્રૂપના સીઈઓ, જનરલ ઇલેક્ટ્રિકના સીઇઓ, જનરલ મોટર્સના સીઈઓ, ફેર્ડ મોટર કંપનીના સીઇઓ, વોડાફેન ગ્રૂપના સીઈઓ, બોઇંગના સીઈઓ, ફેસબુકનો સીઓઓ, ફયનાન્સ કંપની ગોલ્ડમેન સેકસ, ‘ટાઇમ’ મેગેઝિન પ્રકાશિત કરતાં મીડિયા હાઉસ ટાઇમ ઇન્કોર્પોરેટેડનાં ચેરપર્સન, ટાટા સન્સના સીઇઓ, મેકિ્કન્સ્કિી એન્ડ કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેકટર, સોની પિકચર્સ એન્ટરટેઇમેન્ટના સીઇઓ, જે.પી. મોર્ગન એસેટ મેનેજમેન્ટના સીઈઓ, મેરિલ લિન્ચના સીઇઓ… આ બધાનાં નામ જે હોય તે, પણ આ બધામાં શું કોમન દેખાય છે? સૌથી પહેલી કોમન વાત તો એ સમજાય છે કે આ બધી કંપનીઓ અથવા બ્રાન્ડ્સ વિશ્વવિખ્યાત છે. બીજી કોમન વાત એ છે કે વાત આ તમામ કંપનીઓના બિગ બોસ (કેટલાક વર્તમાન, કેટલાક ભૂતપૂર્વ) હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલમાંથી એમબીએ થયેલા છે.
અમેરિકાના બોસ્ટન શહેરમાં સ્થિત હાર્વર્ડ દુનિયાની નંબર વન બિઝનેસ સ્કૂલ છે. આપણે ત્યાં જેમ ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ્ મેનેજમેન્ટ (આઇઆઇએમ)માંથી એમબીએ થનારાઓ સૌથી મોંઘેરા ગણાય છે તે રીતે હાર્વર્ડમાંથી એમબીએની ડિગ્રી લેનારાઓ માત્ર અમેરિકામાં નહીં, પણ આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ સર્વશ્રેષ્ઠ ગણાય છે. હાર્વર્ડ નામ સાથે જ જબરું ગ્લેમર અને સન્માન સંકળાયેલાં છે. ભારતના ટાટા-બિરલાની જેમ હાર્વર્ડ-કેમ્બ્રિજ પણ એક રૂઢિપ્રયોગ બની ગયા છે, સર્વોચ્ચ શૈક્ષણિક શ્રેષ્ઠતાના અર્થમાં.
૧૯૭૮માં ‘ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સે’ પહેલીવાર હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલ માટે ‘ધ ગોલ્ડન પાસપોર્ટ’ શબ્દપ્રયોગ કર્યો હતો. હાર્વર્ડમાંથી એમબીએની ડિગ્રી લો એટલે સમજોને કે આખી લાઇફ્ સેટ થઈ જાય. ટોચની કંપનીઓ ચક્કર આવી જાય એવો તોતિંગ પગાર ઓફ્ર કરીને તાજા હાર્વર્ર્ડ એમબીએ ગ્રેજ્યુએટ્સને ફ્ટાક કરતી ઊંચકી લે. આ કંપનીઓ એવી છે જે પિૃમ જગતના રાતાચોળ મૂડીવાદના બિલકુલ કેન્દ્રમાં રહીને કામ કરે છે. આ કંપનીઓમાંની કેટલીય પોતપોતાનાં ક્ષેત્રમાં અગ્રેસર હોય એટલે તે જે પોલિસીઓ ઘડે તે પ્રમાણે બીજી કંપનીઓ પણ પોતપોતાની પોલિસીઓ ઘડે. તે અમુક ચોક્કસ દિશામાં ગતિ કરે તો પાછળ પાછળ બીજી કંપનીઓ પણ દોરાય. આમ, સૌથી પાવરફ્ુલ કંપનીઓના ટોચના હોદ્દા પરથી લેવાતા નિર્ણયોની ડોમિનો ઇફેકટ એવી પ્રચંડ હોઈ શકે છે કે તેની અસર માત્ર જે-તે કંપનીના પફેર્મન્સ કે એમાં કામ કરતાં લોકો પર જ નહીં, બલકે સીધી કે આડકતરી રીતે અર્થતંત્ર પર, સમાજ પર તેમજ દુનિયાભરના લોકોની જીવનશૈલી પર પડે છે.
હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલ છેક ૧૯૦૮માં શરૂ થઈ હતી. આ એકસો નવ વર્ષમાં તે ૭૬,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ બહાર પાડી ચૂકી છે, જે ૧૬૭ દેશોમાં ફેલાયેલા છે. સવાલ આ છેઃ શું આવી વગદાર કંપનીઓના સીઈઓ તેમજ ચેરમેન પેદા કરતી આ બિઝનેસ સ્કૂલ પોતાના વિદ્યાર્થીઓને યોગ્ય અને પૂરતી તાલીમ આપે છે? તેમને માત્ર નફે કેવી રીતે વધારવો તે વિશેના નિર્ણયો લેતાં જ શીખવે છે કે પછી સામાજિક જવાબદારીઓ વિશે વિચારતાં પણ શીખવે છે? દુનિયામાં આર્થિક અસમાનતા વધી રહી છે, આર્થિક વિકાસના નામે પર્યાવરણનો એવો ખો નીકળી ગયો છે કે આપણે ભયજનક વાસ્તવ અને ભવિષ્યની વિકરાળ સંભાવનાઓની વચ્ચે મુકાઈ ગયા છીએ. અબજો ડોલરના બિઝનેસ કરતી કંપનીઓના સાહેબલોકોએ શું આ બધું નહીં વિચારવાનું?

આ વર્ષની શરૂઆતમાં એક સરસ પુસ્તક બહાર પડયું છે – ‘ધ ગોલ્ડન પાસપોર્ટ’. શીર્ષકની ટેગલાઈન ધારદાર છે – ‘હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલ, ધ લિમિટ્સ ઓફ્ કેપિટલિઝમ, એન્ડ ધ મોરલ ફેલ્યોર ઓફ્ ધ એમબીએ એલિટ’. અગાઉ ‘ધ ર્ફ્મ’ નામનું બેસ્ટસેલર પુસ્તક લખી ચુકેલા લેખક ડફ્ મેકડોનાલ્ડ જાણીતા બિઝનેસ જર્નલિસ્ટ છે. ‘ધ ગોલ્ડન પાસપોર્ટ’ નામના આ દળદાર પુસ્તકનો સૂર આ છેઃ મોટી મોટી કંપનીઓના સીઈઓ અને ચેરમેન પેદા કરતી હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલનું નામ ખૂબ મોટું છે તે સાચું, પણ પોતાના વિદ્યાર્થીઓને ઉદ્યોગધંધાની આંટીઘૂંટીની સાથે સાથે નૈતિકતા તેમજ સામાજિક દાયિત્વના પાઠ શીખવવામાં તે કાચી પુરવાર થઈ છે.
લેખકે મુદ્દો છેડયો છે કે શું પ્રોફેશનલ બિઝનેસ સ્કૂલોએ પોતાના વિદ્યાર્થીઓની ‘સ્પિરિચ્યુઅલ લાઇફ્’ને પુષ્ટ કરવાની જવાબદારી પણ સ્વીકારવી ન જોઈએ? ઉદ્યોગનું ધ્યેય કેવળ નફો રળવાનું ન હોઈ શકે. પ્રત્યેક ઉદ્યોગ સોશિયલ એન્ટપ્રાઈઝ એટલે કે સામાજિક સાહસ જ હોવાનું. ‘સોશિયલી ન્યુટ્રલ એન્ટરપ્રાઇઝ’ જેવું કયારેય હતું પણ નહીં કે હોઈ શકે પણ નહીં. ઉદ્યોગ માત્રથી, પછી તે નાનો હોય કે મોટો, સમાજને ર્ફ્ક પડતો હોય છે. જોવાનું માત્ર એટલું છે કે આ ર્ફ્ક પોઝિટિવ છે કે નેગેટિવ.
હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલમાંથી બહાર પડેલા કાર્ટર બેલ્સ નામના મહાશય મેકિ્કન્સ્કી એન્ડ કંપનીમાં તેત્રીસ વર્ષ કામ કરી ચૂકયા છે. આ ઉપરાંત ન્યૂયોર્ક શહેરના આસિસ્ટન્ટ બજેટ ડિરેક્ટર અને એવું ઘણું બધું રહી ચૂક્યા છે. તેમણે ‘પ્રોફ્ટિેબલ ગટર’ એવો સૂચક શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે. તેઓ કહે છે કે અમેરિકાની સ્ટેટ, લોકલ અને ફેડરલ સરકારો ભયાનક પ્રદૂષણ પેદા કરતાં અને પર્યાવરણને પારાવાર નુકસાન પહોંચાડતી કંપનીઓને અબજો ડોલરની આર્થિક સહાય કરે છે. આ હાઇડ્રોકાર્બન ઇન્ડસ્ટ્રી ભવિષ્યમાં દુનિયાનો વિનાશ નોતરશે. આની સામે રિન્યુએબલ એનર્જી અને કુદરતની જાળવણીનો ખ્યાલ રાખતાં ક્ષેત્રોને સરકાર તરફ્થી બહુ જ ઓછી મદદ મળે છે. ઉદ્યોગગૃહો સરકારોને ‘મેનેજ’ કરી લે છે એ હકીકતનું આ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કાર્ટર બેલ્સે એક લેખમાં લખ્યું છે કે જ્યાં સુધી કોર્પોરેટ અમેરિકા સુધરશે નહીં ત્યાં સુધી હાલ પર્યાવરણના જે પ્રશ્નો અને બીજાં કેટલાંય સામાજિક દૂષણો પેદા થયા છે તેમાં કંઈ સુધારો નહીં થાય. કહેવાની જરૂર નથી કે અમેરિકાના સંદર્ભમાં કહેવાયેલી આ વાત આખી દુનિયાના દેશો અને ઉદ્યોગગૃહોને લાગુ પડે છે.


હાર્વર્ડ અને બીજી ટોચની બિઝનેસ સ્કૂલોના એમબીએ ગ્રેજ્યુએટ્સ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી સિલિકોન વેલી તરફ્ વળ્યા છે. એપલ, એમેઝોન, ગૂગલ અને ફેસબુક જેવી કંપનીઓમાં એમબીએ ડિગ્રીધારીઓની ભરમાર છે. જોવાનું હવે આ છેઃ મોટી બિઝનેસ સ્કૂલોમાંથી બહાર પડેલા આ એમબીએ ડિગ્રીધારકો આવનારા સમયમાં માત્ર કંપનીના નફે, સફ્ળતા અને હરીફઈ પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે છે કે આ ક્ષેત્રો સાથે સંકળાયેલા માનવીય પાસાં પર ધ્યાન આપશે? દુનિયાભરમાં ઢગલામોઢે એમબીએ ગ્રેજ્યુએટ્સ પેદા કરતાં કારખાનાંઓના ધમધમાટમાં ઘણા અણીયાળા સવાલો દબાઈ જાય છે તે એક વક્રતા છે.

0 0 0 

Wednesday, September 20, 2017

ન્યુ યોર્ક... ન્યુ યોર્ક!

 સંદૃેશ - અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિ - બુધવાર  - ૨૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭ 

ટેક ઓફ
શહેર એટલે શું? માત્ર ટુરિસ્ટ સ્પોટ્સ? ત્યાંની બિલ્ડિંગો અને રસ્તા? ના. શહેર એટલે સૌથી પહેલાં તો ત્યાંના લોકો. કોઈ પણ નગરનો આત્મા, એની તાસીર અને એનું ચરિત્ર એમાં વસતા લોકો ઘડે છે.



‘તમારી પાસે મારું એડ્રેસ તો લખેલું છેને - થ્રી-ઓ-થ્રી વેસ્ટ, સેવન્ટીફોર્થ સ્ટ્રીટ, ફાઇવ-એફ?'
ફોન પર તમને પ્રશ્ર્ન પૂછનારી વ્યકિતનું નામ જોઆના છે. એની અટક તમે જાણતા નથી. ઇન ફેકટ, એના વિશે તમે કશું જ જાણતા નથી. એની ટચૂકડી, ખિલખિલાટ હસતી વ્હાઇટ અમેરિકન તસવીર પરથી લાગે છે કે એ ત્રીસ-પાંત્રીસની હોવી જોઈએ. હવે પછીના બે દિૃવસ દૃરમિયાન તમે ન્યુ યોર્કમાં એના ઘરે રહેવાના છો, એના પેઇંગ ગેસ્ટ બનીને. ન્યુ જર્સીમાં કામકાજ પતાવીને શિકાગો જતા પહેલાં વચ્ચે બે દિૃવસ તમે ન્યુ યોર્કમાં ગાળવાના છે. વિકીપિડીયા જેેને ઓનલાઇન માર્કેટપ્લેસ એન્ડ હોસ્પિટાલિટી સર્વિસ તરીકે ઓળખાવે છે તે એરબીએનબી વેબસાઇટ પરથી તમને અફલાતૂન ડીલ મળી છે. આશ્ર્ચર્ય થાય એટલા કિફાયતી દૃરે, આપણાં કુલુ-મનાલી-ગોવાની હોટલો કરતાંય ઓછા ભાવે તમને ન્યુ યોર્કમાં રહેવા માટે સરસ જગ્યા મળી ગઈ છે. આ જગ્યા એટલે જોઆનાનું ઘર. ન્યુ યોર્કના સૌથી ધબકતા અને સંભવત: સૌથી પોપ્યુલર એવા મેનહટન વિસ્તારમાં સેન્ટ્રલ પાર્કની તદ્દન બાજુમાં જોઆના રહે છે. તમે એ સમજવા માગો છો કે પાડોશી શહેર ન્યુ જર્સીથી મેનહટનમાં જોઆનાના ઘર સુધી એકઝેકટલી પહોંચવું કઈ રીતે. કઈ ટ્રેન, કઈ સબવે લાઇન... અને જો ટેકસીમાં આવવું હોય તો -

‘ના ના, ટેકસી કરવાની કશી જરુર જ નથી,' કહીને જોઆના સમજાવવા માંડે છે, ‘તમને પેન સ્ટેશન તો ખબર જ છે, રાઇટ? બસ, ત્યાં ઉતરીને અપટાઉન જતી બે નંબરની સબવે લઈ લેજો. બે સ્ટોપ પછી ઉતરી જવાનું, સેવન્ટીફોર્થ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન પર. બસ, ત્યાંથી બહાર આવીને નોર્થ તરફ બે બ્લોક પસાર કરીને લેફટ વળી જશો એટલે ચારેક મિનિટમાં મારું ઘર.'

જોઆનાની સૂચનાઓ પરફેકટ છે એટલે કશી જ મુશ્કેલી વગર તમે એની બિહ્લિડંગ સુધી પહોંચી જાઓ છો. એણે ફકત એટલું કહ્યું નહોતું કે એડ્રેસમાં ‘ફાઇવ-એફનો અર્થ ફિફ્થ ફ્લોર એવો થાય છે અને પાંચ માળની એની  બિલ્ડિંગમાં લિફ્ટ નથી! સદૃભાગ્યે તમારી પાસે ઝાઝાં બેગબિસ્તરાં નથી. જૂની પર વ્યવસ્થિત મેન્ટેઇન થયેલી  ઇમારતની જાડી કાર્પેટ બિછાવેલાં વૂડન પગથિયાં ચડીને તમે જોઆનાના ઘરે પહોંચો છો.

જોઆના એની ટચૂકડી તસવીરમાં દૃેખાતી હતી એના કરતા અસલિયતમાં ઘણી નાની છે. કોલેેજિયન કન્યા જેવી લાગતી જોઆનાએ રાઉન્ડ નેક ટીશર્ટ અને બર્મ્યુડા પહેર્યાં છે. માથા પર થોડા દિૃવસોના ઊગી ગયેલા સાવ બારીક વાળ પરથી લાગે છે કે થોડા દિૃવસો પહેલાં એણે માથું સફાચટ મૂંડાવ્યું હોવું જોઈએ. પહેલી નગરે ટોમબોય જેવી દૃેખાતી જોઆના છે નાજુકડી અને ક્યુટ. એ તમને તમારો રુમ દૃેખાડે છે. કમરો ખાસ્સો મોટો, ચોખ્ખાચણક, સરસ રીતે સજાવેલો છતાંય સાદૃગીભર્યો છે. ફાયરપ્લેસ છે. વિશાળ બારીમાંથી દૃૂર ઇમારતો દૃેખાય છે. તો આ જ છે મહાન ફિહ્લમમેકર વૂડી એલનનું ‘મેનહટન', રાઇટ?



‘ઓહ યેસ, એબ્સોલ્યુટલી!' જોઆના હસી પડે છે. કેવળ નિર્દૃંભ વ્યકિતનું જ હોઈ શકે એવું સ્વચ્છ અને નિર્દૃોષ એનું હાસ્ય છે. એ ફરી પાછું બધું સમજાવવા માગે છે. જુઓ, આ કિચન છે. ફ્રિજમાં વધારે તો કશું નહીં હોય પણ ફ્રુટ્સ છે અને ખૂબ બધી બિયરનો બોટલ્સ પડી છે જે તમે લઈ શકો છો. ત્યાં વોશરુમ છે. આ ત્રણ ચાવીઓ. એક બિલ્ડિંગના મેઇન એન્ટ્રેન્સની ચાવી અને આ બે ફ્લેટની ચાવી. રાત્રે ઠંડી લાગે તો ત્યાં એકસ્ટ્રા બ્લેન્કેટ પડ્યો છે... પછી ન્યુ યોર્કમાં તમને શું શું જોવાની ઇચ્છા છે તે જાણીને કાચો પ્લાન તૈયાર કરી આપે છે કે જેથી તમારા દૃોઢ-બે દિૃવસનો મહત્તમ ઉપયોગ થઈ શકે. આખા શહેરમાં ફેલાયેલું સબવેના નેટવર્ક વિશે સમજાવીને જોઆના ઉમેરે છે, ‘કયારેય પણ જરુર પડે તો મને ફોન કરજો. અત્યારે હું થોડી વાર બહાર જાઉં છું. મારી આ બે બિલાડીઓ તમને સરસ કંપની આપશે!'

જોઆના આ ઘરમાં એકલી રહે છે? દૃીવાલ પર પરિવારની ખુશખુશાલ તસવીરો જડેલી છે, પણ બીજા બે બંધ કમરાઓમાં માનવવસ્તી હોય એવું જણાતું નથી. કદૃાચ મા-બાપ બીજા શહેરમાં રહેતાં હોય. કદૃાચ ભાઈ, બહેન, દૃોસ્તાર કે પાર્ટનર સાથે રહેતાં હોય. કદૃાચ કોઈ વૃદ્ધ વ્યકિત હોય અથવા કદૃાચ જોઆનાને કંપની આપવા માટે માત્ર આ જાડ્ડીપાડ્ડી બિલાડીઓ જ હોય. એ જે હોય તે, પણ જોઆનાની એસ્થેટિક સેન્સ તરત તમારું ધ્યાન ખેંચે છે. કમરાની નાનીમોટી વસ્તુઓની સાથે બુકશેહ્લફમાં ગોઠવાયેલાં એનાં પુસ્તકો પણ કલર-કોઓર્ડિનેટેડ છે - સૌથી ઉપલા ખાનામાં બ્લુ કવરવાળાં પુસ્તકો, વચ્ચેના ખાનામાં સફેદૃ કવરવાળાં પુસ્તકો અને નીચે બ્લેક કવરવાળાં. ઓરડામાં વચ્ચે મોટી લાકડાની ટિપોઈ પર ન્યુ યોર્ક વિશેની એક કોફીટેબલ બુક, શહેરનો નકશો ઉપરાંત વાઇફાઇ માટેનું લોગ-ઇન અને પાસવર્ડ પણ એક કાગળ પર લખી રાખ્યાં છે. માણસનું ઘર જો એના વ્યકિતત્ત્વનો આયનો ગણાતું હોય તો કદૃાચ શિસ્ત અને ચોકસાઈ જોઆનાના પ્રમુખ ગુણ હોવા જોઈએ.

રવાના થવાના દિૃવસે તમારા મનમાં સતત એ વિચાર રમતો હતો કે સમયસર જોઆનાના ઘરે પહોંચી તરત નીકળી જવું પડશે, કેમ કે મેનહટનથી જોન એફ. કેનેડી એરપોર્ટ ઘણું દૃૂર છે. સમય પર ન પહોંચાય તો શિકાગોની ફ્લાઇટ મિસ થઈ જાય. ટેકસી લેેવાને બદૃલે તમે સબવેથી જ એરપોર્ટ જવા માગો છો, કેમ કે તે સોંઘા કરતાંય ઝડપી વિકલ્પ છે. તમે બેગ લઇને સેવન્ટીસેકન્ડ સ્ટ્રીટ સ્ટેશનથી ડાઉનટાઉન તરફ જતી સબવે લો છો. એરપોર્ટ શી રીતે પહોંચવું તે તમે લગભગ સમજી લીધું છે છતાંય કન્ફર્મ કરવા માટે બાજુમાં બેઠેલા યુવાનને પૃચ્છા કરો છો.



‘શ્યોર!' યુવાન ઉત્સાહપૂર્વક કહે છે, ‘લાવો તમારી ડાયરી આપો. હું તમને લખીને સમજાવું છું.' પછી એ તમારી નાનકડી ડાયરીમાં આકૃતિઓે બનાવતો બનાવતો બોલવા લાગે છે, ‘તમારે હવે ફોર્ટીસેકન્ડ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન પર ઊતરવાનું છે. ત્યાંથી અપટાઉન અને કવીન્સ તરફ જતી ‘ઈ' સબવે લાઈન લઈ લેજો. એ તમને સીધી જેએફકે એરપોર્ટ સુધી લઈ જશે. તમારે સેકન્ડ લાસ્ટ સ્ટોપ ઊતરવાનું છે. લાસ્ટ નહીં, પણ સેકન્ડ લાસ્ટ, ઓકે? પેલો બોર્ડ પર સ્ટેશન્સનાં નામ જુઓ. ‘સટફિન બુલેવાર્ડ આર્ચર જેએફકે એરપોર્ટ' વંચાય છે? બસ, એ તમારું સ્ટોપ. સાવ સિમ્પલ છે. ત્યાંથી તમારે બીજી ટ્રેન લેવી પડશે. એને એ લોકો એરટ્રેન કહે છે. એરટ્રેન તમને સીધા જેએફકેનાં ટર્મિનલ પર પહોંચાડી દૃેશે. કઈ એરલાઇન્સ છે તમારી?'

- ડેલ્ટા એરલાઇન્સ, શિકાગો માટે.

‘ડેલ્ટા એરલાઇન્સ માટે... આઇ થિંક, તમારે ટર્મિનલ નંબર ટુ પર જવું પડશે.'

એટલામાં બાજુમાં ઊભા ઊભા તમારી વાતચીત સાંભળી રહેલા એક-બે મધ્યવયસ્ક ન્યુ યોર્કવાસીઓ ચર્ચામાં ઝુકાવે છે. એક કહે છે, ડેલ્ટા એરલાઇન્સ હવે બે નહીં ત્રણ નંબરના ટર્મિનલ પર આવે છે. બીજો કહે છે, એ તો તમે એરટ્રેનની ટિકિટ લો ત્યારે કન્ફર્મ કરી લેજો. યુવાન કહે છે, ‘ધારો કે તમારાથી ટર્મિનલ ચુકાઈ જાય તોય ચિંતા ન કરતા. તમે સાચા ટર્મિનલ પર આસાનીથી જઈ શકશો.'

ફોર્ટીસેકન્ડ સ્ટ્રીટ સ્ટેશન આવે છે. તમે યુવાનને થેન્કયુ કહીને ઊભા થાઓ છો. એ કહે છે, ‘અરે, મારે પણ અહીં જ ઊતરવાનું છે. ચાલો મારી સાથે.'

ભુલભલામણી જેવા સબવે સ્ટેશનમાં આમથી તેમ ચડઉતર કરતાં કરતાં તમે વાતોએ વળગો છો. યુવાનનું નામ બ્રાઉલીઓ પેરાલ્ટા છે. પાક્કો વ્હાઇટ ન્યુ યોર્કર છે એ. ન્યુ યોર્કમાં જ જન્મ્યો છે અને અહીં જ મોટો થયો છો. અઠ્ઠાવીસ વર્ષની એની ઉંમર છે. ગણિતનો ટીચર છેે. સાથે સાથે બે-ત્રણ સ્કૂલોમાં ફૂટબોલનું કોચિંગ પણ કરે છે. તમે કહો છો કે આ શહેર અને એના લોકોનો એટિટ્યુડ તમને બહુ હૂંફાળો તેમજ ફ્રેન્ડલી લાગ્યો. ખાસ કહીને ટુરિસ્ટો પ્રત્યે. બ્રાઉલીઓ કહે છે, ‘એ તો એમ જ હોયને. બે દિૃવસ પહેલાં જ હું કેેનેડાથી આવ્યો. મારો ભાઈ ત્યાં શિફ્ટ થયો છે તો એને મળવા ગયો હતો. કેનેડામાં હું પણ ટુરિસ્ટ હતો અને તમારી જેમ લોકોને રસ્તા પૂછતો હતો. ધેટ્સ હાઉ યુ મીટ પીપલ એન્ડ મેક ફ્રેન્ડ્ઝ, રાઇટ?'

આખરે તમે કવીન્સ વિસ્તાર તરફ જતી અપટાઉન ‘ઇ' લાઇનવાળા પ્લેટફોર્મ પર પહોંચો છો. બ્રાઉલીઓ બહુ રસપૂર્વક તમારા વિશે, તમારા કામ વિશે જાણે છે. પોતાનું ઇમેઇલ આઇડી ડાયરીમાં લખી આપે છે અને તમારી વિગતો પણ લખી લે છે. દૃૂરથી ટ્રેન આવતી દૃેખાય છે. ‘જુઓ, આ તમારી ટ્રેન. તમારે આમાં બેસવાનું છે. છેલ્લેથી બીજા સ્ટોપે ઊતરવાનું છે, યાદૃ છેને?'

- કેમ, તમારે પણ આ ટ્રેનમાં નથી આવવાનું?

‘ના, ના. મારે તો બીજી ટ્રેન પકડવાની છે. પેલી બાજુના પ્લેટફોર્મ તરફની. અહીં તો હું તમને ફકત મૂકવા આવ્યો હતો.'  


 તમે હૃદૃયપૂર્વક એનો આભાર માનો છો. ટ્રેન ઉપડી ન જાય ત્યાં સુધી બ્રાઉલીઓ ઊભો રહે છે. કાચની બારીમાંથી એ તમને હાથ હલાવીને ગુડબાય કહે છે. તમે વિચારો છો કે અજાણ્યા પ્રવાસીની આવી તકેદૃારી રાખતા બ્રાઉલીઓ જેવા નિ:સ્વાથ અને સેવાભાવી લોકો તો તમે તમારા શહેરમાંય જોયા નથી.

શહેર એટલે શું? માત્ર ટુરિસ્ટ સ્પોટ્સ? ત્યાંની બિહ્લિડંગો અને રસ્તા? ના. શહેર એટલે સૌથી પહેલાં તો ત્યાંના લોકો. કોઈ પણ નગરનો આત્મા, એની તાસીર અને એનું ચરિત્ર એમાં વસતા લોકો ઘડે છે. કોણે કહ્યું કે ન્યુ યોર્કના જુવાનિયાઓ તદ્દન વંઠેલ છે અને શરીરે ટેટુ ચિતરાવીને, વાળા લીલા-પીળા રંગીને તેઓ દિૃવસરાત ડ્રગ્ઝમાં રચ્યાપચ્યા રહે છે? જોઆના અને બ્રાઉલીઓ તમારા માટે હંમેશાં ન્યુ યોર્કના પ્રતિનિધિ બની રહેવાનાં છે. તમારી ચિત્તમાં ન્યુ યોર્ક શહેરની બહુ મીઠી અને પોઝિટિવ સ્મૃતિ જળવાઈ રહેવાની છે અને એનું એક મોટું કારણ જોઆના, બ્રાઉનીઓ અને એના જેવા બીજા કેટલાય ન્યુ યોર્કર્સ છે!

0 0 0