Wednesday, September 28, 2016

ટેક ઓફ: તૂ ખુદૃ કી ખોજ મેં નિકલ... તૂ કિસ લિયે હતાશ હૈ


સંદશ - અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિ - ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬

ટેક ઓફ

જીવનમાં ક્યારેક ફોકસ ગુમાવી બેસીએ ત્યારે જાતને ઢંઢોળીને પૂછવું પડે છે કે મારે મૂળ ક્યાં જવું હતું? શું પામવું હતું? પ્રવાસ શરુ કર્યો ત્યારે નજર સામે ક્યાં લક્ષ્યો હતાં? તેને બદૃલે આ શું કરી રહ્યો છું અત્યારે? પોતાની આંખોમાં ખુદૃની નવી ઓળખ, સાચી ઓળખ, આત્મવિશ્ર્વાસથી છલકતો મિજાજ અને લક્ષ્ય પર ફોકસ થઈ ગયેલી સઘળી શકિતઓ... આના કરતાં વધારે ખૂબસૂરત બીજું કશું હોતું નથી.





‘પિ'ન્ક ફિલ્મ પૂરી થાય ત્યાં સુધીમાં તમે આ કહાની, પાત્રો, ફિલ્મનો મેસેજ અને રજૂઆતથી એટલી હદૃે અસ્થિર થઈ ચુક્યા હો છો કે ‘ધી એન્ડ' થતાંની સાથે તમે તરત જ ઓડિરોટિયમના એકિઝટ ગેટ તરફ ચાલવાનું શરુ કરી શકતા નથી. એન્ડ ક્રેડિટ્સ સ્ક્રોલ થઈ રહ્યા હોય તે દૃરમિયાન હજુ પણ તમારી સીટ પર જ બેઠા હો છો ત્યારે તમને એક અણધાર્યું બોનસ મળે છે. તે છે તનવીર ગાઝીએ લખેલી અને અમિતાભ બચ્ચનના ઘેઘૂર અવાજમાં ગૂંજતી એક અફલાતૂન કવિતા. ઢીલા પડી ગયેલા માણસને ધનુષ્યના પણછની  જેમ તંગ કરી દૃે એવી, પોતાને શકિતહીન માનવા લાગેલી વ્યકિતના શરીરની રગેરગમાં નવો જોશ અને નવી ઉર્જાનો સંચાર કરી દૃે તેવી આ રચના છે.  આને ભુલેચુકેય ફેમિનિસ્ટ કે નારીવાદૃી કવિતા ન ગણશો. આ માનવવાદૃી કવિતા છે. તે સૌને એકસરખી તીવ્રતાથી અપીલ કરે છે. આવો, આ કવિતાને આખેઆખી માણીએ.  

કવિ કહે છે -

તૂ ખુદૃ કી ખોજ મેં નિકલ
તૂ કિસ લિયે હતાશ હૈ
તૂ ચલ, તેરે વજૂદૃ કી સમય કો ભી તલાશ હૈ
સમય કો ભી તલાશ હૈ...

જીવન આસાન હોતું નથી. ઘારો કે આસાન લાગતું હોય તોય આ સ્મૂધ તબક્કો આખી િંજદૃગી ટકવાનો હોતો નથી. કેટલાંય પરિબળો, આસપાસની પરિસ્થિતિઓ અને જેની સાથે આપણે ઇચ્છાપૂર્વક કે અનીચ્છાએ જોડાયેલા છીએ તેવી વ્યકિતઓ આપણા જીવન પર અસર કરતાં હોય છે. આને લીધે આપણે ક્યારેક આપણું ફોકસ ગુમાવી બેસીએ છીએ.  જાતને ઢંઢોળીને પૂછવું પડે છે કે મારે મૂળ ક્યાં જવું હતું? શું પામવું હતું? પ્રવાસ શરુ કર્યો ત્યારે નજર સામે ક્યાં લક્ષ્યો હતાં? તેને બદૃલે આ શું કરી રહ્યો છું અત્યારે? આ કયો રસ્તો પકડી લીધો છે? બરાબર સમજાય છે કે ખોટી દિૃશામાં ફંટાઈ ગયા છીએ તો પણ કેમ અટકી જતા નથી? શા માટે ખોટા વહેણમાં ઢસડાયા કરીએ છીએ? શું એટલા માટે કે લાંબા સમયથી પકડી રાખેલો  રસ્તો ભલે ખોટો હોય તોય હવે એક ‘કમ્ફર્ટ ઝોન' બની ગયો છે? એમાં જીવવાની આદૃત પડી ગઈ છે? આ ઝોનમાંથી બહાર નીકળવાનો હવે ડર લાગે છે? એક સમાધાન કરી લીધુું છે જાત સાથે કે જે છે તે આ જ છે ને હવે આ જ રીતે િંજદૃગી પૂરી કરી નાખવાની છે?




એકધારું જૂઠ જીવ્યા કરવાથી આપણો માંહ્યલો, આપણો આત્મા પીડાયા કરે છે. એ ચીસો પાડીને આપણને કશુંક કહેતો હોય છે, પણ કાં તો આપણે જાણી જોઈને ધ્યાન-બહેરા થઈ જઈએ છીએ અથવા તો માંહ્યલાને ધમકાવીને ચુપ કરી દૃઈએ છીએ. આ સ્થિતિમાં જો સમયસર પરિવર્તન ન આવે તો શક્ય છે કે એટલે આપણી જ નજરમાં અપરિચિત બનવા લાગીએ. આપણું સત્ત્વ, આપણું સ્વત્ત્વ ગુમાવવા માંડીએ. આ સ્થિતિ તીવ્ર હતાશા જન્માવતી હોય છે. આથી જ કવિ કહે છે કે, તું શા માટે આટલો બધો ઉદૃાસ થઈને બેઠો છે, ભાઈ (અથવા બહેન)? તું શા માટે તારી અસલિયતને, તારી ઓરિજીનાલિટીને, તારા મૂળ વ્યકિતત્ત્વને ભુલી ગયો છે? તેને શોધતો કેમ નથી તું? કોણે બાંધી રાખ્યો છે તને?

દૃુનિયામાં બનાવટી માણસોનો તોટો નથી. કોમ્પ્રોમાઈઝ કરીને જીવી જીવનારાઓ ઊભરાઈ રહી છે આ ધરતી. આવી સ્થિતિમાં જરુર હોય છે સાચુકલું જીવન જીવી શકતા જેન્યુઈન માણસોની. આપણે ખુદૃનું વજૂદૃ શોધીશું અને કુદૃરતી રિધમ પ્રમાણે જીવીશું તો કેવળ આપણી જાત પર જ નહીં, લાંબા ગાળે આસપાસના માહોલ અને સમાજ પણ પણ ઉપકાર કર્યો ગણાશે.    

તનવીર ગાઝી આગળ લખે છે -

જો તુઝસે લિપટી બેડીયાં... સમજ ના ઇનકો વસ્ત્ર તૂ
યે બેડીયાં પિઘલા કે... બના લે ઇનકો શસ્ત્ર તૂ
બના લે ઇનકો શસ્ત્ર તૂ.

તૂ ખુદૃ કી ખોજ મેં નિકલ
તૂ કિસ લિયે હતાશ હૈ
તૂ ચલ, તેરા વજૂદૃ કી સમય કો ભી તલાશ હૈ 
સમય કો ભી તલાશ હૈ...



આપણને બાંધી રાખતી ઝંઝીરોથી, બેડીઓથી ઘણી વાર આપણને પ્રેમ થઈ જતો હોય છે. આપણે સમજવું અને સ્વીકારવું પડશે કે આ બેડી જીવનરસને સૂકવી નાખતું બંધન છે, તે કોઈ આભૂષણ નથી. વસ્ત્ર તો બિલકુલ નથી. આપણને બાંધી રાખતી વસ્તુઓને તોડીફોડી નાખવાની હોય. અત્યાર સુધી જે ચીજ આપણને અવરોધરુપ બનીને ગૂંગળાવતી હતી તેને જ જો અસ્ત્ર કે  શસ્ત્ર તરીકે ઉપયોગ કરી શકીએ, કોઈક રીતે તેને આગળ વધવા માટેનો સ્ટેિંપગ સ્ટોન બનાવી શકીએ તો એના જેવું ઉત્તમ બીજું કશું નથી. ઘારો કે એમ ન થઈ શકે અને ખુદૃને આ હાનિકારક બંધનમાથી આઝાદૃ કરી શકીએ તોય ઘણું છે. તો હવે ઊભા છો શું? ચાલવા માંડો તમારી મંઝિલ તરફ. એકલા તમને જ મંઝિલ સુધી પહોંચવાની તાલાવેલી છે એવું નથી, મંઝિલ પણ ક્યારની તમારી રાહ જોઈને ઊભી છે.

ચરિત્ર જબ પવિત્ર હૈ... તો કયૂં હૈ યે દૃશા તેરી
યે પાપીયોં કો હક નહીં...કિ લેં પરીક્ષા તેરી.
કિ લેં પરીક્ષા તેરી....

તૂ ખુદૃ કી ખોજ મેં નિકલ
તૂ કિસ લિયે હતાશ હૈ
તૂ ચલ, તેરા વજૂદૃ કી સમય કો ભી તલાશ હૈ.
સમય કો ભી તલાશ હૈ...

કવિ પૂછે છે કે કઈ વાતની બીક ડરે છે તને ? જ્યારે તારો કશો વાંક જ નથી, તું નિર્દૃોષ - નિષ્પાપ - પવિત્ર છે, તારું મન સાફ છે તો પછી તું શા માટે આટલો સહમેલો અને ડરેલો રહે છે? અમુક માણસો વધારે પડતા સીધા અને સરળ હોય છે. તેમને છળકપટ કરતાં કે માઈન્ડ-ગેમ્સ રમતાં આવડતું નથી. સ્વભાવગત ભીરુતાને કારણે સામેવાળા દૃુષ્ટ કે અતિ ચાલાક માણસને એ ખોંખારો ખાઈને અટકાવી શકતો નથી, એનો વિરોધ કરી શકતા નથી. ઢીલો માણસ ચુપચાપ સહન કરી લે છે, મનમાં ને મનમાં પીડાયા કરે છે, ધૂંધવાયા રાખે છે. સામેવાળો આપોઆપ સુધરી જશે, વહેલામોડી એને પોતાની ભુલ સમજાશે ને પછી સૌ સારાં વાનાં થઈ જશે એવા વિશફુલ િંથિંકગમાં જીવ્યા કરે છે. આ રાહમાં ને રાહમાં વર્ષો વીતી જાય છે, િંજદૃગી વેડફાઈ જાય છે.
સ્વભાવના ‘સારા હોવું એક વાત છે, પણ નમાલા હોવું, દૃુર્બળ હોવું તે તદ્દન જુદૃી વાત છે. જો માણસ નિર્દૃોષ અને સાચો હોય તો એણે દૃુર્બળ બનવાનું કોઈ કારણ નથી. સચ્ચાઈ સ્વયં એક તાકાત છે અને સાચા માણસના વ્યકિતત્ત્વ અને વર્તન-વ્યવહારમાં તે ઝળકવી જ જોઈએ. શું ઈમાનદૃાર માણસે લબાડ દૃુર્જનોની દૃયા પર જીવવાનું છે? શું  બેશરમ પાપીઓ એની પરીક્ષા લેશે? એનું મૂલ્યાંકન કરશે? એણે કઈ રીતે જીવવું તે નક્કી કરી આપશે? ઔકાત શું હોય છે આ નફ્ફટ નૈતિકતાહીન છછૂંદૃરોની?

Tanveer Ghazi


વારંવાર આંખ આડા કાન કર્યા પછી પણ, વારંવાર માફ કરી દૃીધા પછી પણ, વધારે પડતું સહન કરી લીધા પછી પણ જો સામેવાળો ન સુધરે તો આ પ્રકારની સ્પષ્ટતા અને વિદ્રોહી જીદૃ પ્રગટી જવા જોઈએ. આત્મવિશ્ર્વાસનો અભાવ હશે તે નહીં જ ચાલે. કોન્ફિડન્સ વગરનો માણસ સાચો હોય તોય હેરાન થતો રહે છે. પોતાની જેન્યુઈન કાબેલિયત પર વિશ્ર્વાસ રાખવો જ પડે, પોતાની જાત પ્રત્યે શ્રદ્ધા પ્રગટાવવી જ પડે. જરુર હોય છે પોતાની અંદૃર ઝાંકવાની અને કાહ્લપનિક ડરથી પીછો છાડાવવાની. ભયમુકત થયા પછી -

જલા કે ભસ્મ કર ઉસે જો ક્રૂરતા કા જાલ હૈ
તૂ આરતી કી લૌ નહીં... તૂ ક્રોધ કી મશાલ હૈ
તૂ ક્રોધ કી મશાલ હૈ.

ચુનર ઉડા કે ધ્વજ બના... ગગન ભી કપકપાયેગા
અગર તેરી ચુનર ગીરી... તે એક ભૂકંપ આયેગા
એક ભૂકંપ આયેગા...

એકધારો અન્યાય સહન કરી રહેલા માણસનો પુણ્યપ્રકોપ વહેલામોડો પ્રગટતો હોય છે. એક પરાકાષ્ઠા પછી એના ક્રોધનો જ્વાળામુખી ફાટે છે. પૂજાની થાળીમાં ટમટમતી પવિત્ર જ્યોત મશાલની માફક ભડભડવા લાગે છે. ‘ઇનફ ઇઝ ઇનફ કહીને એ જ્યારે પ્રચંડ ત્રાડ પાડે છે ત્યારે અત્યાર સુધી એનું દૃમન કરવાની ચેષ્ટા કરનારો ભયથી કાંપી ઉઠે છે.

પોતાની આંખોમાં ખુદૃની નવી ઓળખ, સાચી ઓળખ, આત્મવિશ્ર્વાસથી છલકતો મિજાજ અને લક્ષ્ય પર ફોકસ થઈ ગયેલી સઘળી શકિતઓ... આના કરતાં વધારે ખૂબસૂરત બીજું કશું હોતું નથી. એટલે જ તો કવિ પુન: એક જ વાત ભારપૂર્વક કહે છે કે -        

તૂ ખુદૃ કી ખોજ મેં નિકલ
તૂ કિસ લિયે હતાશ હૈ
તૂ ચલ, તેેરે વજૂદૃ કી સમય કો ભી તલાશ હૈ
સમય કો ભી તલાશ હૈ...
                                                                             0 0 0 

Sunday, September 25, 2016

મલ્ટિપ્લેકસ: સરકાર રાજ

સંદૃેશ - સંસ્કાર પૂર્તિ - રવિવાર - ૨૫ ઓકટોબર ૨૦૧૬

મલ્ટિપ્લેકસ

‘તું મારી ફિલ્મમાં કામ કરીશ કે નહીં કરે? જે હોય તો હમણાં જ સ્પષ્ટ બોલી નાખ. મારી પાસે રાહ જોવાનો સમય નથી. હું ઓલરેડી ૪૯ વર્ષનો થઈ ગયો છું ને મરતાં પહેલાં મારે ૩૦ ફિલ્મો બનાવવાની છે.'   




કોઈ જ પૂર્વસંકેત આપ્યા વગર ‘પિન્ક' ફિલ્મ થિયેટરોમાં અને આપણાં દિૃલદિૃમાગમાં એકાએક બોમ્બની જેમ ફાટી છે. ભૂતકાળમાં પાંચ બંગાળી ફિલ્મો બનાવી ચુકેલા અનિરુદ્ધ રોય ચૌધરીની આ પહેલી હિન્દૃી ફિલ્મ છે. ડિરેકટર હોવાને નાતે તેઓ કેપ્ટન-ઓફ-ધ-શિપ ગણાય, પણ ‘પિન્કની સફળતાને કારણે લાઈમલાઈટમાં શૂજિત સરકાર આવી ગયા છે. તેઓ ફિલ્મના ક્રિયેટિવ પ્રોડ્યુસર છે, જે ભૂતકાળમાં ‘વિકી ડોનર', 'મદ્રાસ કાફે' અને ‘પિકુ' જેવી બ્રિલિયન્ટ ફિલ્મો ડિરેકટ કરી ચુક્યા છે. ઇન્ટરેસ્ટિંગ માણસ છે શૂજિત. કેટલાય પ્રિન્ટ અને ઇલેકટ્રોનિક ઇન્ટરવ્યુઝમાં ફેલાયેલા એમના કવોટ્સ પર એકસાથે નજર ફેરવવાથી એમના માનસિક જગતનો સરસ ચિતાર મળે છે. તો પ્રસ્તુત છે શૂજિત સરકારનું કવોટ-માર્શલ. ઓવર ટુ હિમ:  

હું આકસ્મિકપણે ફિલ્મકર બની ગયેલો માણસ છું. ફિહ્લમમેિંકગ કરતાં ફૂટબોલ પ્રત્યે મને વધારે લગાવ છે. જો હું આ લાઈનમાં ન આવ્યો હોત તો ચોક્કસપણે ફૂટબોલર બન્યો હોત. ગ્રેજ્યુએશન પછી હું દિૃલ્હીની લા મેરિડીઅન હોટલમાં કામ કરતો હતો. એક વાર એમ જ નેશનલ સ્કૂલ ઓફ ડ્રામા તરફ રખડી રહ્યો હતો ત્યારે મેં જોયું કે કેટલાક લોકો ચીસો પાડી રહ્યા છે. એ બધા એક થિયેટર ગ્રુપના લોકો હતા ને કોઈક સ્ટ્રીટ-પ્લે ભજવી રહ્યા હતા. પછી મેં કામિની થિયેટરમાં એક નાટક જોયું જેમાં નસીરુદ્દીન શાહ, ઓમ પુરી અને અમરીશ પુરી અભિનય કરતા હતા. નાટક જોતી વખતે મને એવું લાગ્યું કે હું કોઈક જુદૃી જ દૃુનિયામાં પહોંચી ગયો છુંં. આ અનુભવે મારી ભીતર કશુંક બદૃલી નાખ્યું.  પછી મેં સફદૃર હાશ્મિનું જન નાટ્યમંચ થિયેટર ગ્રુપ જોઈન કર્યું. અમે ખૂબ બધાં સ્ટ્રીટપ્લે કર્યા્ં. આ શેરી નાટકોને કારણે સમાજના પ્રશ્ર્નો વિશેની, આપણી આસપાસની વાસ્તવિકતા વિશેની મારી સમજણ વિકસી, ફિલ્મો પ્રત્યેનો મારો પ્રેમ જાગ્રત થયો. પછી મેં ‘એકટ વન' નામનું થિયેટર ગ્રુપ જોઈન કર્યું. હું વધારે ફિલ્મો જોવા લાગ્યો. સત્યજીત રાયની ફિલ્મો ઓલરેડી જોઈ ચુક્યો હતો છતાંય મેં નવેસરથી એ ફિલ્મો જોવાનું શરુ કર્યુંં. સિનેમા વિશેની મારી દૃષ્ટિ ખુલી ગઈ હતી. આમ, મેં ફિલ્મમેિંકગનો કોઈ કોર્સ કર્યો નથી, પણ હું જે કંઈ શીખ્યો છું તે સત્યજીત રાયની ફિલ્મો જોઈને અને સિનેમા વિશેનું સાહિત્ય વાંચીને શીખ્યો છું.

મારી પહેલી પહેલી ‘...યહાં' (૨૦૦૫) ખાસ ચાલી નહીં. અમિતાભ બચ્ચનને લઈને બનાવેલી બીજી બીજી ફિલ્મ ‘શૂબાઈટ' કાનૂની વિવાદૃમાં ફસાઈ જવાને કારણે આજ સુધી રિલીઝ થઈ શકી નથી. હું હતાશ થઈ ગયેલો, ડિપ્રેશનનાં આવી ગયેલો. પછી મારી પત્નીએ મને સમજાવ્યું કે ભલે તારી ફિલ્મો ન ચાલે કે ડબ્બામાં પડી રહે, પણ તને લખતા આવડેે છે, તને ફિલ્મ બનાવતા આવડે છે. તારી આ ટેલેન્ટ કોઈ છીનવી શકવાનું નથી. મેં નક્કી કર્યું કે ગમે તે પરિણામ આવે, હું ફિલ્મો તો બનાવીશ જ. ‘...યહાં'નાં સાત વર્ષો પછી મેં સ્પર્મ ડોનર જેવા અતરંગી વિષય પર ‘વિકી ડોનર' બનાવી જે કમર્શિયલી અને ક્રિટીકલી બન્ને રીતે વખણાઈ. આ ફિલ્મથી મારા જીવનની દિૃશા બદૃલાઈ.


કોઈ સ્ટાર મને હા પણ ન કહે કે ના પણ ન પાડે ને લબડાવ્યા કરે ત્યારે એક તબક્કે હું ચોખ્ખું કહી દૃઉં છું: ભાઈ, તું મારી ફિલ્મમાં કરીશ કે નહીં કરે? યેસ ઓર નો? જે હોય તો હમણાં જ સ્પષ્ટ બોલી નાખ. મારી પાસે રાહ જોવાનો સમય નથી. હું ઓલરેડી ૪૯ વર્ષનો થઈ ગયો છું ને મરતાં પહેલાં મારે ૩૦ ફિલ્મો બનાવવાની છે.


મિતાભ બચ્ચન એક મહાન લેજન્ડ છે, પણ એમની સાથે કામ કરવું બહુ જ આસાન છે. એમની સાથેની મારી એક પણ મિટીંગ પંદૃર મિનિટ કરતાં વધારે ચાલી નથી. એ મને સ્ટોરી સંભળાવાનું કહે ને હું ફટાફટ નરેશન આપવા માંડું. એમને મારી આંખોમાં કોન્ફિડન્સ દૃેખાય, હું વિષયને સારી રીતે હેન્ડલ કરી શકીશ એવો ભરોસો દૃેખાય એટલે તરત મારા વિઝનને સરન્ડર થઈ જાય. હાથમાં સ્ક્રિપ્ટ આવતાં જ તેમનામાં એક બાળક જેવી ઉત્સુકતા પેદૃા થઈ જાય છે. અમિતાભ માટી જેવા છે, જેને તમે ગમે કોઈ પણ ઘાટ આપી શકો છો. અફકોર્સ, એમની પાસે ફિલ્મોમાં કામ કરવાનો ૪૫ વર્ષોનો અનુભવ છે. સ્ક્રિપ્ટમાં કેવોક દૃમ છે તે તેઓ તરત કળી જાય છે. આખેઆખી સ્ક્રિપ્ટ એમને અલ્પવિરામ અને પૂર્ણવિરામ સહિત યાદૃ હોય છે. એમના ખુદૃના પોઈન્ટ-ઓફ-વ્યુ હોવાના જ, પણ એમને કન્વિન્સ કરવા સહેલા છે.


મજોને કે હું સરેરાશ રોજની એક સ્ક્રિપ્ટ વાંચતો હોઈશ. જુઓ, તમને બહુ સારા શબ્દૃો, સરસ વાક્યો અને સરસ કોન્સેપ્ટ નોટ લખતા આવડતું હોય તો એનો મતલબ એવો નથી કે તમને સરસ સ્ક્રિપ્ટ લખતા પણ આવડતું જ હશે. સ્ક્રીનપ્લે લખવાની કળા બહુ જ અલગ વસ્તુ છે જેના પર બહુ ઓછા લોકો મહારત હાંસલ કરી શકે છે. મેં જોયું છે કે મોટા ભાગના લેખકો ટીવી સિરીયલોની માફક ફિલ્મ લખે છે. તેમનું લખાણ સિનેમેટિક નથી હોતું. હું હંમેશાં બધાને કહેતો હોઉં છું કે તમે સત્યજિત રાયની ફિલ્મોનો અભ્યાસ કરો. તમને ખબર પડશે કે ઉત્તમ સિનેમા કોને કહેવાય. આપણે ત્યાં જે સ્ક્રિપ્ટ્સ લખાય છે એમાં ઊંડાણ હોતું નથી. જો ઊંડાણ હોત તો આપણે ત્યાં આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની ફિલ્મો બનતી હોત. સારી ફિલ્મો જોવા માટે લોકો ઇરાનીઅન ફિલ્મો ડીવીડી ઘરે લાવશે, પણ ઉત્કૃષ્ટ બંગાળી કે તમિલ કે મલયાલમ ફિલ્મો નહીં જુએ. કેટલું સરસ કામ થાય છે આ ભાષાની ફિલ્મોમાં.


બોલિવૂડમાં ન્યુ-એજ સિનેમાની શરુઆત રામગોપાલ વર્માએ કરી હતી, ‘સત્યા'થી, ૧૯૯૮માં. બીજી એક ફિલ્મ જેનાથી ઇન્ડસ્ટ્રીને નવેસરથી ધક્કો લાગ્યો તે હતી, અનુરાગ કશ્યપની ‘બ્લેક ફ્રાઈડે' (૨૦૦૪). ૨૦૦૭માં શિમીત અમીનની ‘ચક દૃે ઇન્ડિયા' ખૂબ મોટા સ્કેલ પર બનાવવામાં આવી હતી. ઇન્ડસ્ટ્રીની શરુઆતની સ્પોર્ટ્સ ફિલ્મોમાંની તે એક, જેણે મોટો ક્રિયેટિવ ઇમ્પેકટ પેદૃા કર્યો. વિક્રમાદિૃત્ય મોટવાણેની ‘ઉડાન' (૨૦૧૦) એક મહત્ત્વની ફિલ્મ પૂરવાર થઈ.  ટીનેજરને કેન્દ્રમાં રાખીને બનેલી આ પહેલી કમિંગ- ઓફ-એજ ફિલ્મ. ૨૦૧૨માં આવેલી ‘પાનસિંહ તોમર' જોઈને મને તિગ્માંશુ ધુલિયાની ખૂબ ઈર્ષ્યા થઈ હતી. મને થાય કે આ ફિલ્મ મેં કેમ ન બનાવી. આ સિવાય અયાન મુખર્જીની ‘વેક અપ સિડ',  દિૃવાકર બનર્જીની ‘ખોસલા કા ઘોસલા', રિતેશ બત્રાની ‘ધ લંચબોકસ', રાજકુમાર હિરાણીની મુન્નાભાઈ સિરીઝ - આ બધી જ બ્રિલિયન્ટ, બહુ જ ઇમ્પોર્ટન્ટ અને મારી ફેવરિટ ફિલ્મો છે.


  
કોર્પોરેટ હાઉસીસ પાસે ચિક્કાર નાણું છે. એમના મેનેજમેન્ટમાં ઓકસફર્ડમાં ભણી આવેલા એકિઝક્યુટિવ્સ અને ન્યુયોર્કમાં ચાર-છ મહિનાનો ફિલ્મનો કોર્સ કરી આવેલા માણસો છે જે માનવા લાગ્યા હોય છે કે સ્ટીવન સ્પિલબર્ગ કરતાં તેમનામાં વધારે અકકલ છે. કોર્પોરેટ હાઉસ સાથે મિટીંગ થાય ત્યારે આવા વીસ લોકો તમારી સામે બેસી જશે અને પછી પ્લોટ પોઈન્ટ ને કલાઈમેકસ ને કેરેકટરરાઈઝેશન જેવા શબ્દૃોની ફેંકાફેંક કરીને તમને કન્ફયુઝ કરી નાખશે. સિનેમા વિશે કશું જ ન જાણતા લોકો પોતાનું ડહાપણ ડહોળવાનું શરુ કરે એટલે ડિરેકટર ક્યારેક ખોટો નિર્ણય લઈ લેતો હોય છે. આખરે સઘળો આધાર ડિરેકટરના કન્વિકશન પર છે. પોતાના ઓરિજિનલ આઇડિયા અને સ્ટોરી પ્રત્યે પ્રામાણિક રહેવું જ પડે.

શો-સ્ટોપર

 કોઇપણ સંબંધમાં ભરોસો હોવો ખૂબ જરુરી છે. જો સામેના પાત્ર પર ટ્રસ્ટ નહીં હોય તો તદ્દન નિર્દૃોષ વસ્તુ પણ નિર્દૃોષ નહીં લાગે. આવો સંબંધ ટકાવી રાખવાનો કોઈ મતલબ નથી. 

- અભય દૃેઓલ 

મલ્ટિપ્લેક્સઃ આજ-ક્લ પાંવ જમીં પર નહીં પડતે મેરે…

Sandesh - Sanskaar Purti - 18 Sept 2016
મલ્ટિપ્લેક્સ
બેફામ જીવન જીવતી અને અનેક પ્રેમસંબંધોમાંથી પસાર થઈ ચુકેલી રેખા જેવી 'બદનામ' એક્ટ્રેસ પર ગુલઝારે એવો તો કેવો જાદુ કર્યો કે એની ગણના રાતોરાત દમદાર અભિનેત્રી તરીકે થવા લાગી?

‘રેખા – ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી’. યાસર ઉસ્માન નામના લેખકે લખેલા અને તાજા તાજા બહાર પડેલા અંગ્રેજી પુસ્તકનું આ શીર્ષક છે. રેખા સાથે સંકળાયેલા ખૂબ બધા લોકોને મળીને, રેખા વિશે આટલાં વર્ષોમાં લખાયેલા છાપા-મેગેઝિનોના લેખો તેમજ પુસ્તકોની સામગ્રી તેમાં ઉમેરીને અને પોતાની રીતે થોડું ઘણું વિશ્લેષણ કરીને લેખકે આ પુસ્તક તૈયાર કર્યું છે. લેખક તો રેખાનો ઇન્ટરવ્યૂ લેવા પણ માગતા હતા, નેચરલી, પણ રેખા એમને ન મળી તે ન જ મળી. ખુદ રેખાએ નીચે સહી કરી નથી એટલે આ પુસ્તકમાં જે વાતો રજૂ થઈ છે તેને પૂરેપૂરી અધિકૃત છે એવું તો શી રીતે કહી શકાય. છતાંય પુસ્તક બન્યું છે રસપ્રદ એની ના નહીં.
રેખાના કરિઅરની વાત જેના ઉલ્લેખ વગર પૂરી થઈ શકતી નથી તે ‘ઘર’ ફ્લ્મિના મેકિંગ વિશે પુસ્તકમાં સરસ વર્ણન છે. ઘર ૧૯૭૮માં રિલીઝ થઈ. તે વખતે રેખાની ઉંમર હતી ચોવીસ વર્ષ. ઇન્ડસ્ટ્રીમાં આવ્યાને લગભગ દાયકો વીતી ગયો હતો. ૬૦ કરતાં વધારે ફ્લ્મિો રિલીઝ થઈ ચૂકી હતી. ગણ્યા ગાંઠયા અપવાદને બાદ કરતાં આમાંની મોટા ભાગની ફ્લ્મિો તદ્ન મામૂલી અને ભૂલી જવા યોગ્ય હતી. રેખાની છાપ, એના ખુદના શબ્દોમાં, એ વખતે એક ‘બદનામ’ એકટ્રેસની હતી. રેખા પોતાની પ્રતિભાને લીધે નહીં, પણ બેફમ લાઈફ્સ્ટાઈલ, પ્રેમસંબંધો અને મીડિયાને ઈન્ટરવ્યૂ જાણી જોઈને આપેલા વિવાદાસ્પદ નિવેદનો માટે સતત ન્યૂઝમાં રહેતી હતી. ‘ઘર’ પહેલી એવી ફ્લ્મિ છે જેમાં ઓડિયન્સ અને ઇન્ડસ્ટ્રી બંનેએ પહેલી વાર રેખાની અભિનયશકિતની નોંધ લીધી. આ ફ્લ્મિ રેખાની કરિઅરમાં વણાંકરૂપ સાબિત થઈ. 
શું હતું આ ફ્લ્મિમાં? એક નવપરિણીત યુગલ છે. એકવાર નાઈટ શોમાંથી પાછા ફ્રતી વખતે બંને પર ગુંડા હુમલો કરે છે. પુરુષ બેહોશ થઈ જાય છે. એ ભાનમાં આવે છે ત્યારે એને ખબર પડે છે કે પેલા નરાધમોએ એની પત્ની પર ગેંગરેપ કરી નાખ્યો છે. સ્ત્ર્રી માનસિક રીતે તૂટી ગઈ છે. પતિ-પત્નીના લગ્નસંબંધ પર પણ આ દુર્ઘટનાએ ગંભીર અસર કરી છે. વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવાની પતિ-પત્ની ખૂબ કોશિશ કરે છે, પણ એમની વચ્ચેનું અંતર વધતું જાય છે. એક રેપ વિકિટમની માનસિક સ્થિતિનું અરસકારક આલેખન આ ફ્લ્મિમાં થયું હતું.
ગુલઝારે લખેલા અને આર.ડી. બર્મને કમ્પોઝ કરેલા આ ફ્લ્મિના ગીતો – ‘આજકલ પાંવ જમીં પર નહીં પડતે મેરે’, ‘આપકી આંખો મેં કુછ મહેકે હુએ સે રાઝ હૈ’ – આપણને આજે પણ એટલાં જ પ્રિય છે. ફ્લ્મિના ડિરેકટર તરીકે માણેક ચેટર્જીનું નામ મૂકાયું છે, પણ શૂટિંગ શરૂ થયું એના થોડા જ સમયમાં એમનું એક્સિડન્ટ થઈ ગયું હતું. આથી પ્રોડયૂસર એન.એન. સિપ્પીએ ડિરેકશનની જવાબદારી ગુલઝારસાહેબને સોંપી હતી. દરેક ડિરેકટરની સેન્સિબિલિટી જુદી હોવાની. આથી ગુલઝારે સૌથી પહેલાં તો દિનેશ ઠાકુરે લખેલી સ્ક્રિપ્ટમાં સારા એવા ફેરફરો કર્યા. પતિ-પત્નીના સંબંધના ચિત્રણમાં ઘણી સૂક્ષ્મતાઓ ઉમેરી.
રેખા અને ગુલઝારે અગાઉ કયારેય સાથે કામ નહોતું કર્યું. અલબત્ત, બંને વ્યકિતગત રીતે એકબીજાથી સારી રીતે પરિચિત હતા. ગુલઝારની પત્ની રાખીને રેખા સાથે ખૂબ બનતું. રેખા ઘણીવાર એમના ઘરે જતી. ગુલઝાર રેખાને લાડથી ‘કાલો બહુ’ કહીને બોલાવતા.

ગુલઝાર સમયપાલનની બાબતમાં એકદમ પાબંદ, જ્યારે રેખા મોર્નિંગ શિફ્ટ હોય ત્યારે બપોરે એકાદ વાગે માંડ દર્શન દે એવી ભયંકર શિસ્તહીન. ‘ઘર’નું શૂટિંગ શરૂ થયું એ જ દિવસે ગુલઝારના ડિરેકશનમાં બનેલી ‘આંધી’ (૧૯૭૫) રિલીઝ થઈ હતી. પહેલા જ દિવસે રેખા શૂટિંગમાં મોડી પહોંચી, છેક લંચટાઈમ પછી. ગુલઝાર ત્યારે તો કશું ન બોલ્યા, પણ સાંજે શૂટિંગ પૂરું થયું પછી શાંતિથી મોડા આવવાનું કારણ પૂછયું. રેખાએ કહ્યું, ‘એ તો હંુ મોર્નિંગ શોમાં ‘આંધી’ જોવા ગઈ હતી એટલે લેટ થઈ ગઈ. આપણે સાથે કામ કરવાનું છે એટલે ‘આંધી’ની વાત નીકળશે જ. મેં જો પિકચર જોઈ રાખી હોય તો તમારી સાથે વાત કરવાની મજા આવેને.’ આ સાંભળીને ગુલઝાર હસ્યા, ‘સાચું બોલ, તું પિકચર જોવા ગઈ હતી કે મને ડિરેકશન કરતાં આવડે છે કે નહીં તે ચેક કરવા ગઈ હતી?’ આજની તારીખે પણ ગુલઝાર અને રેખા આ કિસ્સો યાદ કરીને હસતા હોય છે.
ગુલઝારે ઉત્ક્ૃષ્ટ ડિરેકટર છે તે સાચું, પણ જો રેખા એકિટંગમાં કાચી રહી ગઈ હોત તો ધાર્યું પરિણામ ન જ આવ્યું હોત. ‘આજકલ પાંવ જમીં પર નહીં પડતે મેરે…’ ગીતમાં રેખાની આંખોમાં દેખાતી ચમક જુઓ અને બળાત્કાર બાદ આ જ આંખોમાં થીજી ગયેલો ખાલીપો, વિષાદ અને શૂન્યતા જુઓ.
આત્મહત્યાના પ્રયાસવાળા સીનમાં ઊપસતું આરતીના પાત્રનું કારુણ્ય અને રસક્સ વગરના લગ્નમાં થતી ગૂંગળામણ – આ એવી લાગણીઓ છે દર્શાવવા માટે ખરેખર મેચ્યોર અભિનેત્રી જ જોઈએ. આથી જ લોકોે ‘ઘર’ જોઈને ચમકી ગયા હતા. શું આ શરમાળ અને માથા પર સાડીનો પાલવ ઓઢી રાખતી માસૂમ યુવતી ખરેખર રેખા જ છે? તો પછી અત્યાર સુધીની પેલી બધી મામૂલી ફ્લ્મિોમાં કમરેથી ઝાટકા મારી મારીને નાચતી ચરબીદાર નટીને આપણે જોતા હતા એ કોણ હતી? જે ફ્લ્મિ ઇન્ડસ્ટ્રીની સેકસ સિમ્બોલ ક્હેવાય છે તે આ જ? રેખાના સંતુલિત અભિનયે ટીકાકારોને કાયમ માટે ચૂપ કરી નાખ્યા.
ગુલઝાર આજે પણ ‘ઘર’ને યાદ કરતી વખતે થોડા લાગણીશીલ બની જાય છે, ‘આ જ તો સાચા કલાકારની નિશાની છે. ક્લાકાર કેવી રીતે કોઈ પાત્રમાં પ્રવેશ કરતો હોય છે? કેવી રીતે એ કોઈપણ કિરદારને ઓઢી લે છે? રેખાએ આરતીના કિરદારને કપડાંની જેમ સહજતાથી પહેરી લીધું હતું.’
ગેંગરેપવાળા ચાવીરૂપ સીનના શૂટિંગ વખતે ગુલઝારે રેખા અને ચાર સ્ટંટમેનને સૂચના આપી હતી કે કેમેરા ચાલુ થાય પછી તમારી રીતે ઇમ્પ્રોવાઈઝ કરજો. કહે છે કે આ દશ્યમાં રેખાએ એટલા આવેગ સાથે પર્ફેર્મ કર્યું હતું કે ગુલઝારે આ સીનનું ડબિંગ ન ક્રવાનો નિર્ણય લઈ લીધો. એમનું માનવું હતું કે શૂટ વખતે રેખાએ જે ચીસાચીસ ક્રીને આતંકની અભિવ્યકિત કરી હતી તેવી અસર ડબિંગ વખતે ફ્રીથી પેદા નહીં જ કરી શકાય. આજે ‘ઘર’ના તે સીનમાં આપણે રેખાનો જે અવાજ સાંભળીએ છીએ તે ઓરિજિનલ ઓડિયો છે.

‘ઘર’ પછી એ વાત પુરવાર થઈ ગઈ કે જો ઉત્તમ ડિરેકટર મળે તો રેખા અભિનેત્રી તરીકે અદ્ભુત રીતે ખીલી શકે છે. આ એ સમયગાળો હતો જ્યારે રેખાના અમિતાભ બચ્ચન સાથેના પ્રેમસંબંધ વિશેની ગપસપ ઓલરેડી શરૂ થઈ ચૂકી હતી. અગાઉ વિનોદ મહેરા સાથે રેખાનાં લગ્ન થયાં હતાં અને બંને છૂટા પણ પડી ગયા હતા. (જોકે વર્ષો બાદ, ૨૦૦૪માં, રેખાએ એક ઇન્ટરવ્યૂમાં ઘસીને ના પાડી દીધી હતી કે હું વિનોદને કયારેય પરણી નહોતી. એ માત્ર મારો ગાઢ મિત્ર હતો એટલું જ.) એ જે હોય તે, પણ રેખા શી રીતે પોતાના ભૂતપૂર્વ પ્રેમી (કે પતિ) સાથે આટલી સહજ રીતે રોમેન્ટિક દ્રશ્યો ભજવી શકી? આ સવાલના જવાબમાં રેખા તે વખતે બિન્દાસપણે કહેતી, ‘રોમેન્ટિક દ્રશ્યો વખતે હું મનોમન વિનોદની જગ્યાએ ‘એમને’ મૂકી દેતી. તેથી જ આ સીન્સ કન્વિસિંગ બની શકયા!’
‘એમને’ એટલે અમિતાભ બચ્ચનને. મીડિયા સાથે વાત કરતી વખતે જાણી જોઈને અમિતાભ વિશે આડકતરા ઉલ્લેખ કરવાનું લોકેને ટીઝ ક્રવાનું અને બાકીનું બધું એમની કલ્પના પર છોડી દેવાનંુ રેખાએ તે જમાનાથી શરૂ કરી દીધેલું!
0 0 0 

Friday, September 16, 2016

ટેક ઓફઃ તમે ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસ છો?

સંદેશ - અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિ  - ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬

ટેક ઓફ

તમને લોકોને ‘વાંચતા' આવડે છે? સામેનો માણસ કેવી માનસિક હાલતમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે તે તમે કળી શકો છો? તમને મૂરખ બનાવવા અઘરા છે? સામેની વ્યકિતનું કૃત્રિમ વર્તન  અથવા જૂઠ તમે સૂંઘી શકો છો? જો આ સવાલોના જવાબ હા હોય તો તમે ખાસ્સા ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ છો.


મેરિકન ‘ટાઈમ' મેગેઝિનની વેબસાઇટ પર વાંચેલો એક હલકોફુલકો અને મજાનો રિસર્ચ-બેઝ્ડ લેખ આજે તમારી સાથે શર કરવો છે. વાત EQઅથવા ઈમોશનલ ઈન્ટેલિજન્સ વિશે છે. EQ એટલે જીવન અને પરિસ્થિતિઓ વિશેની, લાગણીઓ અને માનવીય સંબંધો વિશેની ઉપયોગી તેમજ સાચી સમજણ. જ્યારથી સંશોધકોએ પૂરવાર કર્યું છે કે જીવનમાં સફળ થવા માટે ઊંચા બુદ્ધિઆંક (IQ, ઈન્ટેલિજન્સ કવોશન્ટ) કરતાં EQ ઘણો વધારે મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે, ત્યારથી ઘણી બધી ગૂંચવણો ઉકલી ગઈ છે. સ્કૂલ-કોલેજમાં ભણવામાં સાવ સાધારણ ગણાતો વિદ્યાર્થી આગળ જતાં જીવનમાં ખૂબ કામિયાબ થાય, જ્યારે ગણિતમાં કાયમ ૧૦૦માંથી ૯૫-૯૮ માર્કસ લાવનારો ટોપર લાઈફમાં કશું જ ઉકાળી શક્યો હોય એવું આપણે ઘણી વાર જોયું છે. આવું એેટલા માટે થાય છે કે પેલા  ટોપરનો IQ સારો હોઈ શકે, પણ એનું EQ નિશ્ર્ચિતપણે કંગાળ હોવાનું. સામે પક્ષે, ભણતરમાં મામૂલી પણ અસલી જીવનમાં હીરો પૂરવાર થયેલા પેલા છોકરાનું ઈમોશનલ ઈન્ટેલિજન્સ ખૂબ ઊંચું હોવાનું. જ સરસ અને સરસ નું કોમ્બિનેશન થયું હોય તો માણસને જીવનમાં આગળ વધતા કોઈ અટકાવી ન શકે.

તો કેવા હોય ઈમોશનલ ઈન્ટેલિજન્ટ માણસો? ક્યાં છે એનાં લક્ષણો? સાંભળો:

લાગણી વ્યકત કરતા શબ્દૃોનું ભંડોળ

 આપણા મનમાં જાતજાતની લાગણીઓ પેદૃા થતી રહે છે, પણ મોટા ભાગના લોકો આ લાગણીને નામ આપી શકતા નથી. જેમ કે, આપણે ઘણી વાર સાંભળતા હોઈએ છીએ કેે ‘આજે  સવારથી મને મજા નથી આવી રહી... આઈ એમ ફીલીંગ બેડ.'  હવે મજા ન આવવી કે બેડ ફીલ કરવું એટલે એકઝેટલી શું? આવું ગોળ-ગોળ વાક્ય બોલવાને બદૃલે ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસ પોતાની માનસિક અવસ્થાનું ચોક્કસ શબ્દૃોમાં વર્ણન કરશે. જેમ કે, ‘આજ સવારથી હું બહુ ચિડીયો થઈ ગયો છું' અથવા ‘આજે મને માનસિક તાણ જેવું લાગી રહ્યું છે' અથવા ‘આજે મારું મન ઉચાટમાં છે' વગેરે. જો લાગણી પર નામનું વ્યવસ્થિત લેબલ નહીં ચિપકાવીએ તો ગેરસમજ કે વગર જોઈતી તકલીફો પેદૃા થવાના ચાન્સ વધી જશે. આથી ઈમોશનલ વોકેબ્યુલરી યાને કે લાગણીઓ સંબંધિત શબ્દૃભંડોળ વધારવું.

માણસો વિશે જાણવાની ઉત્સુકતા

વાત ઉત્સુકતાની થઈ રહી છે, કૂથલીની નહીં. ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ વ્યકિતને પોતાની આસપાસના લોકોને જાણવા - સમજવામાં સાચુકલો રસ હોય છે. આ રસનું કારણ અન્ય લોકો પ્રત્યે એના દિૃલમાં રહેલો સદૃભાવ હોય છે. આપણે જેમની સાથે અવારનવાર સંપર્કમાં આવીએ છીએ, જેમની સાથે કામ કરીએ છીએ કે દિૃવસની અમુક કલાકો પસાર કરીએ છીએ એ લોકો સમગ્રપણે કેવા છે? એમની લાઈફસ્ટાઈલ કેવી છે? એમને કેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે?  તેઓ કઈ વાતે સુખી કે દૃુખી થાય છે? તમને એ લોકોની જેટલી વધારે દૃરકાર હશે એટલી એમના વિશે વધારે ઉત્સુકતા જાગશે. યાદૃ રહે, આપણે કોઈની લાઈફમાં માથું મારવાનું નથી, કોઈમાં વધારે પડતો રસ લઈને એમને અકળાવી નાખવાના નથી.  આ ભેદૃરેખા વિશે હંમેશાં સ્પષ્ટ રહેવાનું છે અને મર્યાદૃા કદૃી ઓળંગવાની નથી.

નેગેટિવ વિચારોને મારો ગોળી

આપણું મન ક્યારેક નેગેટિવ વિચારોના ચક્રમાં એવું ફસાઈ જાય છે કે એમાંથી આસાનીથી બહાર આવી શકતું નથી. જે ઘટના ક્યારેય બની નથી કે બનવાની નથી એના વિશે વિચાર-વિચાર કર્યા કરવાનો શો મતલબ છે? ઈમોશનલી ઈન્ટલિજન્ટ માણસ હંમેશાં કલ્પના અને હકીકત વચ્ચે સ્પષ્ટ ભેદૃરેખા દૃોરી રાખે છે. નકારાત્મક વિચારોના કુંડાળામાંથી બહાર નીકળીને પોતાની શકિતઓને હકારાત્મકતાની દિૃશામાં વાળતા તેને સારી રીતે આવડે છે. કોઈના પ્રત્યે નેગેટિવ લાગણીઓ સંગ્રહી રાખીશું તો સામેના માણસને નુકસાન થાય કે ન થાય, આપણને તો નુકસાન થવાનું જ છે. ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસને સામેની વ્યકિતને માફ કરીને આગળ વધી જાય છે. એ જાણે છે કે કોઈએ આપેલી પીડા કે દૃગાબાજીને મનમાં સતત મમળાવ્યા કરીશ તો શારીરિક તેમજ માનસિક હેલ્થ પર વહેલામોડી માઠી અસર થયા વગર રહેવાની નહીં.            

ઝેરીલા લોકોથી દૃૂર રહેવું: 

અમુક માણસો એટલા બધા વાયડા, ઝેરીલા અને નેગેટિવ હોય છે કે તેમની સાથે કામ પાર પાડતી વખતે લોહીનું પાણી થઈ જતું હોય છે. ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસ આવા નમૂનાઓ સાથે કામ પાર પાડતી વખતે ગુસ્સાને સતત કાબૂમાં રાખે છે. તેઓ વાયડા માણસના દૃષ્ટિિંબદૃુને સમજવાની પણ કોશિશ કરશે અને બન્ને પક્ષને અનુકૂળ હોય એવો ઉકેલ શોધી કાઢશે.



મારું જીવન, મારો આનંદ

શું તમારે આનંદિૃત થવા માટે કે સંતોષનો અનુભવ કરવા માટે બીજાઓના અભિપ્રાય અથવા અપ્રુવલ પર આધાર રાખવો પડે છે? તો એનો સાદૃો અર્થ એ થયો કે તમારાં સુખદૃુખની લગામ તમે બીજાઓને સોંપી દૃીધી છે. ઈમોશનલી ઈન્ટલિજન્ટ માણસને કોઈના અભિપ્રાયનો મોથાજ હોતો નથી. બીજા લોકો ગમે એટલું નીચું દૃેખાડવાની કોશિશ કરે તો પણ એ ખલેલ પામ્યા વગર સ્વસ્થ અને મસ્ત રહી શકે છે. આપણી નજરમાં આપણું મૂલ્ય ક્યારેય ઘટવું ન જોઈએ. બીજાઓના મંછતવ્યોના કારણે તો બિલકુલ નહીં.

ખુદના પ્લસ અને માઈનસ પોઈન્ટ વિશે સભાનતા

આપણી જાતને આપણા કરતાં વધારે સારી રીતે બીજું કોણ સમજી શકવાનુ છે? ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ વ્યકિતને પાકા પાયે ખબર હોય છે કે પોતાના પ્લસ પોઈન્ટ્સ કયાં છે, કઈ બાબતોમાં પોતે શ્રેષ્ઠ છે, કઈ બાબતોમાં ઠીકઠાક છે અને કયા મામલાઓમાં ભયંકર ખરાબ છે. તેઓ જાણતા હોય છે કે પરિસ્થિતિમાં પોતે કેવું વર્તન કરશે, કયા પ્રકારના લોકો સાથે એને ફાવશે, કયા પ્રકારના નમૂના એનું દિૃમાગ ખરાબ કરી નાખશે. ઊંચાં ઈમોશનલ ઈન્ટેલિજન્સનો મતલબ જ એ છે કે પોતાની શકિતઓ અને આવડતોનો વધુમાં વધુ ફાયદૃો લેવો અને નબળાઈઓ પર મજબૂત લગામ રાખવી.

લોકોની પરખ

તમને લોકોને ‘વાંચતા' આવડે છે? સામેનો માણસ કેવી માનસિક હાલતમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે તે તમે કળી શકો છો? તમને મૂરખ બનાવવા અઘરા છે? સામેની વ્યકિતનું કૃત્રિમ વર્તન  અથવા જૂઠ તમે સૂંઘી શકો છો? જો આ સવાલોના જવાબ હા હોય તો તમે ખાસ્સા ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ છો. સમય અને અનુભવની સાથે ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ વ્યકિતની લોકોને પારખવાની શકિત તીવ્ર બનતી જાય છે. એ તરત જ સામેના માણસનો ખરો ઈરાદૃો પકડી પાડે છે, સપાટી ખોતરીને અંદૃરની સચ્ચાઈ જાણી જાય છે. પર્સનલ અને પ્રોફેશનલ લાઈફમાં આવી ક્ષમતા ધરાવતો માણસ સફળ ન થાય તો જ આશ્ર્ચર્ય.

ડોન્ટ ફીલ બેડ, હં!

જો આપણે ખુદૃની વાસ્તવિકતાને, પોતાની નબળાઇ-સબળાઈને સારી રીતે સમજતા હોઈએ, તો કોઈ ગમે તે કહે કે કરે, આપણી માનસિક શાંતિ છિન્નભિન્ન નહીં થાય. ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસને પોતાની જાત પર ભરપૂર આત્મવિશ્ર્વાસ હોય છે. તેને લીધે તે જાડી ચામડીનો થઈ જતો હોય છે! અહીં ‘જાડી ચામડીને સારા અર્થમાં લેવાની છે. એ પોતાની મજાક કરી શકે છે. બીજાઓ ટાંગિંખચાઈ કરતા હોય તો એ માઠું લગાડીને બેસી નહીં જાય. ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ વ્યકિત નિર્દૃોષભાવે થતી મશ્કરી અને મજાકના ઓઠા હેઠળ કરવામાં આવતા અપમાન વચ્ચેનો ફર્ક સ્પષ્ટપણે સમજી શકતી હોય છે.

ના પાડવાની કળા

માત્ર બીજાઓને જ ના પાડવાની નથી હોતી, ખુદૃને પણ અમુક વસ્તુઓ કરતાં અટકાવવી પડતી હોય છે. પોતાની જાતને ના પાડવી કદૃાચ વધારે અઘરી છે. મામલો સેલ્ફ-કંટ્રોલનો છે. ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસ ક્ષણિક સંતોષ માટે અવિચારીપણે કોઈ પગલું નહીં ભરે. જો ના પાડતા નહીં શીખીએ તો સ્ટ્રેસ, ખાલી થઈ ગયાની લાગણી અને ડિપ્રેશન સુધ્ધાંનો શિકાર બનવા તૈયાર રહેવું પડે. ઓલરેડી કામથી લદૃાયેલાં હોઈએ ત્યારે નવાં અસાઈન્મેન્ટ્સ, નવી ઓફર ગમે તેટલાં લલચામણાં હોય તો પણ ના પાડી દૃેવાની કે જેથી જૂનાં કમિટમેન્ટ્સને સારી રીતે નિભાવી શકાય.




ભુલોને ભુલી જવી

ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસ ભૂતકાળની ભુલોનો ભાર વેંઢારીને ફયાર્ર્ નહીં કરે, બલ્કે તેમાંથી જે શીખવા જેવું છે તે શીખીને આગળ વધી જશે. આપણે જો ભૂતકાળની ભુલોને જ વાગોળ્યા કરીશું તો કોચલામાં ભરાતા જઈશું. આખી ઊલટું, જો ભુલોને સાવ ભુલી જઈએ તો એની એ મિસ્ટેકસ ફરી થવાના ચાન્સ વધી જશે. આથી સંતુલન જાળવવું.

અપેક્ષા વગર આપવું

કોઈ આપણા માટે કશીય અપેક્ષા વગર કશુંક કરે છે ત્યારે તે ચેષ્ટાની અસર ઘણી ઊંડી થાય છે. જેમ કે, તમે કોઈ દૃોસ્તના હાથમાં રહેલાં પુસ્તકમાં સહજપણે રસ દૃેખાડો ને એ દૃોસ્ત ઓનલાઈન બુકશોપ પર જઈને કુરિયરમાં તે પુસ્તકની નકલ તમને ગિફ્ટ રુપે મોકલી આપે તો કેવો જલસો પડે! ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસ કોઈ પણ પ્રકારની છૂપી ગણતરી વિના કેવળ પ્રેમભાવે બીજા લોકોને શું ગમશે, એમને કઈ વાતે આનંદૃ આવશે એનો વિચાર કરતા હોય છે. એમના આવા એટિટ્યુડને લીધે તેઓ લોકો સાથે મજબૂત સંબંધો વિકસાવી શકે છે.

મહેરબાન...કદરદાન

ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસ પોતાની પાસે શું નથી તેના પર નહીં, પણ ઉપરવાળાએ પોતાને કેટલું બધું આપ્યું છે તેના પર ફોકસ કરે છે. આ રીતે તને મૂડ, એનર્જી અને તબિયત ત્રણેય સારાં રહે છે.

વિરામ અને નિદ્રા:

ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસ બરાબર જાણતો હોય છે કે મોબાઈલ ફોન, ઈમેઈલ, સોશિયલ મિડીયા વગેરે જેવી સમય અને શકિત ખાઈ જતી વસ્તુઓના ગુલામ થવાની જરાય જરુર નથી. વચ્ચે વચ્ચે કામમાંથી બ્રેક લઈને વેકેશન માણવાથી સ્ટ્રેસ લેવલ અકુંશમાં રહે છે. એકાગ્રતા વધારવા, યાદૃશકિતને સાબૂત રાખવા તેમજ થાકી ગયેલા દિૃમાગને રીચાર્જ કરવા માટે પૂરતી ઊંઘ ખૂબ જરુરી છે. ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ માણસ સામાન્ય સંજોગોમાં સૂવાના કલાકોમાં બાંધછોડ કરતા નથી.      


હવે તમે જ નક્કી કરો કે તમે કેવાક ઈમોશનલી ઈન્ટેલિજન્ટ છો અને તમારા ઈક્યુને વઘારે તગડો બનાવવા માટે ખુદૃના વ્યકિતત્ત્વમાં કેવા કેવા ફેરફાર કરવા પડે તેમ છે.


૦૦૦



Tuesday, August 30, 2016

‘કવિ' શબ્દ હવેથી અમે જાળવીને વાપરીશું...

સંદૃેશ - અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિ - બુધવાર  - 3૧ ઓગસ્ટ  ૨૦૧૬ 

ટેક ઓફ

રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને ઝવેરચંદ મેઘાણી ભલે સમકાલીન ગણાય, પણ ઉંમરમાં મેઘાણી કરતાં ટાગોર ૩૫ વર્ષ મોટા. મેઘાણી પર કવિવરનો કેવો પ્રભાવ હતો? આ બન્ને શબ્દસ્વામીઓ વચ્ચે સંબંધ કેવી  રીતે સ્થપાયો અને વિસ્તર્યો હતો? 


ઝવેરચંદ મેઘાણી

ભારતના બે ઉત્તમોત્તમ સાહિત્યપુરુષોનાં જન્મ-મૃત્યુદિન ઓગસ્ટ મહિનામાં પડે છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનો મૃત્યુદિન ૭ ઓગસ્ટ હતો, જ્યારે ઝવેરચંદ મેઘાણીનો જન્મદિન હજુ ત્રણ દિૃવસ પહેલાં જ ગયો - ૨૮ ઓગસ્ટ. ટાગોરે ૮૦ વર્ષની ભરપૂર ઉંમરે દૃેહ છોડ્યો હતો.  એમના અવસાન બાદ છ વર્ષે, ૧૯૪૭માં, મેઘાણીનુ નિધન થયું.

(નોંધઃ આજના 'સંદેશ' અખબારમાં છપાયેલા આ લેખમાં હકીકતદોષ રહી ગયો છે. 28 ઓગસ્ટનો ઉલ્લેખ મેઘાણીના જન્મદિનને બદલે મૃત્યુદિન તરીકે થયો છે. સ્લિપ-ઓફ-પેન  (અથવા કી-બોર્ડ) આને જ કહેતા હશે. ક્ષમસ્વ.)  

આ બન્ને શબ્દૃસ્વામીઓ ભલે સમકાલીન ગણાય, પણ ઉંમરમાં મેઘાણી કરતાં ટાગોર ૩૫ વર્ષ મોટા. મેઘાણી પર કવિવરનો કેવો પ્રભાવ હતો? તેમની વચ્ચે કેવી રીતે પ્રત્યક્ષ સંબંધ સ્થપાયેલો અને વિકસેલો? આ સવાલોના જવાબમાં ઝવેરચંદૃના પૌત્ર પિનાકી મેઘાણીએ તારવેલી વિગતો ખરેખર માણવા જેવી છે.
ઝવેરચંદૃ મેઘાણીના મોટા ભાઈ કલકત્તામાં સ્થાયી થયા હતા. તેઓ બીમાર પડતા બાવીસ વર્ષના જુવાનજોધ મેઘાણીએ ૧૯૧૮માં ઓિંચતા કલકત્તા જવું પડેલું. રોકાણ લંબાતા જીવણલાલ એન્ડ કંપની નામની એલ્યુમિનિયમનાં વાસણો બનાવતા કારખાનામાં કામ કરવા લાગ્યા. રસ્તાઓ પર ફરતા હોય ત્યારે એમની આંખો દૃુકાનોના સાઈનબોર્ડ્સ પર સરકતી રહે. બંગાળી અક્ષરો સાથે પરિચય કેળવાતો ગયો. સભાનતાપૂર્વક બંગાળી ભાષા શીખવાનું શરુ કર્યુ. ક્રમશ: બંગાળી સાહિત્યના સીધા સંપર્કમાં આવવાનું થયું. કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને તેમના સાહિત્ય પ્રત્યે આદૃરભાવ કેળવાવો સ્વાભાવિક હતો.

મેઘાણીની સર્વપ્રથમ પ્રકાશિત પુસ્તક ‘કુરબાનીની કથાઓ'ના મૂળમાં ટાગોર જ છેને. ૧૯૦૦મા ટાગોરનું ‘કથા ઉ કાહિની' નામનું પુસ્તક પ્રગટ થયેલું. તેમાં એમણે શીખ, રાજપૂત, બૌદ્ધ, મરાઠા નરબંકાઓના સ્વાર્પણ તેમજ ત્યાગને ઉજાગર કરતા કથાગીતો લખ્યાં હતાં. મેઘાણીએ એમાંથી અઢાર ચોટદૃાર ઘટનાઓ પસંદૃ કરી, તેને ગદ્ય સ્વરુપમાં આપી, ‘કુરબાની કથાઓ'માં સંગ્રહિત કરી. ટાગોરનું ઋણ સ્વીકારતાં મેઘાણીએ લખ્યું છે: ‘આ મારું પહેલું પુસ્તક છે એટલું જ કહેવું બસ નથી. આ પુસ્તકે મારા માટે વાચકજગતમાં અજવાળું કરી આપ્યું એ ગુણ હું કેમ ભુલી શકું?'

Meghani with Nandlal Bose


ટાગોર અને મેઘાણીનો સૌથી પહેલો વ્યવસ્થિત મેળાપ કલકત્તામાં નહીં, પણ મુંબઈમાં થયો હતો, ૧૯૩૩માં. કવિવરના અંતરંગ સાથી અને વિખ્યાત ચિત્રકાર નંદૃલાલ બોઝે ખાસ ભલામણ કરેલી: ઝવેરચંદૃ મેઘાણીને મળીને ગુજરાતના લોકસાહિત્યનો આસ્વાદૃ ખાસ માણવા જેવો છેે! ટાગોરના ગુજરાતી શિષ્યો બચુભાઈ શુકલ અને પિનાકીન ત્રિવેદૃીએ મુલાકાત ગોઠવી. નિર્ધારિત દિૃવસે સવારના સાડાસાત વાગે ફોર્ટ સ્થિત સર દૃોરાબજી ટાટા પેલેસમાં ઉતરેલા ટાગોરને મળવા મેઘાણી પહોંચી ગયા. મુલાકાત માટે માંડ અડધો કલાક ફાળવવામાં આવેલો, પણ આટલા ઓછા સમયમાંં મેઘાણીની ધોધમાર પ્રતિભા કેવી રીતે ઝીલાય? ગુજરાતના લોકસાહિત્ય, લોકજીવન અને લોકસંસ્કૃતિની શૌર્ય-શૃંગારથી ભરપૂર વાતો તેમજ લોકગીતોની મેઘાણીએ એવી તો રમઝટ બોલાવી કે ટાગોર પ્રસન્ન થઈ ગયા. મેઘાણીએ ગુજરાત અને બંગાળનાં લોકગીતોની તુલનાત્મક વાતો પણ કરી. ટાગોર ઝુમી ઉઠ્યા. સપાટામાં દૃોઢ કલાક વીતી ગયો.

બે સાચા સાહિત્યસંગીઓનો સંવાદૃ સોળે કળાએ ખીહ્લયો હતો બરાબર તે જ વખતે તેજલિસોટા જેવી એક માનુની  પ્રગટ થઈ. એ હતાં સરોજિની નાયડુ. કવિવરે એમને નવ વાગ્યાનો સમય આપેલો. મુલાકાત-ખંડમાં જે પ્રકારનો માહોલ છવાયેલો હતો તેના પરથી સરોજિની નાયડુ તરત પરિસ્થિતિ કળી ગયાં. એમણે કહ્યું, ‘આવી રસભરી ગોઠડીમાં ભંગ પાડતા મારો જીવ ચાલતો નથી. મારો સમય હું મેઘાણીને ફાળવું છું!' જતાં જતાં તેઓ ભલામણ સુધ્ધાં કરતાં ગયાં કે મેઘાણીને તો ખુદૃ ગાંધીજીએ ‘રાષ્ટ્રીય શાયરનું બિરુદૃ આપ્યું છે એટલે ગુરુદૃેવ, મેઘાણી પાસેથી એમણે રચેલાં દૃેશપ્રેમનાં ગીતો ખાસ સાંભળજો!

બોલપુર રેલવે સ્ટેશન પર ઝવેરચંદ મેઘાણીનું ભાવભીનું સ્વાગત 

વાતવાતમાં ટાગોરે કહ્યું કે હું કાઠિયાવાડ બે વાર આવી ગયો છું. વિરમગામ વટાવતાંની સાથે જ જે રીતે છોગાળી પાઘડીઓ અને હવામાં ઉડ-ઉડ કરતી ઓઢણીઓ દૃેખાવા લાગી હતી ને જોતાં લાગતું હતું કે જાણે હું કોઈક રંગપ્રેમી પ્રદૃેશમાં આવી ગયો છું!  મેઘાણીએ કહેલું: ‘ગુરુદૃેવ, બેય વખતે તમે કાઠિયાવાડી રાજવીઓના મહેમાન બનીને આવ્યા હતા એટલે તળપદૃું લોકજીવન તમારાથી દૃૂર રહી ગયું. હવે ત્રીજી વાર આવો ત્યારે એવી રીતે આવજો કે જેથી આ ભૂમિના લોકસંસ્કાર અને લોકવાણીથી નિકટ રહી શકાય. કાઠિયાવાડ તમને નિતનવાં ગીતો, કાવ્યો અને કથાઓની અખૂટ સામગ્રી આપશે...'

ટાગોરે જવાબ આપ્યો, ‘કાઠિયાવાડ આવવાનું મન તો બહુ છે, પણ હવે તો કોણ જાણે... પણ એમ કર, તું જ શાંતિનિકેતન આવ. આપણે બેઉ ગુજરાતી અને બંગાળી લોકગીતોની મેળવણી કરીશું ને ચૂંટીને અંગ્રેજી અનુવાદૃ સાથે પ્રગટ કરીશું. જરુર આવ તું... પણ હા, શિયાળામાં આવજે. ઉનાળો અમારે ત્યાં બહુ આકરો.'

આ ઠાલી ઔપચારિકતા નહોતી. કલકત્તા પરત ગયા બાદૃ ગુરુદૃેવે નંદૃલાલ બોઝ મારફતે મેઘાણીને શાંતિનિકેતન આવવાનું વિધિસર નિમંત્રણ મોકલ્યું હતું. જોકે ટાગોર-મેઘાણીની પહેલી અને બીજી મુલાકાત વચ્ચે આઠ વર્ષનાં વહાણાં વાઈ ગયાં. ૧૯૪૧માં શાંતિનિકેતનના વિદ્યાર્થી સંગઠન તરફથી ગુજરાતનાં લોકસાહિત્ય અને લોકગીતો પર ચાર વ્યાખ્યાન આપવા માટે મેઘાણીને ફરી આમંત્રણ મળ્યું. મેઘાણી મૂંઝવણમાં મૂકાયા. એક બાજુ તેઓ ગુજરાતના લોકસાહિત્યને આંતરપ્રાંતીય દૃુનિયામાં લઈ જવા માગતા હતા. એમને ખાતરી હતી કે અન્ય પ્રાંતોના લોકસાહિત્યની સરખામણીમાં આપણું સાહિત્ય જરાય ઊતરતું પૂરવાર નહીં થાય. બીજી તરફ તેમના મનમાં સંકોચ મિશ્રિત ડર હતો કે એક વિશ્ર્વકવિના ગાને રસાયેલી ને પોષાયેલી શાંતિનિકેતન જેવી મહાન સંસ્થા સામે હું ખડો રહી શકીશ? છેવટે તેમણે નક્કી કર્યું: ‘હું ટાગોરનો કરજદૃાર છું. આઠ વર્ષનું વ્યાજ ચડ્યું છે. મારા ઈષ્ટ વિષયનું શ્રેય, તેમ મારી પ્રગતિશીલતાની કસોટી પણ ત્યાં જઈ સુવર્ણતુલાએ ચડી તોળાવામાં જ છે.'

મેઘાણી.. રતન-કુટિર પાસે
આખરે નિમંત્રણને નમ્ર સ્વીકાર કરીને મેઘાણીએ ૧૨ માર્ચ ૧૯૪૧ના રોજ ટાગોરની કર્મભૂમિ શાંતિનિકેતનમાં પગ મૂક્યો. બોલપુર એમનું ભાવભીનુ સ્વાગત કરવામાં આવ્યુંં. એકદૃમ ખાસ ગણાતા યુરોપિયન ગેસ્ટહાઉસ ‘રતન-કુટિર'માં એમને માનભેર ઉતારો અપાયો. શાંતિનિકેતનના નવ દિૃવસના રોકાણ દૃરમિયાન  મેઘાણીએ અંગ્રેજીમાં ચાર પ્રવચનો આપ્યાં: ફોક સોંગ્સ ઓફ ગુજરાત, ટેલ્સ ટોલ્ડ ઈન વર્સ (ગરબા-ગીતોમાં નિરુપાયેલી જીવનકથાઓ), ધ બાર્ડિક લોર (ચારણી વાણી) અને ફોકલોર: અ લિિંવગ ફોર્સ (લોકસાહિત્ય: એક જીવંત શકિત).


શાંતિનિકેતનનનાં વિદ્યાર્થીઓ-વિદ્યાર્થિનીઓ  સાથે ઝવેરચંદ મેઘાણી


ઓડિયન્સમાં યુપી અને આંધ્રનાં, હિમાલય અને િંસહલદ્વિપનાં, રાજપુતાના અને પંજાબ-િંસધ-બિહારનાં યુવાન વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓ હતાં. ચીન, જાવા અને સુમાત્રાના સ્ટુડન્ટ્સ પણ હતા. વ્યાખ્યાનોની પૂર્વભૂમિકા બાંધતા મેઘાણીએ કહ્યું, 'મારા ગુજરાતના નવઘડતરમાં જે થોડાં બળો કામ કરી રહેલ છે તે પૈકીનું એક આ લોકસાહિત્ય. મારી જન્મદૃાત્રી ગુજરાતના ભૂતકાળનો પરિચય દૃેનાર આ લોકસાહિત્યે ઈતિહાસને દૃફતરે ન સચવાઈ શકેલી એવી કેટલીક વાતો જનેતાની અદૃાથી ચીંથરીઓમાં સાચવી રાખી છે, પણ ગુજરાતની કોઈ ગર્વિષ્ઠ વિશિષ્ટતા દૃેખાડવા, ગુજરાતના ન્યારાપણાના બણગાં ફૂંકવા હું નથી આવ્યો. લોકવાણીનો ઝોક સહિયારાપણા પર હોય છે. એમાં હુંકાર નથી. હું તો આવું છું ગુરુદૃેવે દૃીધેલ નોતરાના જવાબમાં, લોકવાણીની સમાનતા પકડવા, ટુ કમ્પેર નોટ્સ.'

મેઘાણીના ગાનમિશ્રિત વ્યાખ્યાનોએ ઉપસ્થિત રહેલા દૃેશવિદૃેશના આ સેંકડો વિદ્યાર્થીઓ ઉપરાંત અધ્યાપકોેને પણ મુગ્ધ કર્યા. મેઘાણી પછી એક જગ્યાએ નોંધ્યું છે:

‘...શાંતિથી સહુ સાંભળતા હતા. મારી અને શ્રોતાઓની વચ્ચે એક ભૂમિકા ઊભી થઈ ગઈ ને એ ઝાંખા પ્રકાશમાં મેં નિહાળ્યા અનેક ઉત્કંઠિત, પુલકિત, પારદૃર્શક, પ્રેમલ યુવાન ચહેરાઓ. આસ્થા અને આદૃર તેમના પર પથરાયાં હતાં. એક અજાણ્યા ગુજરાતીની આવડી મોટી ઘૃષ્ટતા પ્રત્યે રંજ માત્ર તુચ્છકાર કે સંકુચિતતા મેં તે ચહેરાઓ પર દૃીઠી નહીં. મારો ડર ગયો.'



શાંતિનિકેતનનનાં વિદ્યાર્થીઓ-વિદ્યાર્થિનીઓ  સાથે ઝવેરચંદ મેઘાણી


મેઘાણી શાંતિનિકેતન હતા એ અરસામાં ગુરુદૃેવ બહુ જ અશકત અને પથારીવશ હતા. ઝાઝું જોઈ કે સાંભળી શકતા નહીં. નંદૃલાલ બોઝે મેઘાણીને કહ્યું, ‘ચાલો, કવિવરને મળવા. અશકિતને કારણે થોડાંને જ મળે છે, પણ તમને મળીને રાજી થશે. મેઘાણીએ કહ્યું, 'મારે એમની શકિત નથી બગાડવી. કોઈક વધારે મહત્ત્વના કાર્યમાં એ ખપ લાગશે. નંદૃલાલ બોઝ સાથે ગુરુદૃયાલ મલ્લિકે પણ અતિ આગ્રહ કર્યો એટલે મેઘાણી ગુરુદૃેવના તે વખતના નિવાસસ્થાન ‘શ્યામલી'ના પગથિયાં સુધી જઈ, ત્યાંથી જ ચરણરજ લઈને પાછા ફર્યા. જતાં જતાં સંદૃેશો છોડતા ગયા: ‘ગુરુદૃેવને કહેજો, મેઘાણી આવેલ ને આપને આપેલ વચન નિભાવીને ગયેલ છે...'

૧૯૪૧ના માર્ચમાં મેઘાણીએ શાંતિનિકેતનની મુલાકાત લીધી ને એના ફકત સાડાચાર મહિના પછી, ૭ ઓગસ્ટ ૧૯૪૧ના રોજ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું મૃત્યુ થયું. મેઘાણી ખૂબ આઘાત પામ્યા. કવિવરને ભાવપૂર્વ અંજલિ આપતા એમણે લખ્યું હતું: ‘તમે કવિ હતા. ‘કવિ' શબ્દૃ હવેથી અમે જાળવીને વાપરશું.'

૧૯૨૦માં કલકત્તામાં ટાગોરના મુખેથી એમનું લોકપ્રિય કાવ્ય ‘નવવર્ષા સાંભળ્યું હતું. એ કાવ્ય સતત મેઘાણીના મન-હૃદૃયમાં રમતું રહ્યું હતું. આખરે ટાગોરના મૃત્યુનાં ત્રણ વર્ષ બાદૃ, ૧૯૪૪માં, મેઘાણીએ તે કાવ્યનો ગુજરાતીમાં અનુવાદૃ નહીં, પણ અનુસર્જન કર્યું. આ એ જ ગીત છે જે સાંભળીને આપણે આજની તારીખે પણ થનગની ઉઠીએ છીએ: 'મન મોર બની થનગાટ કરે...'  આ ગીત વાસ્તવમાં ટાગોરની ત્રીજી પુુણ્યતિથિએ પ્રગટ કરેલાં ‘રવીન્દ્ર વીણા' પુસ્તકનો અંશ છે. મેઘાણીએ આ પુસ્તકમાં ૬૪ જેટલાં રવીન્દ્ર-કાવ્યોને ગુજરાતીમાં અવતાર્યાં, જેમાં 'મન મોર બની થનગાટ કરે' ઉપરાંત ‘ગાજે ગગને મેહુલિયો રે', ‘આવજો આવજો વાલી બા', ‘કોઈ દૃી સાંભરે નૈ', ‘ગામના લોકો મૂરખા રે એને કાળવી કે'તા રે' જેવી અન્ય જાણીતી રચનાઓ પણ છે.

મેઘાણી પચાસ વર્ષ જીવ્યા હતા. ફકત પચાસ વર્ષ! જે માણસ આટલા ટૂંકા જીવનમાં આટલું વિરાટ કામ કરી શક્યો એ જો ટાગોરની માફક  દૃીર્ઘાયુષ પામ્યો હોત તો આજે ગુજરાતી સાહિત્ય કેટલું વધારે સમૃદ્ધ હોત તે મીઠી કલ્પનાનો વિષય છે.

0 0 0

Monday, August 29, 2016

મલ્ટિપ્લેકસ : શબાના વિરુદ્ધ શબાના

સંદેશ - સંસ્કાર પૂર્તિ -૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ 

સિનેમામાં ઘાક જમાવ્યા બાદૃ સ્ટેજપ્રવેશ કરનાર અદૃાકાર રંગભૂમિને કયા નવા શેડ્ઝ આપી દૃેતો હોય છે? શબાના આઝમી ફિલ્મ એકટ્રેસ તરીકે જેટલાં જબરદૃસ્ત એટલાં જ પ્રભાવશાળી મંચ પર પણ છે. આમ તો મંચ અદૃાકારને ખૂબ મોકળાશ આપતો હોય છે, પણ ‘બ્રોકન ઈમેજિસ' નાટકમાં  શબાનાએ સજ્જડ રીતે બંધાયેલું રહેવું પડે છે, કેમ કે... 




રંગભૂમિ પરથી સિનેમામાં આવેલો કલાકાર મૂઠી ઉંચેરો પૂરવાર થતો હોય છે તે સર્વસ્વીકૃત હકીકત છે, પણ સિનેમામાં ઘાક જમાવ્યા બાદૃ સ્ટેજપ્રવેશ કરનાર અદૃાકાર રંગભૂમિને કયા નવા શેડ્ઝ આપી દૃેતો હોય છે? વાત આજે શબાના આઝમીની કરવી છે. ફારુખ શેખ સાથે ‘તુમ્હારી અમૃતા' જેવું યાદૃગાર નાટક આપનાર શબાનાના લેટેસ્ટ નાટક ‘બ્રોકન ઈમેજીસ' શોઝ હજુય નિયમિતપણે થતા રહે છે.

ગિરીશ કર્નાર્ડે લખેલું ‘બ્રોકન ઈમેજિસ' મૂળ કન્નડમાં લખાયું હતું. માર્ચ ૨૦૦૫માં ઓપન થયા બાદૃ કન્નડ, અંગ્રેજી અને હિન્દૃીમાં એના કેટલાય શોઝ થઈ ચુક્યા હતા. નાટકનાં આ તમામ વર્ઝનને દૃર્શકો અને વિવેચકોએ ખૂબ વખાણ્યાં. આથી અલેક પદૃમસીએ જ્યારે નાટકને અંગ્રજીમાં ફરીથી રિવાઈવ કર્યું ત્યારે સૌ એ જોવા ઉત્સુક હતા કે હવે શબાના આઝમી આ રોલમાં કેવીક કમાલ કરી દૃેખાડે છે. અને શબાનાએ કમાલ કરી દૃેખાડી. શબાના જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની અભિનેત્રી પાસેથી તમે બીજી શી અપેક્ષા રાખી શકો!

‘હું ચાર મહિનાની હતી ત્યારે મારી મા (શૌકત આઝમી) મને કાખમાં ઊંચકીને પોતાનાં નાટકનાં રિહર્સલોમાં લઈ જતી, શબાના આઝમી એક મુલાકાતમાં કહેતાં હતાં, 'મારી અમ્મી અલેક પદૃમસી સાથે પણ દૃાયકાઓ પહેલાં કામ કરી ચુકી છે. હું તો રહી મૂળ ફિલ્મ એકટ્રેસ, જ્યારે નસિરુદ્દીન શાહ નખશિખ થિયેટર એકટર છે. એ માણસ સ્ટેજ પર ઉતરે એટલે સ્ટેજ જાણે પોતાનું રજવાડું હોય તે રીતે અભિનય કરે છે. કિતની આસાની સે સાંસ લેતે હૈ વો! અદૃભુત છે એ માણસ. હું એમનાં સ્ટેજ પર્ફોર્મન્સીસ બેક-ટુ-બેક લૂપમાં જોઉં તો પણ ન ધરાઉં.'

શબાના ભલે વધુ પડતી નમ્રતા દૃેખાડે, પણ ‘બ્રોકન ઈમેજિસ'માં તેઓ પણ સ્ટેજનાં જન્મજાત સમ્રાજ્ઞી હોય તે રીતે જ પર્ફોર્મ કરે છે. શું છે આ નાટકમાં? વ્યાખ્યામાં બાંધવું હોય તો કહી શકાય કે આ નાટક એક સાઈકોલોજિકલ થ્રિલર છે. વળી, તે વન-વુમન શો છે. મંચ પર શરુઆતથી લઈને અંત સુધી માત્ર એક જ અદૃાકારની ઉપસ્થિતિ રહે છે - શબાના આઝમીની. હા, તેમને કંપની આપવા માટે સ્ટેજ પર એક એલઈડી ટીવીનો વિશાળ સ્ક્રીન જરુર છે. આ સ્ક્રીન પર જે  વ્યકિત ઉપસે છે તે પણ શબાના આઝમી જ છે. આ બન્ને શબાનાઓ વચ્ચે બોલાતી સંવાદૃોની રમઝટ અને તેમની વચ્ચે થતી છીનાઝપટી નાટકનો યુએસપી એટલે કે યુનિક સેિંલગ પોઈન્ટ છે.



મંજુલા શર્મા (શબાના) એક સેલિબ્રિટી લેખિકા છે. એની નવલકથા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વખણાઈ ચુકી છે. એક વાર ઈન્ટરવ્યુ આપવા એ કોઈ ટીવી ચેનલના સ્ટુડિયોમાં આવી છે અને અહીંથી નાટકનો ઉઘાડ થાય છે. મંજુલા ટીવી કેમેરા સામે ગોઠવાઈને કહે છે કે આ નવલકથાની પ્રેરણા મારી બહેન માલિનીએ આપી છે. જન્મથી અપંગ માલિનીનું કમરથી નીચેનું શરીર આજીવન ચેતનાહીન રહ્યું. મા-બાપે સતત એની ખૂબ સેવા કરી. એ ગુજરી ગયાં પછી મંજુલા બહેનને પોતાનાં ઘરે લઈ આવી. સદૃભાગ્યે મંજુલાના પતિ સાથે માલિનીને સારું બનતું હતું. હજુ ગયા વર્ષે માલિનીનું નિધન થયું. માલિનીની પીડા, એની અસહાયતા મંજુલાએ નિકટથી જોઈ હતી. તેનું આલેખન તેણે એક નવલકથામાં કર્યું, જે સુપરહિટ પૂરવાર થઈ. આ વાત કરતાં કરતાં મંજુલા રડી પડે છે. આંસુ લૂછીને, સ્વસ્થ થઈને તે પોતાનું વકતવ્ય પૂરું કરે છે.

જેવી મંજુલા ઊભી થઈને ટીવી સ્ટુડિયોમાંથી બહાર નીકળવા પગલાં ભરે છે કે જાણે જાદૃુ થાય છે. પેલી ટીવી સ્ક્રીન પર બીજી શબાના આઝમી ઉપસે છે. એણે મંજુલા જેવાં જ વસ્ત્રો પહેયાર્ર્ છે. સ્ક્રીન પર દૃેખાતી સ્ત્રી કહે છે કે મારાથી ગભરાય છે શું કામ. તું તો મને સારી રીતે ઓળખે છે. હું ‘તું જ છું - મંજુલા!'

સ્ક્રીન પર દૃેખાતી સ્ત્રી મંજુલાનો અંતરાત્મા છે. એનો માંહ્યલો. મંજુલા ધીમે ધીમે રિલેકસ થવા માંડે છે. પછી બન્ને મંજુલાઓ વચ્ચે ગોઠડી મંડાય છે. શરુઆત તો હળવાશથી થાય છે. ધીમે ધીમે સ્ક્રીનવાળી સ્ત્રીના સવાલો વ્યંગાત્મક અને વધુને વધુ  અણિયાળા બનતા જાય છે. ડુંગળી પરથી એક પછી એક પારદૃર્શક પડ ઉખેડાતાં જતાં હોય તેમ ધીમે ધીમે મંજુલાના વ્યકિતત્ત્વના અને જીવનના નવાં નવાં પાસાં બહાર આવતા જાય છે. કોણ સાચું છે? થોડી વાર પહેલાં પોતાની અપંગ બહેનને યાદૃ કરીને આસું સારી રહેલી મંજુલા કે અત્યારે ખુદૃના અંતરાત્માની આકરી પૂછપરછથી બેબાકળી બની ગયેલી મંજુલા? પતિ સાથે એના ખરેખર મધુર સંબંધો છે કે પછી વાસ્તવિકતા કંઈક જુદૃી જ છે? માહોલ સ્ફોટક બનતો જાય છે. નાટકનો અંત એકઝેકટલી શું છે તે તમને નહીં કહીએ. હા, એટલું જરુર કહીશું કે નાટકનો એન્ડ જોઈને તમે સીટ પરથી ઊછળી પડશો એ તો નક્કી.



નાટક એક લાઈવ આર્ટ છે. ઈમ્પ્રોવાઈઝ કરવું, કશુંક નવું કે અણધાયુર્ર્ કરવું, ઓડિયન્સની પ્રતિક્રિયા પ્રમાણે પોતાનાં પર્ફોર્મન્સમાં ફેરફાર કરવા એ રંગભૂમિની મજા છે. મંચ એ રીતે કલાકારને ખાસ્સી મોકળાશ આપતો હોય છે. ‘બ્રોકન ઈમેજિસ'ની વાત તદ્દન જુદૃી છે. અહીં મંચ એકટ્રેસને સજ્જડ બાંધી દૃે છે. સ્ક્રીન પર દૃેખાતી શબાનાનું શૂટિંગ આગોતરું થઈ ગયું છે અને દૃરેક શોમાં તે એકસરખું  રહે છે. મંચ પર પર્ફોર્મ કરી રહેલી શબાનાએ તે રેકોર્ડિંગ અનુસાર, તેની સાથે સંપૂર્ણપણે સિન્ક્રોનાઈઝ થઈને, એકેએક સેકન્ડ પાક્કો હિસાબ રાખીને અભિનય કરવાનો છે. બન્ને સ્ત્રીઓ વચ્ચેના સંવાદૃોમાં સતત દૃલીલબાજી થતી રહે છે, સામસામી ચાબૂક વીંઝાતી રહે છે. વાતો કરતાં કરતાં બન્ને એકમેકને તાળી આપે છે, એક છીંક ખાય તો બીજી ડાયલોગ અટકાવીને તરત ‘ગોડ બ્લેસ યુ કહે છે. આ બધું જ ઘડિયાળના કાંટે થાય તો જ ધારી અસર ઉપજે. માત્ર સંવાદૃો જ નહીં, કોરિયોગ્રાફીમાં  પણ સતત સમતુલા જાળવી રાખવી પડે. મંચ પરની શબાના ચાલતી ચાલતી સ્ટેજ પર ડાબેથી જમણે જાય તો એની સાથે સાથે સ્ક્રીન પરની શબાનાની આંખો પણ ડાબેથી જમણી તરફ ફરે. ટૂંકમાં, ઈમ્પ્રોવાઈઝેશનનો અહીં કોઈ સ્કોપ જ નથી. એક-સવા કલાક સુધી જીવંત અભિનય અને ટેકનોલોજી વચ્ચે કમાલની જુગલબંધી ચાલતી રહે છે.

છતાંય આ તો મંચ છે. કલ્પ્યાં ન હોય એવા અણધાર્યા બનાવો તો બનવાના જ.  નાટક પૂરું થયા પછી શબાના મંચ પરથી ઓડિયન્સ સાથે આ નાટક વિશે ગોઠડી માંડે ને અમુક પ્રસંગો શેર કરે એટલે આપણને જાણે અણધાર્યું બોનસ મળ્યું હોય તેવો આનંદૃ થાય. નાટકમાં એક મોમેન્ટ એવી આવે છે કે શબાના ડાયલોગ બોલતા બોલતા ટીવીની પાછળથી પસાર થાય, ફરી આગળ આવે અને સંવાદૃ પૂરો કરે. અમેરિકાના એક શોમાં એક વાર બન્યું એવું કે શબાના ટીવીની પાછળથી પસાર થઈ રહ્યાં હતો ત્યારે તેમનો પગ અચાનક કેબલ પર પડતાં પ્લગ નીકળી ગયો અને ટીવી પરનું ચિત્ર ગાયબ થઈ ગયું! શબાનાએ સમયસૂચકતા વાપરી. તેઓ સંવાદૃ બોલતાં બોલતાં ફરી પાછા ટીવીની પાછળ ગયાં પ્લગમાંથી નીકળી ગયેલો વાયર ફિટ કરી દૃીધો. તરત સ્ક્રીન પર ચિત્ર ઊપસી આવ્યું અને નાટક વિના વિઘ્ને આગળ વધ્યું.

'મજાની વાત એ છે કે ઓડિયન્સને આ ગરબડની ખબર જ ન પડી, શબાનાએ કહ્યું, ‘લોકોએ તો એમ જ માની લીધું કે આ બધું નાટકનો જ એક હિસ્સો હશે! બીજો કિસ્સો રોહતકમાં બન્યો. ૧૮૦૦ની કેપિસિટી ધરાવતું ઓડિટોરિયમ. નાટક શરુ થાય એની વીસ મિનિટ પહેલાં આયોજન મને કહે છે, મેડમ, એવું છેને કે  અહીંના એંસી ટકા ઓડિયન્સને અંગ્રેજી આવડતું નથી. તમે જરા હિન્દૃીમાં બોલજોને! મને તેના ગાલ પર કચકચાવીને લાફો ઠોકવાની ઈચ્છા થઈ ગઈ. ભલા માણસ, આ તું છેક છેલ્લી ઘડીએ બોલે છે? પણ મેં િંહમત ન હારી. સ્ટેજ પર ટાઈિંમગ સાચવતાં સાચવતાં હું મંજુલાના ડાયલોગ્ઝનું મારી રીતે  હિન્દૃી કરતી ગઈ અને બોલતી ગઈ. ભગવાનનો પાડ કે શો ખૂબ સરસ રહ્યો અને ઓડિયન્સે ખૂબ એન્જોય કર્યું... પણ સાચું માનજો, તે દિૃવસે ઈગ્લિંશમાંથી હિન્દૃીમાં ઈન્સ્ટન્ટ અનુવાદૃ મેં કઈ રીતે કરી નાખ્યો તે મને આજ સુધી સમજાયું નથી!'
'Tumhari Amrita'


અણધાર્યા પડકારોથી ગભરાયા વગર આગળ વધીને રસ્તો કાઢી લેવો એ જ તો મહાન અદૃાકારની નિશાની છે! શબાનાએ અત્યાર સુધીમાં દૃસેક જેટલાં સ્ટેજ પ્રોડકશન્સ કરી ચુકયાં છે. એમાંનું એક છે હેરલ્ડ પિન્ટરનું ‘બિટ્રેયલ'. િંસગાપુર રિપર્ટરી થિયેટર દ્વારા ભજવાયેલાં  નાટકમાં ‘પતિ, પત્ની ઔર વો'વાળી થીમ છે. હેનરીક ઈબ્સન લિખિત વિખ્યાત નાટક્ ‘અ ડોલ્સ હાઉસ'નું ઈન્ગમાર બર્ગમેનવાળું ત્રિઅંકી વર્ઝન ‘નોરા' શબાનાએ કર્યું છે. આ ઉપરાંત તનિકા ગુપ્તાએ નેશનલ થિયેટર લંડન માટે તૈયાર કરેલું ‘ધ વેઈિંટગ રુમ', એમ.એસ. સથ્યુનું ‘સફેદૃ કુંડલી' અને અફકોર્સ ‘તુમ્હારી અમૃતા' જેવાં નાટકો પણ શબાનાના બાયોડેટામાં બોલે છે. ‘બ્રોકન ઈમેજીસ'ના ઓલરેડી ખૂબ બધા શોઝ થઈ ચુક્યા છે. નાટક હજુ સુધી ન જોયું હોય તો જોજો. જલસો પડશે.

શો-સ્ટોપર

‘ભલે અત્યાર સુધીમાં હું સેંકડો વાર સ્ટેજ પર્ફોર્મન્સીસ આપી ચુકી હોઉં, પણ હજુય દૃર વખતે મંચ પર પગ મૂકતાં પહેલાં મારા પેટમાં પતંગિયાં ઉડતાં હોય છે અને આ પતંગિયાની સાઈઝ હાથી જેવડી હોય છે!

- શબાના આઝમી


Wednesday, August 24, 2016

ટેક ઓફ: વહાબીઝમ અને સલાફીઝમ: અધર્મ, આતંક અને આત્યંતિકતાની વચ્ચે...

સંદૃેશ - અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિ  - ૨4 ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ 

ટેક ઓફ

દૃુનિયામાં ચારે બાજુ જે આતંકવાદ ફેલાયો છે એનો મુખ્ય સોર્સ વહાબી  વિચારધારા છે એવું યુરોપિઅન પાર્લામેન્ટે આઈડેન્ટિફાઈ કર્યું છે. આઈએસઆઈએસ જેવું સૌથી આતંકવાદૃી જુથ સલાફી વિચારધારાને અનુસરે છે. શું છે આ વહાબી અને સલાફી વિચારધારાઓ?





લ-કાયદૃા, આઈએસઆઈએસ જેવાં ખતરનાક આતંકવાદૃી જુથો અને બે પગ વચ્ચે પૂંછડી દૃબાવીને વિદૃેશમાં લપાઈ ગયેલા ઝકિર નાઈક નામના નઠારા માણસનાં અધમ કારનામાને કારણે બે શબ્દૃો એકદૃમ ચર્ચામાં આવી ગયા છે - વહાબીઝમ અને સલાફીઝમ. દૃુનિયામાં ચારે તરફ જે આતંકવાદૃ ફેલાયો છે એનો મુખ્ય સોર્સ વહાબી  વિચારધારા છે એવું ખુદૃ યુરોપિઅન પાર્લામેન્ટે આઈડેન્ટિફાઈ કર્યું છે. આઈએસઆઈએસ જેવું સૌથી આતંકવાદૃી જુથ સલાફી વિચારધારાને અનુસરે છે. શું છે આ વહાબી અને સલાફી વિચારધારાઓ? સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ.

વહાબી વિચારધારાના જનક મોહમ્મદૃ ઈબ્ન અબ્દૃ અલ-વહાબ ગણાય છે. અઢારમી સદૃીમાં તેઓ સાઉદૃી એરેબિયાના રણપ્રદૃેશમાં લગભગ વણઝારા જેવું જીવન જીવતા વસતા મુસ્લિમોને ઈસ્લામના પુનરુત્થાન વિશે ઉપદૃેશ આપતા. તેમનું માનવું હતું કે  વિદૃેશી આક્રમણો (યુરોપના આધુનિકવાદૃને પણ તેઓ વિદૃેશી આક્રમણનું જ એક સ્વરુપ ગણતા હતા) ઉપરાંત ઈસ્લામની કેટલીક પ્રચલિત માન્યતાઓને લીધે ઓરિજિનલ ઈસ્લામનું સૂક્ષ્મપણે ધોવાણ થઈ રહ્યું છે. ઈસ્લામનું પુનરુત્થાન કરવું હોય તો આ સઘળી અસરોને જડમૂળથી ઉખાડીને ફેંકી દૃેવી પડે. ઈબ્ન અબ્દૃ અલ-વહાબીનું સ્પષ્ટ માનવું હતું કે પૃથ્વી પરની સમગ્ર માનવજાતિ માટે ભગવાન એક જ છે - અલ્લાહ. આ સિવાય બીજા કોઈ ભગવાન હોઈ જ ન શકે. ક્રમશ: એમના ઉપદૃેશોમાં જિહાદૃને વધારે પડતું મહત્ત્વ મળવા લાગ્યું. જિહાદૃ શબ્દૃના બે અર્થ થાય છે. એક તો, ખુદૃનાં પાપો અને નબળાઈઓ સામેનો આધ્યાત્મિક સંઘર્ષ અને બીજો, અલ્લાહમાં ન માનનારાઓ સામે યુદ્ધ.

ઈબ્ન અબ્દૃ અલ-વહાબ ૮૯ વર્ષ જીવ્યા - ૧૭૦૩થી ૧૭૯૨. તેમના અનુયાયીઓ વહાબી કહેવાયા. અઢારમી સદૃીના મધ્યથી તેમને આરબ શાસકોનો રાજકીય સપોર્ટ મળવા લાગ્યો હતો. વહાબીઓ વધુ ને વધુ તાકાતવાન બનતા ગયા એનાં બે કારણ છે. એક તો, સાઉદૃીનું તૈલી નાણું અને બીજું, ઈસ્લામમાં જેને સૌથી પવિત્ર સ્થાન ગણવામાં આવ્યાં છે તે મક્કા અને મદૃીનાનો કારભાર સાઉદૃી એરેબિયાના હાથમાં હોવો. હવે મિડીયામાં જાહેર થયેલા થોડા આંકડા જાણી લો. અમેરિકાના સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટે અંદૃાજ લગાવ્યો છે કે છેલ્લા ચાર દૃાયકામાં સાઉદૃી એરેબિયાએ દૃુનિયાભરમાં ફેલાયેલા અમુક મુસ્લિમ ચેરિટેબલ ફાઉન્ડેશન્સ એટલે કે સંસ્થાઓને ૧૦ બિલિયન ડોલર (લગભગ ૬૭૩ અબજ રુપિયા) કરતાંય વધારે નાણાંની ખેરાત કરી છે. શા માટે? આ સંસ્થાઓ મેઈનસ્ટ્રીમ સુન્ની ઈસ્લામને કટ્ટરવાદૃી વહાબીઝમમાં કન્વર્ટ કરવાની કોશિશ કરી શકે, તે માટે. દૃુનિયાના ૮૫ ટકા કરતાં વધારે મુસ્લિમો  સુન્ની છે. સુન્નીઓ સામાન્યપણે ભૌતિક જગત પર ઈશ્ર્વરની સર્વોપરીતા, રાજકારણ અને સમાજજીવન પર ભાર આપે છે, જ્યારે શિયા સંપ્રદૃાયમાં શહાદૃત અને ભોગ આપવાનો વિશેષ મહિમા છે. આરબ દૃેશો, તુર્કી, ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદૃેશ, મલેશિયા, ઈન્ડોનેશિયામાં વસતા બહુમતી મુસ્લિમો સુન્ની છે, જ્યારે ઈરાક, ઈરાન અને બહેરીનમાં શિયા મુસ્લિમોનું પ્રમાણ વધારે છે.

સાઉદૃી એરેબિયાએ ચાલીસ વર્ષમાં ૧૦ બિલિયન ડોલર વહાબી વિચારધારાના પ્રચાર માટે ખર્ચ્યા છે તે વાત કરતાંય વધારે ગંભીર બાતમી તો આ છે: યુરોપિઅન યુનિયનના ઈન્ટેલિજન્સ એકસપર્ટ્સનું કહેવું છે કે આ અધધધ નાણાનો ૧૫થી ૨૦ ટકા હિસ્સો અલ-કાયદૃા પ્રકારના ખતરનાક જિહાદૃી આતંકવાદૃી જુથો તરફ ડાઈવર્ટ કરી દૃેવામાં આવ્યો છે. આતંકવાદૃી જુથો પાસે આધુનિક શસ્ત્રોઅસ્ત્રો વસાવવાના, ઊભરતા આતંકવાદૃીઓને ટ્રેિંનગ આપવાના તેમજ પોતાનો આંતરરાષ્ટ્રીય કારભાર ચલાવવાનાં નાણાં ક્યાંથી આવે છે તે વાતનો તાળો હવે મળે છે?



હવે સલાફીઝમ શું છે તે જોઈએ. સલાફી શબ્દૃ અસ-સલાફ અસ-સલીહીન પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે પુરાણી મુસ્લિમ કોમના પવિત્ર વારસદૃારો. સલાફી વિચારધારાનો જન્મ ઓગણીસમી સદૃીમાં ઈજિપ્તના કરો શહેરમાં આવેલી અલ-અઝહર યુનિવર્સિટીમાં એક બૌદ્ધિક ચળવળના ભાગરુપે થયો હોવાનું મનાય છે. મુહમ્મદૃ અબ્દૃુહ (૧૮૪૯-૧૯૦૫), જમાલ અલ-દિૃન અલ-અફઘાની અને રશિદૃ રિદૃા આ ચળવળના નેતા હતા. સલાફીઓ માને છે કે અગાઉના મુસ્લિમો ઈસ્લામનો મૂળ અર્થ સમજી શક્યા હતા અને તે અનુસાર સાચું ધર્મપાલન કરતા હતા, પણ ધીમે ધીમે ભેળસેળ થવા માંડી અને ઈસ્લામ ધર્મ પોતાના મૂળ રસ્તાથી ભટકી ગયો. સલાફીઓનો ઉદ્દેશ આ હતો: ઓરિજિનલ ઈસ્લામનું નવેસરથી અર્થઘટન કરવું અને સંભવત: ઈસ્લામને મોડર્ન ઘાટ આપવો.

સલાફીઓ ઈસ્લામના અત્યંત કડક અર્થઘટનમાં (જે એમની દૃષ્ટિએ સાચું અને અંતિમ અર્થઘટન છે) તેમજ તેેના પાલનમાં માને છે. તેમના માટે મધ્યમમાર્ગ કે વૈકલ્પિક વિચારધારા જેવું કશું છે જ નહીં. માણસ મુસ્લિમ હોય કે નોન-મુસ્લિમ હોય, જો એ સલાફીઓના અર્થઘટન મુજબના ઈસ્લમાનને અનુસરવા માગતો ન હોય તો એ આકરામાં આકરી સજાને પાત્ર બની જાય છે. સલાફીઓનો સંદૃેશો સ્પષ્ટ છે: સલાફી વિચારધારા જ ઈસ્લામનું સૌથી શુદ્ધ સ્વરુપ છે અને એને દૃેશ કે સંસ્કૃતિ સાથે કશું લાગતુંવળગતું નથી. \

આમ, વહાબી વિચારધારા અને સલાફી વિચારધારા ભલે એકમેકના પ્રતિબિંબ જેવી લાગતી હોય, પણ તે અલગ અલગ રીતે આકાર પામી છે. ઈજિપ્તમાં જન્મેલી સલાફી વિચારધારા િંકગ ફૈઝલના શાસન દૃરમિયાન સાઉદૃી એરેબિયા પહોંચી. વહાબી વિચારધારા આધુનિક અસરોનો સંપૂર્ણપણે અસ્વીકાર કરે છે, જ્યારે સલાફી વિચારધારા ઈસ્લામના મૂળ સ્વરુપ સાથે આધુનિકતાને જોડવા માગે છે. એક વાત બન્નેમાં કોમન છે: ઈસ્લામના કેટલાક પ્રચલિત ઉપદૃેશ અને શિક્ષણ, કે જેમાં અન્ય ધર્મોનો આદૃર કરવાની વાત સામેલ છે, તેનો સંપૂર્ણ ત્યાગ અને તેને બદૃલે ઈસ્લામનું ફંડામેન્ટલિસ્ટ અર્થઘટન. અલબત્ત, વહાબીઓ અને સલાફીઓમાં બધા અનિવાર્યપણે આત્યંતિક જ હોય છે એવુંય નથી. આ બન્ને વિચારધારાઓમાં અમનના અિંહસક માર્ગે ચાલનારાઓથી માંડીને ખૂંખાર જિદૃાહીઓ સુધીની આખી રેન્જ છે.

૧૯૮૦ના દૃાયકા દૃરમ્યાન મુસ્લિમ યુવાવર્ગનો એક હિસ્સો નવાં સ્વરુપે ઊભરેલા વહાબીઓનાં જુથ ગ્રુપ્સ) તરફ આકર્ષાવા લાગ્યો હતો. આ એવાં જુથો હતા જેમણે સલાફી વિચારધારાના અમુક ટુકડાઓને પણ અપનાવ્યા હતા, જે  સામાજિક ન્યાય ઝંખતા હતા અને જે (તેમની દૃષ્ટિએ) કુરાનમાં સૂચવેલી સજાઓનો અમલ કરવા માગતા હતા. તેઓ બેધડક આત્મઘાતી હુમલા કરી જાણે છે. માણસને પોતાનો જીવ સૌથી વધારે વહાલો હોય છે. મોતનો ભય દૃેખાડીને એના પર બ્રેક મારી શકાય છે અથવા એ જાતે અટકીને પાછો વળી જાય છે, પણ જેનામાંથી મરવાનો ડર જ નાબૂદૃ થઈ ગયો હોય તેનું શું કરવું? આવો માણસ ઠંડા કલેજે ભયાનકમાં ભયાનક કાંડને અંજામ આપી શકે છે. દૃેખીતું છે ક્ે ધર્મના નામે આત્મઘાતી હુમલા કરવા તત્પર રહેતાં આવાં ઝનૂની સ્ત્રી-પુરુષોના જોરે જ આ ટેરરિસ્ટ ગુ્રપ્સ આટલા ઘાતક બની ગયા છે.

સલાફીઝમને યુરોપમાં સૌથી વધારે ઝડપે વિકસી રહેલી ઈસ્લામિક મુવમેન્ટ ગણવામાં આવે છે. જર્મનીમાં સક્રિય સલાફિસ્ટોની સંખ્યા ૨૦૧૨થી ૨૦૧૫ દૃરમિયાન ૩૮૦૦થી વધીને ૬૩૦૦ જેટલી થઈ ગઈ છે એવો અંદૃાજ  છે. સલાફિસ્ટ જુથોમાં જોડાતા પુરુષો પૈકીના મોટા ભાગના ૧૮ થી ૩૦ વર્ષના હોય છે. મોટે ભાગે એમનાં પરિવારો બીજા દૃેશોમાંથી આવ્યા હોય છે અને નવા યુરોપિયન માહોલમાં બે છેડા ભેગા કરવા સંઘર્ષ કરતા હોય છે. આવાં ઘરોમાંથી આવતા જુવાનિયાઓને સલાફી જુથો ચલાવનારાઓ હૂંફનો અનુભવ કરાવે છે, તેમને જીવન જીવવાનો નવો હેતુ અને દિૃશા આપે છે. તેમના મનમાં એવું ભૂસું ભરાવે છે કે આજે તમે ભલે સમાજના નીચલા સ્તરે રહ્યા,  પણ જો સલાફી વિચારધારા પ્રમાણે ચાલશો ને ભવિષ્યમાં સલાફીઓનું રાજ સ્થપાયું તો તમે સૌથી ટોપ પર હશો!



ઈજિપ્તની ૮ કરોડ ૨૦ લાખની વસ્તીમાં ૫૦ થી ૬૦ લાખ લોકો સલાફી હોવાનો અંદૃાજ છે. બ્રિટનની યુનિવર્સિટીઓમાં પણ સલાફી વિચારધારા ઉત્તરોત્તર પોપ્યુલર બની રહી હોવાનું સ્થાનિક શાસકોનું નિરીક્ષણ છે. ચીનમાં પણ છેલ્લા કેટલાક દૃાયકાઓ દૃરમિયાન સલાફીઓએ હાજરી પૂરાવી છે. તેઓ હવે ચીની પ્રશાસનના ધ્યાનમાં આવી ગયા છે. ખાસ કરીને નાઈન-ઈલેવનના હુમલા પછી સલાફી જુથોની હિલચાલ પર ચાંપતી નજર રાખવામાં આવે છે. નોંધવા જેવી વાત એ છે કે દૃુનિયાભરના સલાફીઓને આવરી લેતું કોઈ એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન કાર્યરત નથી. સલાફીઓના અલગ અગલ જુથો દૃુનિયાના જુદૃા જુદૃા હિસ્સાઓમાં પોતપોતાની રીતે એકિટવ છે. આમાંનું કોઈ જુથ બીજા જુથને જવાબદૃાર નથી કે કોઈની સાથે બંધાયેલું નથી.

ઈસ્લામમાં માનનારા જ સાચા, અને એ પણ શાંતિ અને ભાઈચારાની કદૃર કરતા ઈસ્લામમાં નહીં, પણ અમે જેવી રીતે ઈસ્લામનું અર્થઘટન કરીએ છીએ એમાં માનનારા, બાકી બધા ખોટા અને તેથી સજાને પાત્ર. આત્યંતિક વહાબી અને સલાફી વિચારાધારાનો આ અર્ક છે. આનો મુકાબલો ક્રવા માટે રાજક્ીય તાકતો જેટલું જ જોર અમન તેમજ  પ્રેમભાવમાં સક્રિય શ્રદ્ધા ધરાવતાં ડાહ્યાં, પ્રગતિશીલ, સુશિક્ષિત અને સ્વસ્થ મુસ્લિમ ભાઈબહેનો અને આગેવાનોએ પણ લગાવવું પડશે.  જો એમ નહીં થાય તો આ પાગલ લોકો ધરતીને નરક બનાવી મૂકશે.

૦ ૦ ૦