Tuesday, December 11, 2018

ફિલ્મ, ફોટોગ્રાફ અને દર્પણ


દિવ્ય ભાસ્કર - રસરંગ પૂર્તિ, રવિવાર – 9 ડિસેમ્બર 2018
કોલમઃ મલ્ટિપ્લેક્સ
ફિલ્મ બનાવતી વખતે ડિરેક્ટર પ્રામાણિક રહ્યો હતો કે બનાવટ કરી રહ્યો હતો તે ઓડિયન્સ શી રીતે પકડી પાડે છે?  

ક સુંદર સાંજે રિતેશ બત્રા ટ્વિટર પર જાહેરાત કરે છે કે મારી આગામી ફિલ્મ ફોટાગ્રાફનું પ્રિમીયર અમેરિકામાં 24 જાન્યુઆરી, 2019થી શરૂ થનારા દસ દિવસીય સન્ડેન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં યોજાવાનું છે. આ ટ્વિટ ન્યુઝ બની જાય છે એનું કારણ છે. રિતેશ બત્રાએ લખેલી અને ડિરેક્ટ કરેલી ધ લન્ચબોક્સનામની હૃદયસ્પર્શી ફિલ્મ આપણને હજુય બરાબર યાદ છે અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહેવાની છે. ઇરફાન ખાન, નિમરત કૌર અને નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકીને ચમકાવતી આ ફિલ્મ વિદેશમાં સૌથી વધારે કમાણી કરનારી 2013ની ત્રીજા નંબરની ફિલ્મ હતી (પહેલી બે ફિલ્મો હતી, ધૂમ થ્રી અને ચેન્નાઈ એક્સપ્રેસ). કોઈએ કલ્પના પણ નહોતી કરી કે આવી લૉ-બજેટ, સીધીસાદી ફેસ્ટિવલ ફિલ્મ વિદેશમાંથી હંડ્રેડ કરોડ કરતાંય વધારે રૂપિયા કમાવી આપશે.  

ધ લન્ચબોક્સરિતેશ બત્રાની કરીઅરની સૌથી પહેલી ફુલલેન્થ ફિચર ફિલ્મ. કલ્પના કરો, આ એક જ ફિલ્મના જોરે રિતેશને બબ્બે હોલિવૂડની ફિલ્મો ડિરેક્ટ કરવાની ઓફર મળે છે - ધ સેન્સ ઓફ એન્ડિંગ અને અવર સોલ્સ એટ નાઇટ. બન્ને નવલકથા પર આધારિત. બન્નેમાં ખમતીધર કલાકારો. બન્ને ગયા વર્ષે મર્યાદિત થિયેટરોમાં રિલીઝ થઈ અને બન્નેની તારીફ થઈ. આ પ્રકારનું ઇન્ટરનેશનલ કરીઅર ધરાવતા આ ફિલ્મમેકરની હવે પછીની ફિલ્મ વિશે જાણવામાં ફિલ્મરસિયાઓને રસ હોય જ. બીજું કારણ એ પણ છે કે ફોટોગ્રાફમાં નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી મેઇન રોલમાં છે. નવાઝુદ્દીન એક એવા સ્ટાર-એક્ટર છે જેનો ચાહકવર્ગ રાત્રે ન વઘે એટલો દિવસે વધી રહ્યો છે. 

શું છે ફોટોગ્રાફમાં? મુંબઇનો એક સ્ટ્રગલિંગ ફોટોગ્રાફર (નવાઝુદ્દીન) મુખ્ય નાયક છે. એનાં દાદીમા એને પરણાવવા માટે ભારે ઉતાવળાં થયાં છે. દાદીમાની કટ-કટથી કંટાળેલા નવાઝુદ્દીનનો ભેટો એક તદ્દન અજાણી અને શરમાળ યુવતી (સાન્યા મલ્હોત્રા) સાથે થાય છે. નવાઝુદ્દીન એને કન્વિન્સ કરે છે કે તું દાદીમા સામે મારી ફિયાન્સે હોવાનું નાટક કર. બાકીનું બધું હું સંભાળી લઈશ. આ રીતે નવાઝુદ્દીન અને સાન્યા વચ્ચે પરિચય થાય છે. બન્નેમાંથી કોઈને અંદાજ નથી કે એમનો સંબંધ માત્ર દાદીમા સામે નાટક કરવા પૂરતો સીમિત રહેવાનો નથી, બલ્કે હંમેશ માટે પલટાઈ જવાનો છે!

રિતેશ બત્રા અને નવાઝુદ્દીન અગાઉ ધ લન્ચબોક્સમાં સાથે કામ કરી ચુક્યા છે. નવોદિત સાન્યા મલ્હોત્રા પાસે માત્ર દંગલનો અનુભવ હતો. બધાઈ હો અને ફટાકાને હજુ ઘણી વાર હતી. ફોટોગ્રાફમાં નવાઝુદ્દીન જેવા દમદાર એક્ટર સાથે કામ કરવાનું હોવાથી એની નર્વસનેસનો પાર ન હતો.    

એમ તો ધ લન્ચબોક્સ બનાવતાં પહેલાં રિતેશ બત્રાની હાલત પણ સાન્યા જેવી જ હતીને! અગાઉ એમણે માત્ર ત્રણેક શોર્ટ ફિલ્મ્સ બનાવી હતી. ફુલલેન્થ ફિલ્મ લખવાની ને ડિરેક્ટ કરવાની ઇચ્છા ઘણી, પણ શરૂઆત ક્યાંથી અને કેવી રીતે કરવી? રિતેશે જાણકાર ફિલ્મમેકરોને મળીને એમની પાસેથી સમજવાની કોશિશ કરી. રિતેશને કહેવામાં આવ્યું કે, દોસ્ત, જસ્ટ બી યોરસેલ્ફ. તારા કામમાં તારું અસલી વ્યક્તિત્ત્વ છતું થવું જોઈએ. રિતેશ મૂંઝાયાઃ બી યોરસેલ્ફ સૂત્ર બરાબર છે, પણ મારે એક્ઝેક્ટલી કરવાનું શું છે? કામમાં મારું અસલી વ્યક્તિત્ત્વ કેવી રીતે છતું થાય? રિતેશ કેટલાક વધુ લોકોને મળ્યા. નવી શીખામણ મળીઃ રિતેશ, તારે એ જ લખવાનું જેના વિશે તને ખબર હોય. રિતેશ વધારે મૂંઝાયાઃ પણ મને તો કશી ખબર નથી. તો હું શું લખું?

Ritesh Batra

આમાંને આમાં બે વર્ષ જતાં રહ્યાં. એક દિવસ અચાનક રિતેશના દિમાગમાં બત્તી થઈઃ મારો નાયક ચોર, ડાકુ, ગેંગસ્ટર, રાજકારણી કે ગાંધી-મંડેલા ન જ હોઈ શકે. આ લોકોની લાર્જર-ધેન-લાઇફ દુનિયા કેવી હોય છે તે હું જાણતો નથી. હું તો આમઆદમીના જીવનથી પરિચિત છું. સીધાસાદા, રુટિન જીવન જીવતા, આપણાં મમ્મી-પપ્પા-કાકા-કાકી-મામા-માસી-પાડોસી જેવા સાધારણ લોકો. તેઓ રોજેરોજ, વર્ષો સુધી, દાયકાઓ સુધી એકસરખું બીબાંઢાળ જીવન જીવ્યે જ જાય છે, કેમ કે તેમના પર પરિવાર અને પ્રિયજનોની જવાબદારી છે. રિતેશે નક્કી કરી લીધું કે બસ, મારી ફિલ્મના કિરદારો આવાં જ હશે. સાધારણ, રુટિન, મારા-તમારા જેવાં.

આટલી માનસિક સ્પષ્ટતા થયા બાદ રિતેશે ધ લન્ચબોક્સના સ્ટોરી-સ્ક્રીનપ્લે લખવાનું શરૂ કર્યું. એક વિધુર ક્લર્ક છે, એક દુખી ગૃહિણી છે. બન્ને એકાકી છે. તેમની વચ્ચે સંબંધ વિકસે છે ને એક આશાભર્યા બિંદુ પર વાર્તા પૂરી થાય છે. રિતેશને લગભગ ખાતરી હતી કે મારી ફિલ્મ જોવા મારી મમ્મી સિવાય બીજું કોઈ નહીં આવે! બોરિંગ જીવન જીવતાં પાત્રોને સ્ક્રીન પર જોવા માટે કોઈ શું કામ સમય-શક્તિ ને પૈસા બગાડે? પણ ધ લન્ચબોક્સના નસીબમાં સફળતા અને યશ બન્ને લખાયા હતા.

સફળતા હજુ તાજી તાજી હવામાં હતી ત્યારે, 2013માં, રિતેશ એક વાર કારમાં કશેક જઈ રહ્યા હતા. એફએમ રેડિયો પર એક કાર્યક્રમ ચાલી રહ્યો હતો, જેમાં શ્રોતાઓ ફોન કરી કરીને એમના મતે વર્ષની જે શ્રેષ્ઠ ઘટના હતી તેના વિશે પોતાના વિચારો જણાવતા હતા. ઘણા લોકોએ વર્ષની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ વિશે પણ વાત કરી. એમાંના કેટલાયે ધ લન્ચબોક્સને 2013ની બેસ્ટ ફિલ્મ ગણાવી. કોઈએ કહ્યું કે આ ફિલ્મ જોઈને મને મારી માની યાદ આવી ગઈ. એક અંધ શ્રોતાએ કહ્યું કે મેં આ ફિલ્મ થિયેટરમાં જઈને માત્ર સાંભળી તો પણ મને બહુ મજા પડી. એક સ્ત્રીએ કહ્યું કે મેં આ ફિલ્મ જોયા પછી બીજા જ દિવસે મારા બેવફા પતિને ત્યજી દીધો. કોઈએ કહ્યું કે આ ફિલ્મ મારી ભૂખ ભડકાવી દે છે. મેં તે ત્રણ વાર ને ત્રણેય વાર દબાવીને ખાધું!

રિતેશને આ બધું સાંભળીને જબરું આશ્ચર્ય થયું. એને થયું કે મારી ફિલ્મમાં એવું તે શું છે જેનાથી ટ્રિગર થઈને લોકો આ રીતે પોતાની અંગત વાતો રેડિયો પર શેર કરી રહ્યા છે? રિતેશના દિમાગમાં પાછી બત્તી થઈ કે ફિલ્મ લખતી વખતે અને બનાવતી વખતે હું પ્રામાણિક રહ્યો હતો. આ જ વાત ઓડિયન્સ સુધી પહોંચી છે. મારી ફિલ્મમાં પ્રામાણિકતા વર્તાય થાય છે એટલે જ લોકો અત્યારે પ્રામાણિક બનીને રિએક્ટ કરી રહ્યા છે!     

રિતેશ પોતાનાં એક વકતવ્યમાં કહે છે, આ વાત માત્ર સિનેમા પૂરતી સીમિત નથી. તમે કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં હો,  કોઈ પણ વ્યવસાય કરતા હો, પણ જ્યારે તમે એમાં તમારી જાતને રેડી દો છો ત્યારે તમારું કામ જાણે કે એક અરીસો બની જાય છે. તમારા કામમાં લોકો પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ શકે છે. તેઓ તમારી સાથે સચ્ચાઈથી કનેક્ટ થાય છે. તમારી પ્રામાણિક અભિવ્યક્તિ જોઈને લોકોને પણ તમારી સામે પ્રામાણિકપણે વ્યક્ત થવાનું મન થાય છે. મારા માટે આ બહુ મહત્ત્વનો પદાર્થપાઠ હતો, જે હું ધ લન્ચબોક્સ લખતી વખતે કે શૂટિંગ કરતી વખતે નહીં, પણ તે રિલીઝ થઈ ગયા પછી શીખ્યો. 

રિતેશની આગામી ફિલ્મ ફોટોગ્રાફમાં આપણને આવાં જ પાત્રો ને કહાણી જોવા મળવાનાં એ તો નક્કી.

0 0 0

Tuesday, December 4, 2018

તમારો સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ કેટલો છે?


દિવ્ય ભાસ્કર– કળશ પૂર્તિ – 5 ડિસેમ્બર 2018
ટેક ઓફ 
સુખી અને શાંતિમય જીવન જીવવા માટે આઇક્યુ (બુદ્ધિમત્તા) અને ઇક્યુ (લાગણીઓ મેનેજ કરવાની ક્ષમતા)ની સાથે તમારો એસક્યુ (આધ્યાત્મિક આંક) પણ સારો હોવો જોઈએ!


ઠ્ઠી ડિસેમ્બર 1992ના રોજ અયોધ્યામાં જે બન્યું તે શું ધાર્મિક ઘટના હતી? તે ઘટનાના કેન્દ્રમાં એવું તે કયું પ્રચંડ શક્તિશાળી તત્ત્વ હતું કે જેની તીવ્રતા આજે 26 વર્ષ પછી પણ અનુભવી શકાય છે? અમુક બાબતો બુદ્ધિ કે તર્કથી સમજાવી શકાતી નથી. ભારત દેશ સદીઓથી આધ્યાત્મિકતાની વિશ્વ-રાજધાની રહ્યો છે. દુનિયાભરના લોકો આધ્યાત્મિક અનુભૂતિની ખોજમાં ભારત આવે છે. છઠ્ઠી ડિસેમ્બર 1992ના ઘટનાક્રમને આધ્યાત્મિકતાની ફૂટપટ્ટીથી પણ માપી શકાય તેમ નથી!

ધર્મ અને અધ્યાત્મ બન્ને અલગ વસ્તુઓ છે. જ્ઞાનીઓ કહે છે તેમ, ધર્મ અને અધ્યાત્મ ક્યારેક તદ્દન વિરુદ્ધ સ્થિતિઓ હોઈ શકે છે! ધર્મ, અથવા મોટા ભાગના લોકો જેને ધર્મ સમજે છે તે, શ્રદ્ધાળુ માણસને સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા આપી દે છેઃ આ ભગવાનની વાણી છે, આ ભગવાનના આદેશો છે, આ ભગવાને દોરી આપેલી હદરેખા છે, આ જ સત્ય છે. જીવનમાં આટલું કરવાનું, આટલું બિલકુલ નહીં કરવાનું! સામે પક્ષે, આધ્યાત્મિકતા માણસને ખોજ કરતાં પ્રેરે છે. ધર્મની જડ સંકલ્પના સીમાઓ દોરે છે, ચોકઠાં પાડે છે – આ હિંદુનું ચોકઠું, આ મુસ્લિમનું ચોકઠું, આ ખ્રિસ્તીનું ચોકઠું... જ્યારે અધ્યાત્મ આ વાડાબંધી અને સીમારેખાઓને ભૂંસી નાખે છે. ધર્મ રેડીમેડ જવાબો આપી દે છે, જ્યારે અધ્યાત્મ સવાલો પૂછતાં શીખવે છે - હું કોણ છું? શા માટે છું? મારું ખરું સ્વરૂપ શું છે? મારા જીવનનું પ્રયોજન શું છે? અધ્યાત્મ કહે છે કે જીવનના આ મૂળભૂત પ્રશ્નોના ઉત્તર તમારે જાતે શોધવાના છે, અનુભૂતિના સ્તરે સમજવાના છે. ધર્મગ્રંથોમાં લખાયું ને તમે વાંચી લીધું, એમ નહીં. ધાર્મિક વડાઓએ કહ્યું ને તમે માની લીધું, એમ પણ નહીં. ધર્મ પાસે ચુકાદા છે, પૂર્ણવિરામો છે, જ્યારે અધ્યાત્મ પાસે પ્રશ્નાર્થચિહ્નો ભરમાર છે!

ભારતીયો વધારે ધાર્મિક છે કે આધ્યાત્મિક? આધ્યાત્મિક ખોજ માટે ભારત આવેલા પશ્ચિમના લોકો આજના શહેરી ભારતીયોની મહત્ત્વાકાંક્ષી તાસીર જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. ભારતની મહાયાત્રા કરી રહેલો એક અમેરિકન યુવાન કહી રહ્યો હતો કે હું અને મારા દોસ્તારો કાયમ શહેરી જીવન છોડીને કન્ટ્રી-સાઇડ એટલે કે શાંત ગામડામાં સેટલ થઈને સીધુંસાદું જીવન જીવવાનું પ્લાનિંગ કરતા હોઈએ છીએ, પણ જ્યારથી હું ભારત આવ્યો છું ત્યારથી મેં ઇન્ડિયનોના મોઢે પૈસા કમાવાની અને ભૌતિકવાદી સુખ-સુવિધાઓની વાતો જ સાંભળી છે! ભારતીયો વધારે વેસ્ટર્નાઇઝ્ડ થઈ ગયા છે અને પશ્ચિમના લોકો વધારે આપણા જેવા બની રહ્યા છે. કદાચ એટલે જ પશ્ચિમે સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ એવો શબ્દપ્રયોગ પેદા કરી લીધો છે.    
     
વીસમી સદીના પ્રારંભમાં ઇન્ટેલિજન્સ ક્વોશન્ટ એટલે કે આઇક્યુ (બુદ્ધિઆંક) શબ્દપ્રયોગનો જન્મ થયો. 1990ના દાયકાના પ્રારંભથી ઇમોશનલ ક્વોશન્ટ એટલે કે ઈક્યુ ચલણમાં આવ્યો. પશ્ચિમને પછી જ્ઞાન લાધ્યું કે સુખી અને સંતુલિત રીતે જીવવા માટે માત્ર આઇક્યુ અને ઇક્યુ પૂરતા નથી, માણસ પાસે સારો એસક્યુ પણ હોવો જોઈએ. એસક્યુ એટલે સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ. આધ્યાત્મિક આંક! 

1997માં ડાના ઝોહર નામની લેખિકાએ રિવાયરિંગ ધ કોર્પોરેટ બ્રેઇન નામનાં પુસ્તકમાં સૌથી પહેલી વાર સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ એવો ચોટડુક શબ્દપ્રયોગ કર્યો. અન્ય લેખકો અને અભ્યાસુઓએ તે ઊંચકી લીધો. બે વર્ષ પછી ડાના ઝોહરે બીજું પુસ્તક લખ્યું – એસક્યુઃ કનેક્ટિંગ વિથ અવર સ્પિરિચ્યુઅલ ઇન્ટેલિજન્સ. ધીમે ધીમે આ શબ્દપ્રયોગ એક મર્યાદિત વર્તુળમાં જાણીતો બન્યો. આજે એવી સ્થિતિ આવી ગઈ છે કે ફોર્ડ, બોઇંગ, એટી એન્ડ ટી, નાઇકી, આજે વિપ્રો, ટાટા ટી જેવી મોટી કંપનીઓની કોર્પોરેટ પોલિસીથી માંડીને સ્કૂલે જતાં બાળકોના રિપોર્ટ કાર્ડ સુધી સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટના તરંગો ફેલાઈ ચુક્યા છે. મુંબઇ-દિલ્હી અને અન્ય મહાનગરોનાં સ્કૂલી બચ્ચાઓની એપ્ટિટ્યુડ ટેસ્ટ (બાળકના ગમા-અણગમા, વલણો વગેરે ચકાસતી કસોટી)નાં પરિણામમાં આજે બાળકના આઇક્યુ અને ઈક્યુ ઉપરાંત એનો અધ્યાત્મ આંક કેટલો છે તે પણ લખાયેલું હોય છે. 


આઇક્યુનો સંબંધ માણસની સમજશક્તિ, તર્ક-ગણતરી-વિષ્લેષણ કરી શકવાની શક્તિ વગેરે જેવી કોગ્નિટિવ સ્કિલ્સ સાથે છે. ઇક્યુનો સંબંધ બીજાઓની અને ખુદની લાગણીઓને સમજી શકવાની ક્ષમતા, પારસ્પરિક સંબંધો જાળવવાની આવડત, પોતાની જાત પરનો અંકુશ અને આત્મવિશ્વાસ સાથે છે. એસક્યુ (સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ) આ બન્ને કરતાં એક ડગલું આગળ વધે છે. એ નીતિમૂલ્યો અને નૈતિકતાને ગણતરીમાં લે છે. સાદી રીતે કહીએ તો, એસક્યુ આપણને સવાલ કરે છે કે તમે જે કરો છો યા કરવા માગો છો એની આસપાસના માણસો, સમાજ, સમગ્ર માનવજાત કે પર્યાવરણ પર માઠી અસર તો નહીં થાયને? એસક્યુ કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં આંતરિક તેમજ બાહ્ય શાંતિ જાળવી રાખીને, સ્વાર્થ છોડીને, અન્યો પ્રત્યે કરૂણામય વર્તન કરવાનો આગ્રહ કરે છે, આ વિરાટ બ્રહ્માંડમાં તમારું સ્થાન સૂક્ષ્મ કણ જેટલું પણ નથી તે વાસ્તવ પ્રત્યે સતત સભાન રહેવા પ્રેરે છે. નોકરીધંધા-પરિવાર-મિત્રો અને આંતરિક વિકાસનું આ તમામ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનું સૂચન કરે છે.

આપણી પાસે આજે જેટલી સુખસુવિધાઓ છે એટલી માણસજાત પાસે ભૂતકાળમાં ક્યારેય નહોતી. ભૌતિક સવગડ ઉત્તરોત્તર વધતી જાય છે, પણ શું એની સાથે આપણે વધારે સુખી અને સંતુષ્ટ બનતા જઈએ છીએ? ના. આપણે ઊલટાના વધારે એકલવાયા ને બેચેન બનતા જઈએ છીએ. માણસનો આઇક્યુ બહુ ઊંચો હોય, એ સાધનસંપન્ન હોય છતાંય સુખી ન હોય એવું ચોક્કસ બની શકે. આધ્યાત્મિકતાની જરૂર અહીં પડે છે.

એક નિરીક્ષણ એવું છે કે માણસ દુન્યવી સ્તરે જેટલો વધારે સફળ અને સંપન્ન બનતો જાય છે એટલી એની આધ્યાત્મિક જરૂરિયાત તીવ્ર બનતી જાય છે, કેમ કે અધ્યાત્મનો સંબંધ આંતરિક સ્થિરતા અને માનસિક શાંતિ સાથે છે. મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓના સાહેબલોકોના કેઆરએ (કી રિસ્પોન્સિબિલિટી એરિયા, મુખ્ય જવાબદારીઓ)માં આજકાલ સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ પર વિશેષ ભાર મૂકાય છે. કંપનીમાં ચાવીરૂપ પોઝિશન ધરાવતા સિનિયર ઓફિસરોને પોતાની હાથ નીચે કામ કરતા સ્ટાફનું સ્ટ્રેસને મેનેજ કરતાં આવડવું જ જોઈએ! આજે મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓ પોતાની ઇવેન્ટ્માં સદગુરુ, શ્રી શ્રી રવિશંકર જેવા અધ્યાત્મના ક્ષેત્રમાં આદરપાત્ર ગણાતી વ્યક્તિઓને વકતવ્યો આપવા માટે આમંત્રિત કરે છે. હાઇ-પ્રોફાઇલ બિઝનેસ કોન્ફરન્સીસમાં દેશ-વિદેશના બિઝનેસમેન અને ડિપ્લોમેટ્સની સાથે ઘણી વાર સદગુરુ પણ દેખા દે છે. આ બદલાઈ રહેલા સમયની જરૂરિયાતનું પ્રતિબિંબ છે.    

એક લેટેસ્ટ થિયરી એવી છે સારા કોર્પોરેટ લીડર બનવા માટે માણસમાં આ ચાર વસ્તુઓ હોવી અનિવાર્ય છે – એકક્યુ, આઇક્યુ, ઇક્યુ અને પીક્યુ. પીક્યુ એટલે ફિઝિકલ ક્વોશન્ટ. સાદી ભાષામાં, ફિટનેસ. માણસમાં બીજા બધા ગુણ હોય, પણ જો એ સરખો ઊભો પણ રહી ન શકતો હોય તો શું કામનો! સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટને બાકીના ત્રણેય ક્વોશન્ટની પહેલાં મૂકવામાં આવ્યો છે એ તમે નોંધ્યું?

આઇક્યુની માફક સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટને માપી શકાય ખરો? આ દિશામાં પ્રયત્નો જરૂર થયા છે. અમેરિકામાં વસતા ભારતીય ચિંતક-લેખક દીપક ચોપરાએ સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ માપવાની એક સરળ ફોર્મ્યુલા સૂચવી છે. તેઓ કહે છે કે સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ એટલે કર્મ (ડીડ, ડી) ભાગ્યા અહમ (ઇગો, ). એસક્યુ ઇઝ ઇક્વલ ટુ ડી ડિવાઇડેડ બાય ’! માણસ કર્મ ખૂબ કરે, પણ અહમ ન રાખે તો એનો સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ વધે. જો અહમ તદ્દન નામશેષ થઈ જાય તો સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ અનંત જેટલો વિરાટ બની જાય. આપણે ગણિતમાં શીખ્યા છીએ કે કોઈપણ આંકડાને ઝીરો વડે ભાગીએ તો જવાબ ઇન્ફિનિટી (અનંત) આવે. માણસ જોકે સંપૂર્ણપણે અહમશૂન્ય થઈ શકતો નથી. છેલ્લે હું માણસ છું યા તો હું જીવું છું એટલી આત્મસભાનતા તો બચે જ છે. દીપક ચોપરા ઉપરાંત અમુક ઉત્સાહી અભ્યાસુ-સંશોધકોએ પણ સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટ માપવા માટે આપણને ચક્કર આવી જાય એવી કોમ્પ્લિકેટેડ મેથેમેટિકલ ફોર્મ્યુલાઓ બનાવી છે. 

સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટની સંકલ્પનાની ટીકા પણ થઈ છે. એક વર્ગ કહે છે કે સ્પિરિચ્યુઅલ ઇન્ટેલિજન્સને કંઈ તમે બુદ્ધિમત્તાનું એક સ્વરૂપ ન ગણી શકો. આઇક્યુની જેમ કંઈ એસક્યુને માપી ન શકાય. આધ્યાત્મિક હોવું તે માણસની અંગત અને આંતરિક બાબત છે. અધ્યાત્મના રસ્તે તમે ક્યાં પહોંચ્યા છે ને કેટલો વિકાસ કર્યો તે બાહ્ય ફોર્મ્યુલા વડે કેવી રીતે જાણી શકાય? જે ખરેખર આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ ઇચ્છે છે, જેણે આ દિશામાં ઓલરેડી પગલાં માંડી દીધાં તે જો સ્પિરિચ્યુઅલ ક્વોશન્ટની ફોર્મ્યુલાને ધ્યાનમાં લઈને ગુણાકાર-ભાગાકાર કરવા બેસશે તો ઊલટાનું નુક્સાન થશે.   

સો વાતની એક વાત એ છે કે એકવીસમી સદીમાં, આ ડિજિટલ યુગમાં, આર્ટિફિશીયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને કમ્પ્યુટર આલ્ગોરિધમ વડે સંચાલિત થનારા આવનારા સમયમાં માણસજાતને આધ્યાત્મિક સ્થિરતાની સૌથી વધારે જરૂર પડવાની છે. યોગાસન, પ્રાણાયામ, મેડિટેશન વગેરેનું મહત્ત્વ ઉત્તરોત્તર વધતું જવાનું છે. આપણે આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ કરીશું તો ભવિષ્યમાં કદાચ છઠ્ઠી ડિસેમ્બર 1992 પ્રકારના ઘટનાક્રમ સર્જાવાની આવશ્યકતા નહીં રહે!


0 0 0

Sunday, December 2, 2018

‘મિરઝાપુર’માં શું છે?


 દિવ્ય ભાસ્કર - રસરંગ પૂર્તિ, રવિવાર – 2 ડિસેમ્બર 2018
મલ્ટિપ્લેક્સ
એમેઝોનની આ નવી વેબ સિરીઝ પાસેથી સેક્રેડ ગેમ્સ જેવી ઊંચી અપેક્ષા રાખવા જેવી ખરી?

રાતનો સમય છે. નશો કરીને બેઠેલા ગુંડા ટાઇપના ચારેક જુવાનિયા ખુલ્લી જીપમાં શહેરની સડક પર કશેક જઈ રહ્યા છે. સામેથી બેન્ડપાર્ટીના સૂરે વરઘોડો પસાર થઈ રહ્યો છે એટલે એક જગ્યાએ એમણે નછૂટકે અટકવું પડે છે. એક યુવાનની ધીરજ ખૂટે છે. એ જીપમાંથી ઉતરીને જાન પાસે જાય છે. એ નથી ગાળાગાળી કરતો નથી કે નથી કોઈને ધમકાવતો. એ ઓચિતાં તાનમાં આવીને જાણે શરીરમાં માતાજી આવ્યાં હોય એમ જાનૈયાઓની સાથે નાચવા લાગે છે. પછી પોતાના પેન્ટમાં ભરાવેલી ગનને હાથમાં લઈને નાચતાં નાચતાં હવામાં ગોળીબાર કરવા લાગે છે. યુપી-બિહારમાં આમેય લગ્નપ્રસંગ જેવી ઉજવણી દરમિયાન આકાશ તરફ બંદૂક કરીને ઘાંય ધાંય કરવાનો ચક્રમ રિવાજ ક્યારેક પાળવામાં આવે છે. અચાનક સોપો પડી જાય છે. જુવાનને પહેલાં તો સમજાતું નથી કે શું થયું. પછી ખબર પડે છે કે એ  આડેધડ ગોળીબાર કરી રહ્યો હતો ત્યારે એક ગોળી હવામાં જવામાં બદલે ભુલથી દુલ્હેરાજાની આંખમાં જતી રહી ગઈ છે. નિષ્પ્રાણ વરરાજો ધબ્બ કરતો ઘોડાની ગરદન પર ઢળી પડે છે. જુવાનિયો ગભરાવાને બદલે મોટેથી  ખિખિયાટા કરતાં કહે છેઃ (યે તો સચમુચ) બેન્ડ બજી ગઈ!

આ હતું પહેલું દશ્ય. હવે બીજું દશ્ય. એક મધ્યવયસ્ક ભારાડી માણસ એના બોડીગાર્ડ સાથે ગાડીમાં કશેક રવાના થાય એ પહેલાં બે માણસો એમને મળવા આવે છે. એકની લોહીલુહાણ જમણી હથેળી પર પાટો બંધાયેલો છે. ડરતાં ડરતાં એ બોલે છે કે તમારા કારખાનામાં બનેલી પંદરસો રૂપિયાવાળી દેશી બંદૂક ખરાબ નીકળી. ટ્રિગર દબાવતાં એ હાથમાં જ ફૂટી ગઈ. ભારાડી માણસ એને ગંદી ગાળ આપીને કહે છે, સાલા, પંદરસો રૂપિયામાં તારે એકે-ફોર્ટીસેવન જોઈએ છે? એને બીજી દેશી બંદૂક આપવામાં આવે છે. ભારાડી પેલાને કહે છે, આ ટ્રાય કર. પેલો કહે છે, કેવી રીતે ટ્રાય કરું, હું જમણેરી છું. ભારાડી કહે છે, તું જમણેરી હતો, હવેથી તું ડાબોડી છે. ચલ, ટ્રાય કર. પેલાને મનમાં ફફડાટ છે. અગાઉની બંદૂકની જેમ આ પણ હાથમાં જ ફૂટી જશે તો? એવું જ થાય છે. એની ડાબી હથેળીના પણ ફૂરચા ઉડી જાય છે. ભારાડીના ચહેરા પરની એક રેખા પણ હલતી નથી. એ કારમાં રવાના થઈ જાય છે. જમીન પર પડેલી એક કપાયેલી આંગળી કારના વ્હીલ નીચે ચગદાઈ જાય છે.

પહેલા એપિસોડનો આ પહેલાં બે દશ્યો આખા શોનો ટોન સેટ કરી નાખે છે. મિરઝાપુરની અંધારી આલમમાં તમારું સ્વાગત છે! એમેઝોન પ્રાઇમ વિડીયો પર તાજેતરમાં રિલીઝ થયેલી (ડિજિટલ ભાષામાં કહીએ તો, સ્ટ્રીમ થયેલી) લેટેસ્ટ વેબ સિરીઝ મિરઝાપુર આજકાલ ઠીક ઠીક ચર્ચામાં છે. મહાનગરોની સડકો એના મોટાં મોટાં હોર્ડિંગ્સ લાગ્યાં છે અને એના કલાકારો ફિલ્મસ્ટારની અદાથી મિડીયાને ઇન્ટરવ્યુ આપી રહ્યા છે. નેટફ્લિક્સના અફલાતૂન સેક્રેડ ગેમ્સ શોએ ઇન્ડિયન વેબ સિરીઝના સ્ટાન્ડર્ડ એટલાં ઊંચાં કરી નાખ્યા છે કે ફરહાન અખ્તરના એક્સેલ એન્ટરટેઇનમેન્ટ બેનર હેઠળ બનેલો મિરઝાપુર શો આ ધારાધોરણ પ્રમાણે કેવોક સાબિત થાય છે તે જાણવાની ઉત્સુકતા સૌને હતી. એક તો, નેટફ્લિક્સ અને એમેઝોન વિડીયો વચ્ચે સોલિડ સ્પર્ધા છે અને બીજું, સેક્રેડ ગેમ્સ તેમજ મિરઝાપુર બન્ને ક્રાઇમ થ્રિલર છે. આથી તુલના થવી સ્વાભાવિક નહીં, અનિવાર્ય હતી.

એક વાક્યમાં પરિણામ જાહેર કરી દેવાને બદલે પહેલાં મિરઝાપુર વિશે જરા વિગતે વાત કરીએ. સરેરાશ પોણી કલાકના કુલ નવ એપિસોડ છે. સ્પોઇલર્સ આપ્યા વગર શોની કાલ્પનિક વાર્તા ટૂંકમાં કહીએ તો, ઉત્તરપ્રદેશના મિરઝાપુર શહેરમાં અખંડાનંદ ત્રિપાઠી (પંકજ ત્રિપાઠી)નો ભારે દબદબો છે. કહેવા ખાતર તો એ કાલીન એટલે કે કાર્પેટ બનાવવાનું કારખાનું ચલાવે છે (એટલે જ એનું હુલામણુ નામ કાલીનભૈયા છે), પણ એનો ખરો ધંધો કટ્ટા (દેશી તમંચા) બનાવવાનો છે. સાઇડમાં અફીણનું કામકાજ પણ કરે છે. પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ એના ખિસ્સામાં છે. રાજકારણીઓ સાથે એની સારાસારી છે. પૈસા અને પાવરનું ડેડલી કોમ્બિનેશન ઘરાવતા કાલીનભૈયા ખુદને મિરઝાપુરનો કિંગ ગણાવે છે. આ કિંગનો પ્રિન્સ એટલે એમનો પેલો માથાફરેલો દીકરો મુન્નાભૈયા (દિવ્યેન્દુ શર્મા), જે શોના પહેલાં જ સીનમાં વરરાજાને હલાલ કરી નાખે છે. કાલીનભૈયાની જુવાન પત્ની બીના (રસિકા દુગ્ગલ) ડેસ્પરેટ મહિલા છે, કેમ કે આધેડ વયના પતિથી એને સંતોષ નથી. કાલીનભૈયાના અપંગ પિતા (કુલભૂષણ ખરબંદા) આખો દિવસ વ્હીલચેર પર બંગલામાં આમથી તેમ ઘુમતા રહે છે અને ટીવી પર જનાવરોનાં શિકાર તેમજ સંવનનનાં દશ્યો જોતા રહે છે.


    
આ થયું પહેલું ફમિલી. બીજું ફેમિલી આદર્શવાદી વકીલનું છે. એમના બે કોલેજિયન દીકરા છે. મોટો ગુડ્ડુ પંડિત (અલી ફઝલ) બોડી-બિલ્ડર છે, જે મિસ્ટર પૂર્વાંચલનો ખિતાબ જીવવાનાં સપનાં જુએ છે. એ ભોળિયો ને બુદ્ધિનો બળદ છે, પણ નાનો ભાઈ બબલુ પંડિત (વિક્રાંત મેસી) શાર્પ છે, સમજીવિચારીને પગલાં ભરનારો છે. ડેરિંગબાજ પિતાનો હિંમતનો ગુણ બેય દીકરાઓમાં ઉતર્યો છે.   

યોગાનુયોગે બને છે એવું કે પેલા દુલ્હેરાજાના દુખી પિતા ગુંડા મુન્નાભૈયા સામે કેસ કરવાના ઇરાદાથી આદર્શવાદી વકીલ પાસે આવે છે. સંજોગોનું ચકરડું એવું ફરે છે કે વકીલપુત્રો સામે બે વિકલ્પો ઊભા રહે છે. કાં તો કાલીનભૈયાની ગેંગમાં શામેલ થઈને એના ખોફથી પોતાના પરિવારને બચાવી લેવો અથવા કાયમ માટે ડરતાં-ફફડતાં રહીને ખૂનખરાબા માટે તૈયાર રહેવું. વકીલપુત્રો પહેલો વિકલ્પ પસંદ કરે છે. બસ, આ રીતે કહાણીના મંડાણ થાય છે ને અંતે જે થવાનું હોય છે તે થઈને રહે છે.

આ પ્રકારના કથાવસ્તુ ધરાવતા શો કે ફિલ્મમાં હિંસા ભરપૂર હોવાની. એમાંય આ તો વળી સેન્સર બોર્ડના ચોકી પહેરા વગર બનેલી વેબ સિરીઝ, એટલે અહીં હિંસા ઉપરાતં ગાળાગાળી અને સેક્સ પણ પ્રચુર માત્રામાં છે. શોની શરૂઆતની થોડી મિનિટોમાં જ તમને અનુરાગ કશ્યપની ગેંગ્સ ઓફ વાસેપુરનો પ્રભાવ દેખાવા લાગે છે. વચ્ચે વચ્ચે ક્યાંક સાહબ, બીબી ઔર ગેંગસ્ટરની ઝલક પણ દેખાય છે. ગેંગ્સ ઓફ વાસેપુર તેમજ અનુરાગના જ કો-ડિરેક્શનમાં બનેલી સેક્રેડ ગેમ્સ સિરીઝમાં એક પ્રકારની મેચ્યોરિટી હતી. મિરઝાપુરનું સપનું ગેંગ્સ... અને સેક્રેડ ગેમ્સની કક્ષાએ પહોંચવાનું હતું, જે કમનસીબે પૂરું થતું નથી. કરણ અંશુમાન, ગુરમીત સિંહ અને મિહિર દેસાઈએ ડિરેક્ટ કરેલી મિરઝાપુર સિરીઝની કહાણી ટ્વિસ્ટ-ટર્ન્સ વગર, આશ્ચર્યો વગર કે ક્યારેક ઇવન પશ્ચાત-અસરો વગર સીધેસીધી આગળ વધતી રહે છે. સારા ઘરના બે ભાઈઓ ફટાક કરતાં ગેંગસ્ટર બની જાય, નાના છોકરાઓ ધૂળેટીના દિવસે હાથમાં બંદૂકની પિચકારી લઈને એકબીજા પર રંગીન પાણી છોડતા હોય એટલી સહજતાથી સૌ એકબીજા પર સાચી બંદૂકથી ગોળીઓ છોડ્યા કરે... ગુંડારાજ બરાબર છે, પણ આટલી હદે? ઓવર-સિમ્પ્લીફિકેશન (અતિસાધારણીકરણ), સગવડીયાપણું અને એપિસોડ્સ જોતી વખતે આવું બધું તો અગાઉ આપણે જોયું છે પ્રકારની જાગતી લાગણી મિરઝાપુરના સૌથી મોટા માઇનસ પોઇન્ટ્સ છે.

સેક્સ અને હિંસાનાં અમુક દશ્યો ખાસ શોક વેલ્યુ માટે જ ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યાં છે. વીંધાયેલા પેટમાંથી બહાર આવી જતાં આંતરડાં, ગળા પર ફરતી ધારદાર છરી, ખોપરીનાં રીતસર ફૂરચા ઊડી જવા... ગ્રાફિક વાયોલન્સનાં અમુક સીન કાચોપાચો પ્રેક્ષક જોઈ ન શકે એવાં ખતરનાક છે. ગોલુની ગર્લફ્રેન્ડ બનતી શ્વેતા ત્રિપાઠીને ઇન્ટ્રોડક્ટરી સીનમાં જ લાઇબ્રેરીમાં હસ્તમૈથુન કરતાં બતાવી છે. આ દશ્યનો ખરેખર તો કશો મતલબ નથી, કોઈ સંદર્ભ નથી. બસ, આજકાલ સ્ત્રીપાત્રોને હસ્તમૈથુન કરતાં બતાવવાનો ટ્રેન્ડ ચાલે જ છે તો હાલો, આપણે પણ આવો એકાદ સીન મૂકી દઈએ -  એ પ્રકારનો ભાવ છે.

મિરઝાપુરનો સૌથી મોટો પ્લસ પોઇન્ટ્સ એના કલાકારોનો દમદાર અભિનય છે. બધા એક સે બઢકર એક છે. એમાંય અલી ફઝલ અને અત્યાર સુધી માત્ર કોમડી પાત્રોમાં જ દેખાયેલા દિવ્યેન્દુ શર્માનાં પર્ફોર્મન્સીસ તો લાંબા સમય સુધી યાદ રહી તેવાં અસરકારક છે. સંવાદોમાં સરસ ચમકારા છે. કેમેરાવર્ક અને પ્રોડક્શન વેલ્યુઝ પણ મજાનાં છે.

સો વાતની એક વાત. મિરઝાપુર પાસેથી સેક્રેડ ગેમ્સ જેવી અપેક્ષા નહીં રાખવાની. અલબત્ત, ભલે આ શો મહાન નથી, પણ બિન્જ વોચિંગ કરવાનું એટલે કે સડસડાટ એક પછી એક એપિસોડ જોતાં જવાનું મન થાય એવો રસાળ તો છે જ. જો ફાજલ સમય એન્ટરટેઇનમેન્ટમાં જ ગાળવો હોય તો ફાલતુ ફિલ્મો કે ચક્રમ જેવા ટીવી શોઝ જોવા કરતાં મિરઝાપુર વેબ સિરીઝ જોવામાં કશો વાંધો નથી! 

0 0 0 

Wednesday, November 28, 2018

મનનું ધારેલું ન થાય એ વધારે સારું શા માટે?

ચિત્રલેખાઓક્ટોબર 2018 

કોલમઃ વાંચવા જેવું
અમિતાભને એ વખતે તો પિતાજીની વાત નહોતી ગમી, પણ જિંદગીના અનુભવે એમને શીખવ્યું કે આપણને શું આપવું કે શું ન આપવું એ ઈશ્વર નક્કી કરે છે. એ જાણે છે કે આપણું મંગળ શામાં છે. જો એ દિવસે અમિતાભે નાટક ભજવીને તરખાટ મચાવ્યો હોત તો શક્ય છે કે એમના દિમાગમાં સફળતાની રાય ભરાઈ ગઈ હોત, પણ ઓચિંતી બીમારીને કારણે આવેલી નિષ્ફળતાએ એમને સંતુલિત રાખ્યા, જીવનની ગતિ કેવી અણધારી છે એનો મૂલ્યવાન પદાર્થપાઠ શીખવી દીધો!


મિતાભ બચ્ચન આ 11 ઓક્ટોબરે 76 વર્ષ પૂરાં કરીને 77 વર્ષમાં પ્રવેશ્યા. બદલાતા રહેતા સમયની સાથે શી રીતે પોતાના ક્ષેત્રમાં સતત ડિમાન્ડમાં રહેવું અને શી રીતે પોતાના કરતાં અડધો દાયકો નાના જુવાનિયાને પણ પ્રેરણા મળે એવું ઉર્જામય જીવન જીવવું એ જો શીખવું હોય તો અમિતાભ બચ્ચન કરતાં બહેતર રોલમોડલ બીજું કોણ હોવાનું. અમિતાભ બચ્ચન, અમિતાભ બચ્ચન શી રીતે બન્યા? એવું તે શું છે એમની માટીમાં જેને કારણે એ પોતાની જાતને એક અસાધારણ ભ્રમણકક્ષામાં મૂકી શક્યા?
આ પ્રશ્નના સંતોષકારક ઉત્તર જોઈતા હોય તો આજે જેની વાત કરી રહ્યા છીએ એ પુસ્તકમાંથી પસાર થઈ જોઈએ. પુસ્તકનું શીર્ષક અમિતાભ બચ્ચન છે. કોઈ વિશેષણ નહીં, કોઈ ટેગલાઇન નહીં. સિર્ફ નામ હી કાફી હૈ! પુસ્તકનું સ્વરૂપ પણ અમિતાભ જેવું જ - ઊંચું, દમામદાર, સુઘડ અને પ્રભાવશાળી. અમિતાભ વિશે ઘણાં પુસ્તકો લખાયાં છે, પણ આ પુસ્તક જેવો સંતોષ કોઈએ આપ્યો નથી.
માણસને પૂરેપૂરો જાણવા માટે એનાં મૂળિયાંને નજીકથી ઓળખવાં પડે. એ ન્યાયે આ પુસ્તકના યાત્રા અમિતાભના કવિપિતા હરિવંશરાય બચ્ચન અને માતા તેજી બચ્ચનથી શરૂ થઈને 1994 સુધી વિસ્તરે છે. એ પછી અમિતાભના જીવનમાં બનેલી ઘટનાઓને ઝડપી અપડેટ્સ રૂપે આવરી લેવાઈ છે.
મન કા હો અચ્છા, ના હો તો ઔર ભી અચ્છા - બિગ બીનું આ ફેવરિટ અવતરણ છે જે એ કૌન બનેગા કરોડપતિ? સહિત કેટલીય જગ્યાએ અવારનવાર ટાંકતા રહે છે. શું છે આ ક્વોટ પાછળની કથા? 14 વર્ષની ઉંમરે અમિતાભ અને એમના નાના ભાઈ અજિતાભને નૈનિતાલ સ્થિત શેરવૂડ કોલેજમાં મૂકવામાં આવ્યા. નામમાં ભલે કોલેજ શબ્દ હોય પણ આ હતી બોર્ડિંગ સ્કૂલ.
શેરવૂડમાં હજુ દોઢ મહિનો માંડ થયો હશે ત્યાં જાહેરાત થઈ કે હેપીએસ્ટ ડે ઇન માય લાઇફ નામના અંગ્રેજી નાટકનું મંચન થશે. તરૂણ અમિતાભ ઓડિશન માટે ગયા. અંગ્રેજીના શિક્ષકે પૂછ્યુ કે, અગાઉ કદી નાટકમાં કામ કર્યું છે? અમિતાભે હા પાડી. શિક્ષકે એમને એક સંવાદ આપી વાંચવા કહ્યું. અમિતાભે સરસ રીત એ વાંચી સંભળાવ્યું. શિક્ષકે ખુશ થયા. આ ત્રિઅંકી નાટક માટે બે મહિના રિહર્સલ ચાલ્યાં. અમિતાભે આમાં એક સ્કૂલ પ્રિન્સિપાલનો રોલ કરવાનો હતો. એ વર્ષે બેસ્ટ એક્ટરનો અવોર્ડ તો બીજો કોઈ છોકરો લઈ ગયો, પણ સ્કૂલના અસલી પ્રિન્સિપાલે જાહેરમાં અમિતાભના અભિનયના વખાણ જરૂર કર્યા.
બીજા વર્ષે રશિયન લેખક નિકોલોઈ ગોગોલ લિખિત ધ ગર્વમેન્ટ ઇન્સપેક્ટર નામનું કોમડી નાટક ભજવાયું. અમિતાભે આમાં શહેરના મેયરની મહત્ત્વની ભુમિકા ભજવી. સામાન્યપણે દર વર્ષે બેસ્ટ એક્ટરનો અવોર્ડ કોને આપવો એ માટે જ્યુરીએ અંદરોઅદર ચર્ચાવિચારણા કરવી પડતી, પણ આ વખતે ડિસ્કશનની જરૂર જ ન પડી. સૌએ એકમતે વિજેતા પસંદ કરી લીધો - અમિતાભ બચ્ચન.
શેરવૂડનું ત્રીજું વર્ષ. ત્રીજું નાટક. આ વખતે અગાથા ક્રિસ્ટીનું એન્ડ ધેર વેર નન નામનું નાટક થવાનું હતું. અમિતાભને કહેવામાં આવ્યું કે શેરવૂડના ઇતિહાસમાં કોઈ વિદ્યાર્થીએ લાગલગાટ બે વર્ષ બેસ્ટ એક્ટરનું ઇનામ જીત્યું નથી. જો તું એ કરી બતાવીશ તો ઇતિહાસ રચાશે! સોળ વર્ષીય અમિતાભને કોન્ફિડન્સ હતો કે આ વખતે પણ એ જરૂર મેદાન મારી જશે. ઇવન એમને રિહર્સલ કરાવનાર શિક્ષકે પણ કહ્યું કે એમણે વર્ષો પહેલાં કોલેજમાં અમિતાભવાળો રોલ ભજવેલો, પણ એમનું પર્ફોર્મન્સ અમિતાભ જેટલું અસરકારક નહોતું.
બધાએ લગભગ માની લીધું હતું કે આ વખતે અમિતાભ રેકોર્ડ બનાવીને જ રહેશે, પણ છેલ્લી ઘડીએ અણધાર્યું વિઘ્ન આવી પડ્યું. ભજવણીના બે દિવસ પહેલાં અમિતાભ બીમાર પડી ગયા. એમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા. ડોક્ટરે તાવમાં તરફડી રહેલા અમિતાભને સ્પષ્ટ કહી દીધુ કે હું તને નાટક ભજવવાની શું, આ કમરામાંથી બહાર જવાની પરમિશન પણ નહીં આપું. અમિતાભનું દિલ તૂટી ગયું. અમિતાભવાળો રોલ એમને રિહર્સલ કરાવનાર સરે ભજવ્યો. દિલ્હીથી આવેલા હરિવંશરાય બચ્ચન બીમાર દીકરાના બિછાના પાસે બેસીને એમના માથે હાથ ફેરવતા રહ્યા. એમણે કહ્યુઃ
મુન્ના, એક વાત યાદ રાખ. જિંદગી જો આપણી ઇચ્છા મુજબ હોય એ સારું છે, પણ એમ ન હોય તો વધુ સારું.
અમિતાભને એ વખતે તો પિતાજીની વાત નહોતી ગમી, પણ જિંદગીના અનુભવે એમને શીખવ્યું કે આપણને શું આપવું કે શું ન આપવું એ ઈશ્વર નક્કી કરે છે. એ જાણે છે કે આપણું મંગળ શામાં છે. જો એ દિવસે અમિતાભે નાટક ભજવીને તરખાટ મચાવ્યો હોત તો શક્ય છે કે એમના દિમાગમાં સફળતાની રાય ભરાઈ ગઈ હોત, પણ ઓચિંતી બીમારીને કારણે આવેલી નિષ્ફળતાએ એમને સંતુલિત રાખ્યા, જીવનની ગતિ કેવી અણધારી છે એનો મૂલ્યવાન પદાર્થપાઠ શીખવી દીધો!
પુસ્તકમાં આ પ્રકારના કિસ્સાઓની ભરમાર છે. લેખક-પત્રકાર સૌમ્ય વંદ્યોપાધ્યાય પાસે સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણશક્તિ અને ગહન વિષ્લેષણ કરવાની કળા છે. અમિતાભના જીવન સાથે સાથે સંકળાયેલા કેટલાય લોકોને (રેખા સહિત) મળીને, પૂરતું રિસર્ચ કરીને એમણે આ મસ્તમજાનું પુસ્તક લખ્યું છે. બકુલ દવેનો ગુજરાતી ભાવાનુવાદ પણ સુંદર છે. માત્ર અમિતાભના ચાહકોએ જ નહીં, સૌ કોઈને વાંચવું ગમે એવું મહત્ત્વનું પુસ્તક.      
0 0 0
અમિતાભ બચ્ચન 
 

લેખિકાઃ સૌમ્ય વંદ્યોપાધ્યાય
અનુવાદકઃ બકુલ દવે
પ્રકાશકઃ ગૂર્જર સાહિત્ય ભવન, ગાંધી માર્ગ, અમદાવાદ-1
ફોનઃ (079)2214 4663, 2693 4340
પાનાઃ 466
કિંમતઃ 750 રૂપિયા
---------------------------------------------------------------