Tuesday, August 14, 2018

લવિન આર્મ્સ

મહારાષ્ટ્ર બોર્ડના આઠમા ધોરણની ગુજરાતી ટેક્સ્ટબુક (બાલભારતી, 2018-19)માં સમાવાયેલો લેખ 




‘જનાવરોનું રીતસર બજાર ભરાયું હતું તે દિૃવસે. કેટલાં બધાં નઘણિયાતાં પ્રાણીઓ - ગાય, બકરી, ઘેટાં, ઘોડા... અમુક સાવ ઘરડાં થઈ ગયેલાં તો અમુક તાજાં જન્મેલાં. માંદૃાં, અશકત, ઘવાયેલાં, લાચાર. વજનના હિસાબે સૌની હરાજી થઈ રહી હતી. ખરીદૃાયેલાં જનાવરો આખરે કતલખાનાંમાં ઘકેલાઈને કપાઈ જવાનાં હતાં. જે રીતે તેમને ધકકે ચડાવવામાં આવતાં હતાં, એમનાં શરીરો પર લાતો પડતી હતી, પ્રહારો થઈ રહ્યા હતા અને જે રીતે બિચારાં વેદૃનાથી બરાડા પાડી રહ્યાં હતાં... અસહ્ય હતું આ બધું. મેં આ બજારમાં છએક કલાક વીતાવ્યા હશે. મારા જીવનનો કદૃાચ આ સૌથી ઈમોશનલ દિૃવસ હતો.'

લગભગ બે વર્ષ પહેલાંની આ ઘટના વર્ણવતી વખતે શાલીન શાહનો અવાજ આજે પણ થોડો કાંપે છે. શાલીન શાહ અમેરિકાના કોલોરાડો સ્ટેટમાં એરી નામના નાનકડા નગરમાં રહે છે. એમને બાતમી મળી હતી કે જનાવરોના પેલા બજારમાં એક પ્રેગનન્ટ ઘોડી અને બે બચ્ચાંની હરાજી થવાની છે. તેમને બચાવવા માટે શાલીન ત્યાં ગયેલા. આ ત્રણેય મૂંગાં જનાવરોને તો તેમણે ખરીદૃી લીધાં, પણ બાકીનાં પ્રાણીઓની હાલત જોઈને તેઓ અંદૃરથી હલી ગયા હતા. પશુઆના દૃર્દૃનાક ચિત્કારો અને એમની આંખોમાં થીજી ગયેલો ખોફ ભુલી શકાય તેમ નહોતા.

Compassionate couple: Shilpi Shah and Shaleen Shah


શાલીનના હૃદૃયમાં કરુણાનો ભાવ ન જાગે તો નવાઈ પામવા જેવું હતું. દૃસ વર્ષની ઉંમરે મમ્મી-પપ્પા સાથે અમદૃાવાદૃથી અમેરિકા શિફ્ટ થઈને, ત્યાં જ ભણીગણીને અને એન્ત્ર્યોપ્રિન્યોર બનીને સફળતા પામી ચુકેલા યુવાન શાલીન શાહ ખાનપાનના મામલામાં પાક્કા વીગન છે. વીગન હોવું એટલે માંસ-મચ્છી-ઈંડા તો નહીં જ, પણ દૃૂધ અને તેમાંથી બનતી દૃહીં-ઘી-છાસ-પનીર વગેરે જેવી પેદૃાશોને પણ હાથ નહીં લગાડવાનો. શાલીનને વીગન બનવાની પ્રેરણા એમની પત્ની શિલ્પીએ આપી હતી. જન્મે અને કર્મે જૈન એવાં પતિ-પત્ની બન્નેને થયાં કરતું હતું કે અિંહસાના મામલામાં આપણે વધારે બીજું શું કરી શકીએ? સદૃભાગ્યે આ સવાલનો જવાબ જ નહીં, સ્પષ્ટ માર્ગ પણ પ્રાણીઓની પેલી બજારની મુલાકાત પછી તરત મળી ગયો.      

ત્રણ ઘોડાઓને બચાવીને ઘરે પાછા ફરતી વખતે શાલીનના મનમાં એક જ વિચાર ઘુમારાયા કરતો હતો કે કાશ, મારી પાસે વધારે જગ્યા અને વધારે સગવડ હોત તો હું વધારેે જનાવરોને ખરીદૃીને તેમનો જીવ બચાવી શકત. ભરપૂર તીવ્રતા અને હૃદૃયની સચ્ચાઈથી વ્યકત થયેલી ઇચ્છા કુદૃરત વહેલામોડી સંતોષે જ છે. એ જ રાતે કોણ જાણે ક્યાંથી શાલીન પર કોઈકનો ફોન આવે છે: ૨૩ એકર જમીનનો એક બંજર ટુકડો એમ જ પડ્યો છે. કોઈને એમાં રસ હોય તો જણાવજો! જમીન શાલીનના ઘરથી થોડી મિનિટો જ અંતર પર જ હતી.



આ ફોને શાલીનને વિચારતા કહી મૂક્યા: શું આ ઉપરવાળાનો કોઈ સંકેત છે? રાત્રે મોડે સુધી પતિ-પત્નીએ ખૂબ ચર્ચા કરે છે: શું કરવું છે? લઈ લેવી છે આ જમીન? અસહાય પ્રાણીઓને પાળવા માટે સેન્ક્યુઅરી બનાવવી હોય તો આ જગ્યા પરફેકટ છે તે વાત સાચી, પણ આ જવાબદૃારી બહુ મોટી છે એનું શું? બેય દૃીકરાઓ હજુ નાના છે, જીવનનિર્વાહ માટે કામકાજ કરવાનું છે, પોતાની કંપની ચલાવવાની છે. પહોંચી વળાશે? જવાબ મળ્યો: હા, પહોંચી વળાશે! બીજા જ દિૃવસે લીઝનાં કાગળિયાં પર શાલીને સહી કરે છે. આ રીતે ઓગસ્ટ ૨૦૧૫માં ‘લવિન આર્મ્સ' નામની સંસ્થાની સ્થાપના થાય છે. એલ-યુ-વી-આઈ-એન ‘લવિન એ અંગ્રેજી શબ્દૃ ‘લિંવગ માટે વપરાતો સ્લેન્ગ છે. લવિન આર્મ્સ એટલે પ્રેમપૂર્વક લંબાવવામાં આવેલો હાથ.




શાલીને અગાઉ ઘોડાઓ સાથે પનારો પાડ્યો હતો. ‘મેં અગાઉ ઘોડો ખરીદ્યો નહીં, પણ અડોપ્ટ કર્યો હતો એમ કહીશ,' તેઓ કહે છે, ‘તમે નિર્જીવ વસ્તુ ખરીદૃી શકો, જીવતુંજાગતું પ્રાણી નહીં.'

એકાદૃ-બે પ્રાણીઓને પાળવાં એક વાત છે અને આખેઆખું અભયારણ્ય ચલાવવું તદ્દન જુદૃી વાત છે. તમારે ખૂબ બધી બાબતોનું પ્રેકિટકલ નોલેજ કેળવવું પડે - જેમ કે, કઈ રીતે પ્રાણીઓને બચાવીને સેન્કચ્યુઅરી સુધી લાવવાં, કઈ રીતે માંદૃા પ્રાણીઓની દૃેખભાળ કરવી, એમને કેવો અને કઈ રીતે ખોરાક આપવો, કઈ રીતે એમના માટે ખાસ પ્રકારનાં રહેઠાણ ઊભાં કરવાં, પ્રાણીઓ  અને આ પ્રકારની સંસ્થા ચલાવવાના કાયદૃા સમજવા, નીતિનિયમોનું ઉલ્લંઘન ન થાય એની તકેદૃારી રાખવી, વગેરે. વળી, આ કામમાં જાતજાતનાં વાહનો જોઈએ, ઓટોમેટિક વોટર તેમજ હીટીંગ સિસ્ટમ જોઈએ. તમારે વોલેન્ટિયર્સ અને પ્રોફેશનલ્સનું મજબૂત નેટવર્ક વિકસાવવું પડે. પુષ્કળ કામ હતું, પડકારો હતા અને ખૂબ બધું સમજવા-શીખવાનું હતું.

થયું. ધીમે ધીમે બધું જ થયું. સૌથી પહેલાં તો વર્ષોથી અવાવરુ પડી રહેલી જમીનને સાફ કરવાની હતી. કામ પુણ્યનું હોય અને ઇરાદૃો નેક હોય તો મદૃદૃ મળી જ રહે છે. ધીમે ધીમે વાત ફેલાતાં તદ્દન અજાણ્યા એવા સ્થાનિક અમેરિકનો મદૃદૃે આવવા લાગ્યા. પ્રાણીપ્રેમીઓનું જુથ આકાર લેવા માંડ્યું. એક નિશ્ર્ચિત માર્ગદૃર્શિકા ક્રમશ: આકાર લેવા માંડી. જેમકે, ‘લવિન આર્મ્સ'માં કેવળ શાકાહારી પ્રાણીઓ જ લાવવાં. માંસાહારી પ્રાણીઓનું પેટ ભરવા માંસ આપવું પડે, જે અહિંસાના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ ગણાય. પ્રાણીઓને પ્રાણીઓને કેવળ પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ ખોરાક અને દૃવાઓ આપવી, એનિમલ-બેઝ્ડ નહીં. એક વાર જનાવરને અહીં લાવવામાં આવે પછી એ જીવે ત્યાં સુધી દૃેખભાળ કરવી. પ્રાણીઓને ખરીદૃવા નહીં, વગેરે.



ત્રણ ઘોડાઓ પછી બે બકરીઓ આવી, મરઘાં આવ્યાં, ભૂંડ આવ્યાં. પ્રત્યેક પ્રાણીનું એની પર્સનાલિટી સાથે બંધબેસતું મસ્તમજાનું નામ પાડવામાં આવે. જેમ કે બહુ ઉછળકૂદૃ કરતું જાનવર ‘નિબલ' બની જાય. એક કૂકડાનું નામ ‘રસલ ક્રો' છે. આ સિવાય બેન્જામિન, ફેલિકસ, રુડી, ઓલિવર અને રોકી પણ છે. દૃરેકની પોતપોતાની કહાણી છે. અભયારણ્યની ખ્યાતિ ફેલાતા એક દૃાતાએ સારી એવી રકમની આર્થિક મદૃદૃ કરી. ચાલીસ એકરનું બહેતર સુવિધાવાળું નવું ફાર્મ ખરીદૃવામાં આવ્યું. આ અભયારણ્ય પ્રાણીપ્રેમીઓ માટેનું મિલનસ્થળ બનતું ગયું. લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાય તે માટે અહીં એજ્યુકેશનલ પ્રોગ્રામ્સ, વીગન વાનગીઓ માટેના ફ્રી કૂિંકગ કલાસ અને અન્ય કંઈકેટલીય ઇવેન્ટ્સ ગોઠવવામાં આવે છે. આજ સુધીમાં પાંત્રીસસો કરતાં વધારે લોકો ‘લવિન આર્મ્સ'ની મુલાકાત લઈ ચુકયા છે. પ્રાણીઓ પર થતા અત્યાચારની વાતો સાંભળીને ઘણાની આંખો ખૂલી જાય છે. શાલીન કહે છે, ‘આમાંથી કમસે કમ હજાર લોકોએ નિર્ધાર કર્યો હશે કે આજ પછી હું કયારેય સુવ્વર નહીં ખાઉં યા તો હું ચિકનને હાથ નહીં લગાડું કે પછી અઠવાડિયામાં કમસે કમ બે દિૃવસ હું વીગન લાઈફસ્ટાઈલ અપનાવીશ. આવા નાના-મોટા પરિવર્તનોનું પણ ઘણું મહત્ત્વ છે.

શાલીન અઠવાડિયામાં કુલ ૨૦થી ૩૦ કલાક પોતાના જીવનનિર્વાહ માટેના કામકાજ પાછળ ખર્ચે છે. બાકીનો બધો સમય પ્રાણીઓ માટે ફાળવે છે. વહેલી સવારથી મોડી રાત સુધી તેઓ પ્રાણીઓને રેસ્ક્યુ કરવામાં, વધારે પડતા માંદૃાં જનાવરોને હોસ્પિટલમાં ખસેડી તેમની સારવાર કરાવવામાં અને અભયારણ્યને મેનેજ કરવામાં રચ્યાપચ્યા રહે છે. પત્ની શિલ્પીએ અભયારણ્યનું વહીવટી કામકાજ સંભાળી લીધું છે. આજે શાહદૃંપતી પાસે પાંચસો જેટલા વોલન્ટિર્સની ફોજ છે, બે સ્ટાફ મેમ્બર છે. પ્રાણીઓના ડોકટરો અને અન્ય પ્રોફેશનલ્સ સમયાંતરે વિઝિટ લેતા રહે છે.

Shaleen Shah (right) with his team of volunteers 


‘આપણે માણસોને ગુલામ બનાવી શકતા નથી તો પ્રાણીઓને શી રીતે ગુલામ બનાવી શકીએ?' શાલીન સમાપન કહે છે, ‘એનિમલ્સ નીડ જસ્ટિસ. બીજાં જીવો પર કબ્જો જમાવવાનો આપણને કોઈ અધિકાર નથી. માત્ર જીવદૃયાથી નહીં ચાલે, જીવમૈત્રી કેળવવી પડશે. પ્રકૃતિના લયને સમતોલ રાખવા માટે પણ આ જરુરી છે.'
સત્યવચન!

0 0 0 

Sunday, August 12, 2018

સેક્રેડ ગેમ્સઃ અ ગેમ ચેન્જર


સંદેશ – સંસ્કાર પૂર્તિ – 12 ઓગસ્ટ 2018

મલ્ટિપ્લેક્સ

સેક્રેડ ગેમ્સ શોનું ડિરેક્શન કરનાર અનુરાગ કશ્યપ અને વિક્રમાદિત્ય મોટવાણેની દોસ્તી બે દાયકા કરતાંય વધારે જૂની છે. વિક્રમાદિત્ય મજાકમાં કહેતા હોય છે કે મારી લાઇફનો હીરો, વિલન અને જોકર ત્રણેય એક જ છે – અનુરાગ કશ્યપ!



સેક્રેડ ગેમ્સ સિરીઝ નેટફ્લિક્સ પર મૂકાઈ એ વાતને હજુ દોઢ મહિનો પણ થયો નથી. આટલા ટૂંકા ગાળમાં એ હદે પોપ્યુલર બની ચુકી છે ને એની એટલી બધી ચર્ચા થઈ રહી છે કે આપણને આશ્ચર્ય થાય. સેક્રેડ ગેમ્સ એટલે નેટફ્લિક્સની સૌથી પહેલી ઓરિજિનલ ભારતીય સિરીઝ. ખૂબ બધો મદાર હતો આ શો પર. ભારતીય ઓડિયન્સની સામે હજુ હમણાં સુધી હિન્દી એન્ટરટેઇન્મેન્ટ માટે સિનેમા, ટીવી અને યુટ્યુબના થોડા ઘણા કોન્ટેન્ટ સિવાય ઓર કોઈ વિકલ્પ નહોતો. હા, એમેઝોન પ્રાઇમની ઇનસાઇડ એજ તેમજ બ્રિધજેવી સિરીઝ જરૂર લોકપ્રિય બની હતી. એમ તો હોટસ્ટાર અને અન્ય ડિજિટલ માધ્યમો પર પણ એકાધિક શોઝનું સ્ટ્રીમિંગ થયું જ છે, પણ સેક્રેડ ગેમ્સનો ઇમ્પેક્ટ કંઈક જુદા જ લેવલનો છે. બમ્પર સફળતા મળવાને કારણે આ શો ગેમ-ચેન્જર પૂરવાર થવાનો છે. નેટફ્લિક્સ, એમેઝોન જેવાં સ્ટ્રીમિંગ મિડીયા પર આંતરરાષ્ટ્રીય કોન્ટેન્ટની સામે વટથી ઊભા રહી શકે એવા તગડા બજેટ તેમજ ઉત્કૃષ્ટ ગુણવત્તાવાળા ખૂબ બધા ઓરિજિનલ ભારતીય શોઝ આપણે આવનારા સમયમાં માણી શકવાના.

સેક્રેડ ગેમ્સ એ મૂળ વિક્રમ ચંદ્રા લિખિત 928 પાનાંની અંગ્રેજી નવલકથા છે, જે બાર વર્ષ પહેલાં પ્રકાશિત થયેલી. એમાં 1990ના દાયકાના એક બમ્બૈયા ગેંગસ્ટર ગણેશ ગાયતોંડે (નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી) અને એના કોમ્પ્લીકેટેડ જીવનના તાણાવાણા ઉકેલવા મથતા પોલીસ ઓફિસર સરતાજ સિહં (સૈફ અલી ખાન)ની કથા છે. અનુરાગ કશ્યપ અને વિક્રમાદિત્ય મોટવાણેએ સંયુક્તપણે એનું અફલાતૂન ડિરેક્શન કર્યું છે. આ બન્ને સુપર ટેલેન્ટેડ ફિલ્મમેકરો હિન્દી સિનેમાના બદલાઈ રહેલા મિજાજના તગડા પ્રતિનિધિ સમાન છે.  46 વર્ષીય અનુરાગ કશ્યપ વધારે હાઇ પ્રોફાઇલ, સફળ, બોલકા અને વિદ્રોહી છે. એમના કરતાં પાંચેક વર્ષ નાના વિક્રમાદિત્ય અંતર્મુખ છે. એ ઓછું બોલે, ઓછું એક્સપ્રેસ કરે. અનુરાગ કશ્યપનાં નામે બ્લેક ફ્રાયડે,દેવ.ડી, ગેંગ્સ ઓફ વાસેપુર જેવી કેટલીય ફિલ્મો બોલે છે, જ્યારે વિક્રમાદિત્યે ઉડાન, લૂટેરા, ટ્રેપ્ડ અને ભાવેશ જોશી આ ચાર ફિલ્મો ડિરેક્ટ કરી છે. અનુરાગ અને વિક્રમાદિત્યે ખુદનાં ફેન્ટમ ફિલ્મ્સ બેનર હેઠળ ખૂબ બધી ફિલ્મો પ્રોડ્યુસ કરી છે.

Anurag Kshyap (R) and Vikramaditya Motwane


બાપ અને ટીનેજર દીકરા વચ્ચેના તંગ સંબંધના વિષયવાળી 'ઉડાન' માર્કેટની દૃષ્ટિએ નાની ફિલ્મ હતીપણ એણે જે અસર ઊભી કરી એ કમાલની હતી. રણવીર સિંહને તદ્દન જુદા જ રૂપમાં પેશ કરતી લૂટેરા ફિલ્મ કલાત્મક જરૂર હતી, પણ ઘણા લોકોને એ નહોતી ગમી. એક જ ઘરમાં આકાર લેતી  ટ્રેપ્ડ પણ ઇન્ટરેસ્ટિંગ ફિલ્મ હતી. વિક્રમાદિત્યની લેટેસ્ટ ભાવેશ જોશી જોકે ખરાબ રીતે પિટાઈ ગઈ. ભલું થજો સેક્રેડ ગેમ્સનું કે જેના કારણે વિક્રમાદિત્ય ડિરેક્ટર તરીકે પુનઃ ફોર્મમાં આવી ગયા છે.

વિક્રમાદિત્યનાં મમ્મી એક ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મમેકર માટે પ્રોડક્શન મેનેજર તરીકે કામ કરતાં હતાં. પછી ટેલિવિઝન શોઝ માટે પ્રોડક્શનની જવાબદારી સંભાળવા લાગ્યાં. વિક્રમાદિત્ય સત્તર-અઢાર વર્ષના હતા ત્યારથી મમ્મીના સેટ પર જતા. એને નાનાં-મોટાં કામમાં મદદ કરતાથોડુંક પોકેટમની કમાઈ લેતા. પછી 'હમ દિલ દે ચૂકે સનમઅને 'દેવદાસ'ના મેકિંગ દરમિયાન સંજય ભણસાલીનો આસિસ્ટન્ટ ડિરેક્ટર બન્યા. વિક્રમાદિત્ય આજની તારીખે પણ સ્વીકારે છે કે એની પાસે સિનેમાનું જે કંઈ જ્ઞાન છે તે સંજયસરને કારણે છે. વિક્રમાદિત્ય અને અનુરાગની સૌથી પહેલી મુલાકાત ઓસ્કર નોમિનેટેડ ફિલ્મ વોટર (2005)ના સેટ પર થઈ હતી. દીપા મહેતા આ ફિલ્મનાં ડિરેક્ટર હતાં, અનુરાગે ડાયલોગ્સ લખ્યા હતા અને વિક્રમાદિત્યે કોરિયોગ્રાફી કરી હતી.

સંજય ભણસાલી કરતાં અનુરાગની સેન્સિબિલિટી સાવ અલગ. અનુરાગની સૌથી પહેલી 'પાંચનામની અન-રિલીઝ્ડ ફિલ્મના મેકિંગ દરમિયાન વિક્રમાદિત્યે એમની સાથે કામ કર્યું હતું. 'ઉડાન'ની સ્ક્રિપ્ટ વિક્રમાદિત્યે આ વર્ષોમાં લખી નાખી હતી. અનુરાગ સ્વયં તે અરસામાં લગભગ સ્ટ્રગલર હતા. તેઓ વિક્રમાદિત્યને કહ્યા કરતા કે જો હું પ્રોડયુસર હોત તો તારી આ ફિલ્મ હું જ પ્રોડયુસ કરત. એવું જ થયું. અનુરાગ જરા પાવરફુલ પોઝિશનમાં આવ્યા ને એમણે 'ઉડાનપ્રોડયુસ કરી.

સેક્રેડ ગેમ્સની સફળતાનો જશ વિક્રમાદિત્યને વધારે મળવો જોઈએ, કેમ કે એણે ડિરેક્શન ઉપરાંત બીજી ઘણી બધી જવાબદારીઓ એમણે ઉપાડી હતી. સિરીઝનાં નવાઝવાળાં દશ્યો અનુરાગે શૂટ કર્યાં છે, જ્યારે સૈફવાળા ટ્રેકનું શૂટિંગ વિક્રમાદિત્યે કર્યું છે. આઠ એપિસોડમાં ફેલાયેલી આ ફર્સ્ટ સિઝનના કુલ કોન્ટેન્ટમાં અનુરાગ કરતાં વિક્રમાદિત્યે શૂટ કરેલો હિસ્સો મોટો છે.



અનુરાગ અને વિક્રમાદિત્ય વચ્ચેનું ક્રિયેટિવ સમીકરણ ભારે ઇન્ટરેસ્ટિંગ છે. બન્નેની દોસ્તી બે દાયકા કરતાં વધારે અંતરાલમાં ફેલાયેલી છે. વિક્રમાદિત્ય મજાકમાં કહેતા હોય છે કે મારી લાઇફનો હીરો, વિલન અને જોકર ત્રણેય એક જ છે – અનુરાગ કશ્યપ! એક ઇન્ટરવ્યુમાં વિક્રમાદિત્યે કહેલું કે, હું અને અનુરાગ સેક્રેડ ગેમ્સના કો-ડિરેક્ટર્સ ખરા, પણ એ શૂટિંગ કરતો હોય ત્યારે હું સેટ પર ન જાઉં ને હું શૂટિંગ કરતો હોઉં ત્યારે એ સેટ પર પગ ન મૂકે. અમારી કામ કરવાની શૈલી અને અપ્રોચ એકબીજા કરતાં એટલી હદે અલગ છે કે ધારો કે સેટ પર અમે ભુલેચુકેય ભેગા થઈ જઈએ તો ખૂન-ખરાબા થઈ જાય!’

અનુરાગ માને છે કે ક્રિયેટિવિટી ક્યારેય સંયુક્ત ન હોય, એ વ્યક્તિગત જ હોઈ શકે.ગેંગ્સ ઓફ વાસેપુરનું ડિરેક્શન અનુરાગે કર્યું, પણ એડિટિંગ ટેબલ પર એડિટરની સાથે વિક્રમાદિત્ય બેઠા. અનુરાગ તો શૂટિંગ પતાવીને વિદેશ જતા રહેલા, કારણ કે જો બન્ને પોસ્ટ-પ્રોડક્શન સંભાળવા બેઠા હોત તો એટલા ઝઘડા થયા હોત કે એમણે એકબીજાનાં મર્ડર કરી નાખ્યાં હોત. આવું ખુદ અનુરાગનું કહેવું છે!

ખેર, હવે સૌને સેક્રેડ ગેમ્સની બીજી સિઝનની પ્રતિક્ષા છે. સંભવતઃ નવી સિઝનમાં કોઈ ત્રીજા ડિરેક્ટર સંકળાશે. હજુ સુધી આ સિરીઝ જોઈ ન હોય તો જોઈ કાઢજો. હાઇલી રિકમન્ડેડ!


0 0 0

Wednesday, August 8, 2018

...પણ આમાં સિક્રેટ જેવું શું છે?


સંદેશ - અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિ - 8 ઓગસ્ટ 2018 

ટેક ઓફ

પ્રેમ ન મળવાથી પ્રેમનો અભાવ સર્જાતો નથી, તમે પ્રેમ આપવાનું ઓછું કરો છો ત્યારે પ્રેમનો અભાવ સર્જાય છે. તમને પ્રેમની તરસ રહ્યા કરતી હોય તો એનું કારણ એ નથી કે તમને પ્રેમ કરવાવાળા લોકો ઓછા છે. તમને પ્રેમની તરસ રહ્યા કરતી હોય એનો મતલબ એ છે કે તમે ઓછા લોકોને પ્રેમ કરો છો.


હાત્રિયા રા – આ નામ આપણે ત્યાં પ્રમાણમાં ઓછું જાણીતું છે, પણ અધ્યાત્મમાં રૂચિ ધરાવતા એક ચોક્કસ શહેરી વર્ગમાં, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતમાં, તેઓ ખાસ્સા આદરપાત્ર છે. એમનું મૂળ નામ ટી. ટી. રંગરાજન. ઉંમર 53 વર્ષ. મહાત્રિયા રા એમનું આધ્યાત્મિક ઉપનામ યા તો ઓળખ છે. કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેરનાં ક્ષેત્રમાં કન્સલ્ટન્ટ તરીકે ઘણાં વર્ષો પસાર કરી ચુકેલા મહાત્રિયા રા જે આધ્યાત્મિક અભિયાન ચલાવે છે તેને ઇન્ફિનિટીઝમ નામ અપાયું છે. આ જ નામનું એક માસિક પણ તેઓ ચલાવે છે. તેમણે પુસ્તકો લખ્યાં છે, તેમનાં વકતવ્યો યુટ્યુબ અને સોશિયલ મિડીયા પર ખૂબ જોવાય છે. નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે એમની ઇમેજ ખૂબ ચોખ્ખી છે અને એમનાં નામ સાથે સાચોખોટો કોઈ વિવાદ સંકળાયો નથી.

અંગ્રેજીમાં લખાયેલો મહાત્રિયા રાનો એક સુંદર લેખ હમણાં વાંચવામાં આવ્યો, જેના અમુક અંશ આજે અહીં શેર કરવા છે. ગહન વાતને ખૂબ સરળ રીતે પેશ કરવી એ મહાત્રિયા રાની વિશેષતા છે. ઓવર ટુ મહાત્રિયા રા...

આપણે કહીએ છીએ કે સુખનું રહસ્ય... પણ આમાં રહસ્ય જેવું શું છે?

જે છે તે છે. જે નથી તે નથી. માનસિક તાણ પ્રતિકારમાંથી જન્મે છે. સુખ એ સ્વીકારમાંથી જન્મે છે. તમારી સાથે જે કંઈ થઈ રહ્યું હોય એને તમે કંટ્રોલ કરી શકતા નથી, પણ જે કંઈ બની રહ્યું હોય એને કઈ રીતે રિએક્ટ કરવું એ જરૂર તમારા હાથમાં છે. હું જેવો છું એવો જ (અથવા જેવી જ છું એવી જ) રહીશ, પણ મારી આસપાસના લોકો તેમજ પરિસ્થિતિઓ બદલાય જાય એવી અપેક્ષા રાખવાને બદલે, જો તમે આસપાસના લોકો અને પરિસ્થિથિઓને જેવાં છે એવાં સ્વીકારી લેશો અને તમારો એમની તરફનો દષ્ટિકોણ બદલી નાખશો તો તમે હંમેશાં ટોપ ઓફ ધ વર્લ્ડ રહી શકશો. જિંદગી તમે ઇચ્છો તેવી બની જાય એવી અપેક્ષા રાખવાને બદલે જિંદગી પ્રત્યેનો તમારો અભિગમ અને રિસ્પોન્સને બદલવાની કોશિશ કરવી.

આપણે કહીએ છીએ કે પ્રેમનું રહસ્ય... પણ આમાં રહસ્ય જેવું શું છે?

પ્રેમ એટલે એવા સંબંધમાં પ્રવેશવું જેમાં તમને જેટલું મળશે એના કરતાં વધારે આપવાની તમારી તૈયારી હોય. પ્રેમ ન મળવાથી પ્રેમનો અભાવ સર્જાતો નથી, તમે પ્રેમ આપવાનું ઓછું કરો છો ત્યારે પ્રેમનો અભાવ સર્જાય છે. તમને પ્રેમની તરસ રહ્યા કરતી હોય તો એનું કારણ એ નથી કે તમને પ્રેમ કરવાવાળા લોકો ઓછા છે. તમને પ્રેમની તરસ રહ્યા કરતી હોય એનો મતલબ એ છે કે તમે ઓછા લોકોને પ્રેમ કરો છો. સામેની વ્યક્તિ મારી સાથે ગમે તેવો વર્તાવ કરે, પણ મારા એની તરફની લાગણીમાં કશો ફેર નહીં પડે એવી ભાવના સતત ધબકતી હોય તો જ પ્રેમ, પ્રેમ રહી શકે છે. બીજી મહત્ત્વની વાત. પ્રેમની ભાષા સ્પર્શ છે. સ્પર્શ વડે પ્રેમ જેટલી અસરકારકતાથી વ્યક્ત થઈ શકે છે એટલો બીજા કોઈ માધ્યમથી વ્યક્ત થઈ શકતો નથી.

આપણે કહીએ છીએ કે સંબંધનું રહસ્ય... પણ આમાં રહસ્ય જેવું શું છે?

કાં તો તમારો અહમ ટકશે, કાં તમારો સંબંધ ટકશે. ઇગો આવે છે ત્યારે બીજું બધું જતું રહે છે. ઇગો જાય છે ત્યારે બીજું બધું આવે છે. તમારા ઇગોને પોષણ આપીને સંબંધ મારી નાખવાને બદલે, તમારા સંબંધને પોષણ આપો ને ઇગો મારી નાખો. સવાલ એ નથી કે ભુલ કોની છે. સવાલ એ છે જિંદગી કોની છે.  જિંદગીની ગુણવત્તા આપણા સંબંધોની ગુણવત્તાના આધારે નક્કી થતી હોય છે. સંબંધમાં એગ્રીમેન્ટ નહીં, અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ જોઈએ. સામેની વ્યક્તિને સમજવા માટે એને સાંભળો. તમારી લાગણી અને વિચારો એના સુધી પહોંચાડવા માટે એની સાથે વાત કરો. દિલથી સાંભળો, પૂરેપૂરું સાંભળો. દિલથી વાત કરો, પૂરેપૂરી વાત કરો. એક સત્ય સ્વીકારી લો કે એવો કોઈ સંબંધ નથી જેમાં તમારી તમામ અપેક્ષાઓ પૂરી થાય... અને સાથે સાથે એ પણ સ્વીકારી લો કે એવો કોઈ સંબંધ નથી જેમાં તમારી બધ્ધેબધ્ધી અપેક્ષાઓ અધૂરી રહી જાય. અત્યંત ગાઢ સંબંધમાં ભલે તમારી જિંદગી અને સામેના પાત્રની જિંદગી એકબીજામાં ભળીને આપણી જિંદગી બની ગઈ હોય એવું લાગે, પણ જિંદગીનો અમુક હિસ્સો એવો જરૂર બચે છે, જે માત્ર તમારો છે અને માત્ર એનો છે. સંબંધ ગાઢ અને સચ્ચાઈભર્યો હોય તો પણ અંગત અવકાશની આવશ્કતા વર્તાઈ શકે છે. એકમેકના અવકાશને આદર આપો.

Mahtria Ra
આપણે કહીએ છીએ કે અપેક્ષાઓ પર અકુંશ રાખવાનું રહસ્ય... પણ એમાં રહસ્ય શું છે?

અપેક્ષાભંગને કારણે સર્જાતી માનસિક તાણનું કારણ મોટે ભાગે એક જ હોય છેઃ આપણે ઊભા હોઈએ છીએ સફરજનના ઝાડ નીચે અને અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે ઉપરથી કેરી ટપકે. આવું ન થાય એટલે સફરજનના ઝાડને ગાળો પણ આપીએ છીએ કે તું મને કેરી કેમ આપતું નથી? આવો ચમત્કાર તો ખુદ ભગવાન પણ ન કરી શકે! સામેનો માણસ હું ઇચ્છું છું એવો બની જાય, સમાજ મારી નૈતિક માપદંડ પ્રમાણે ચાલે, વિરાટ કોર્પોરેટ કંપનીઓ મારાં નીતિમૂલ્યો પ્રમાણે બિઝનેસ કરે... આ પ્રકારની અવાસ્તવિક અપેક્ષાનું લિસ્ટ બનાવવા બેસીએ તો ક્યારેય પૂરું ન થાય. તમારી સામે બે જ વિકલ્પો છેઃ કાં તમે સફરજનના ઝાડ નીચે ઊભા રહીને સફરજનનો સ્વાદ માણતા શીખી જાઓ, અને જો તમારે કેરી જ ખાવી હોય તો પછી સફરજનના ઝાડનો ત્યાગ કરીને આંબાની શોધમાં નીકળો. કાં તો આનંદપૂર્વક સ્વીકાર કરો અથવા આનંદપૂર્વક ત્યાગ કરો. ન લોહીઉકાળા કરીને ભેગા રહો કે ન લોહીઉકાળા કરીને અલગ થાઓ. અપેક્ષાઓ પર અંકુશ રાખવાનો એક જ નિયમ છેઃ જે બદલી શકાતું હોય તે બદલો, જે બદલી શકાતું ન હોય તેનો સ્વીકાર કરો અને જે બિલકુલ અસ્વીકાર્ય હોય તેનાથી તમારી જાતને અલગ કરી દો.

આપણે કહીએ છીએ કે સંતાનને સારી રીતે ઊછેરવાનું રહસ્ય... પણ આમાં રહસ્ય જેવું શું છે?

પ્રત્યેક બાળક અજોડ, અનોખું, ઓરિજિનલ અને માસ્ટરપીસ છે. આ માસ્ટરપીસને શો-પીસ બનાવવાની કોશિશ ન કરો. પ્રત્યેક બાળક સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્ત્વ ધરાવે છે. એને પોતાનું જ વ્યક્તિત્ત્વ ધારણ કરવા દો, બીજા કોઈનું નહીં. બાળઉછેરની પહેલી જવાબદારી બાળકની ઓરિજિનાલિટીને જાળવી રાખવાની છે. જિંદગીમાં એ સૌથી આગળ રહે એ માટે એણે સ્કૂલની પરીક્ષાઓમાં પહેલો નંબર લાવવાની જરૂર નથી. માબાપની જવાબદારી સમથળ છે, હોરિઝોન્ટલ છે. બાળક જેમ જેમ મોટું થતું જશે તેમ તેમ એ ખુદનાં કૌશલ્યોનાં વર્ટિકલ્સ આપોઆપ શોધતું જશે. આ શોધમાં એની મદદ કરો. બાળક પહેલી વાર માબાપથી કશુંક છૂપાવે છે ત્યારે એનામાં પહેલી વાર અપરાધી માનસિકતાનાં બીજ રોપાય છે. એણે ગમે તેવો ગંભીર ગુનો કે મોટી બેવકૂફી કેમ ન કરી હોય, બીજાઓની હાજરીમાં એને ક્યારેય ઉતારી ન પાડો. સૌથી મોટી વાત તો આ છેઃ તમે મા કે બાપ તરીકે ખુદ એવા રોલમોડલ બનો જેને બાળક જીવનમાં આગળ જતાં અનુસરી શકે. બાળક સૌથી પહેલું શું વાંચતું અને શીખતું હોય છે? પોતાનાં માબાપનું જીવન અને વર્તન.  

0 0 0 
  


Wednesday, August 1, 2018

તમારો તાબેદાર... ભગતસિંહ!

સંદેશ - અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિ - 1 ઓગસ્ટ 2018
ટેક ઓફ
'પિતાજી, તમે મને જેલમાં મળવા આવો ત્યારે એકલા જ આવજો. માને સાથે ન લાવતા. કારણ વગર એ રડી પડશે અને મને પણ તકલીફ થશે... '


ન્ટરનેટ અને ડિજિટલ માધ્યમો પ્રચલિત નહોતા બન્યા ત્યારે બહારગામ વસતા પરિવારજનો, મિત્રો તેમજ સંબંધીઓ સાથે સંપર્કમાં રહેવા માટે આપણે પત્રો લખતા. આ પત્ર એટલે કાં તો પોસ્ટકાર્ડ અથવા ઇન્લેન્ડ અથવા કવર. પત્રો લખવાનો અને વાંચવાનો અલગ જ ચાર્મ હતો. હાથેથી લખાયેલા પત્રમાં માણસનું એક અલગ વ્યક્તિત્ત્વ ઝીલાતું હોય છે. માણસ વધારે આત્મીય, વધારે હૂંફાળો લાગતો હોય છે. આજે શહીદ ભગતસિંહે લખેલા થોડા પત્રો વિશે વાત કરવી છે.

ભગતસિંહ (જન્મઃ 28 સપ્ટેમ્બર 1907)ને ઉગ્ર રાષ્ટ્રપ્રેમ વારસામાં મળ્યો હતો. એમના કાકા અજીતસિંહ, લાલા લજપતરાયના સાથીદાર હતા. કિસાન આંદોલનનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા બદલ અંગ્રેજ સરકારે એમને બર્મામાં કેદ રાખ્યા હતા. ભગતસિંહના પિતા કિશનસિંહને અંગ્રેજ સરકારે નેપાળમાંથી પકડીને પછી છોડી મૂકેલા. સૌથી નાના કાકા સ્વર્ણસિંહ પર કેટલાય કેસ ચાલતા હતા. જેલમાં થયેલો ભયાનક અત્યાચાર એમની શહીદીનું કારણ બન્યું. ભગતસિંહનું પાલનપોષણ દાદા અર્જુનસિંહની નજર હેઠળ થયું હતું. ભગતસિંહ નાના હતા ત્યારથી જ દાદાજી એમને સામાજિક ચેતના, સમાનતા અને પ્રગતિની વાતો કરતા.

ભગતસિંહના ભણતરની શરૂઆત એમના ગામમાં થઈ હતી (આજે આ ગામ પાકિસ્તાનમાં લાયલપુર નામે ઓળખાય છે). પછી આગળ ભણવા તેઓ લાહોર આવ્યા. લાહોર આવ્યા બાદ એમણે પહેલો કાગળ પોતાના દાદાજીને લખ્યો હતો, એ પણ ઉર્દૂમાં. એ વખતે તેઓ છઠ્ઠા ધોરણમાં ભણતા હતા, 11 વર્ષના ભગતસિંહે કાગળમાં શું લખ્યું હતું?

                                                                            લાહોર, 22 જુલાઈ 1918
પૂજ્ય બાબાજી,

નમસ્તે.

(અર્જ યે હૈ કિ) તમારો પત્ર મળ્યો. વાંચીને દિલ ખુશ થયું. પરીક્ષાની વાત એવી છે કે મેં પહેલાં એટલા માટે નહોતું લખ્યું કારણ કે અમને કહેવામાં આવ્યું નહોતું. હવે અમને અંગ્રેજી અને સંસ્કૃતનું પરિણામ કહેવામાં આવ્યું છે. હું એમાં પાસ છું. સંસ્કૃતમાં મને 150માંથી 110 માર્કસ આવ્યા છે. અંગ્રેજીમાં 150માંથી 68 માર્ક્સ છે. જો 150માંથી 50 માર્કસ આવે તો એ પાસ ગણાય. 68 માર્કસ આવ્યા હોવાથી હું સારી રીતે પાસ થઈ ગયો છું. કોઈ પ્રકારની ચિંતા ન કરતા. બીજું કશું કહેવામાં આવ્યું નથી. રજાઓ, 8 ઓગસ્ટે પહેલી રજા પડશે. તમે ક્યારે આવશો તે જણાવશો.
તમારો તાબેદાર
ભગતસિંહ
આપણે સામાન્યપણે 'જયભારત સાથ જણાવવાનું કે' લખીને પત્રની શરૂઆત કરતા. ભગતસિંહ 'અર્ઝ હૈ કિ' લખીને વાત માંડતા. 'ભગતસિંહ ઔર ઉનકે સાથિયોં કે સમ્પૂર્ણ ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજ' નામના પુસ્તકમાં સંગ્રહાયેલા ભગતસિંહના પત્રોમાંથી પસાર થતી વખતે એમનું એક અલગ જ ચિત્ર આપણા મનમાં અંકાતું જાય છે. તેમના અમુક પત્રો ગુરુમુખી લિપિમાં (પંજાબી) તો અમુક ઉર્દૂમાં લખાયેલા છે.  1919માં લખાયેલો ભગતસિંહનો ઓર એક પત્ર જુઓ. આ કાગળ પણ દાદાજીને ઉદ્દેશીને લખાયો છેઃ

શ્રીમાન પૂજ્ય દાદાજી, નમસ્તે.

(અર્જ હૈ કિ) હું મજામાં છું અને તમે પણ મજામાં હશો એવી શ્રીનારાયણ પાસે પ્રાથર્ના કરું છું. અહેવાલ એ છે કે અમારી છમાસિક પરીક્ષા લેવાઈ ગઈ છે, જે જુલાઈમાં શરૂ થયેલી. ઘણા છોકરાઓ એમાં નાપાસ થયા છે, આથી અમારી હિસાબની પરીક્ષા નવ ઓગસ્ટે ફરીથી લેવાશે. બાકી બધું બરાબર છે. તમે ક્યારે આવવાના છો. ભાઈયાજી (પિતાજી)ને કહેજો કે છમાસિક પરીક્ષામાં હું સારી શ્રેણીમાં પાસ થઈ ગયો છું. માતાજી, ચાચીજીને નમસ્તે. કુલતારસિંહ (ભાઈ)ને 24 જુલાઈની રાતે અને 25 જુલાઈની સાંજે તાવ આવ્યો હતો. હવે એને સારું છે. કોઈ જાતની ચિંતા કરશો નહીં.
તમારો તાબેદાર
ભગતસિંહ
13 એપ્રિલ 1919ના રોજ જલિયાંવાલા બાગમાં અંગ્રેજોએ શાંતિથી એકઠા થયેલા નિઃશસ્ત્ર લોકો પણ આડેધડ ગોળીઓ ચલાવીને ભયાનક કત્લેઆમ કર્યો. બાર વર્ષીય ભગતસિંહ બીજા દિવસે સ્થળ પર ગયા હતા. લોહીથી લાલ થઈ ગયેલી માટી ઘરે લાવતી વખતે એમના મનમાં કેટલાય સવાલ હતા. લગભગ બે વર્ષ પછી પાકિસ્તાની પંજાબના નાનકાના સાહિબ નામના નગરમાં 140 સિખોને બેરહમીથી મારી નાખવામાં આવ્યા. ભગતસિંહે આ જગ્યા પણ જોઈ હતી. આ કત્લેઆમ પછી ઉગ્ર આંદોલનનો પ્રારંભ થયો હતો. પંજાબી પુરુષો કાળી પાઘડી પહેરવા લાગ્યા. ભગતસિંહ પણ આ તમામ ઘટનાઓનો તીવ્ર પ્રભાવ પડ્યો હતો. હવે પછીનો પત્ર જેલમાં શહીદ થઈ ગયેલા કાકા સ્વર્ણસિંહની વિધવા પત્ની હુક્મકૌરને લખાયેલો છે. એ વખતે ભગતસિંહની ઉંમર હતી 14 વર્ષ.

                                                                                     15 નવેમ્બર 1921
મારી પરમ પ્યારી ચાચીજી,

મારાથી કાગળ લખવામાં મોડું થઈ ગયું છે. આશા છે કે તમે માફ કરશો. ભાઈયાજી દિલ્હી ગયા છે. ભેભે (બેબે, માતા) મોરોંવાલી ગઈ છે. બાકી બધું કુશળ-મંગલ છે. મોટાં કાકીને નતમસ્તક પ્રણામ (બડી ચાચી જી કો મત્થા ટેકના). માતાજીને નતમસ્તક પ્રણામ. કુલબીર, કુલતારસિંહને સતશ્રી અકાલ અથવા નમસ્તે.
તમારો આજ્ઞાકારી
ભગતસિહં
આ જ કાકીને લખેલો ઓર એક પત્રઃ

                                                                             લાહોર, 24 ઓક્ટોબર 1921
મેરી પ્રિય ચાચીજી,

નમસ્તે!

હું  જલસો જોવા માટે લાયલપુર ગયો હતો. મારે ગામ આવવું હતું, પણ બાપુજીએ મનાઈ કરી દીધી એટલે હું ગામ ન આવી શક્યો. મને માફ કરજો, જો મારાથી કોઈ ભૂલ થઈ ગઈ હોય તો. ચાચાજી (શહીદ સ્વર્ણસિંહ)નું ચિત્ર બની ગયું છે, મારે સાથે લાવવું જ હતું, પણ ત્યારે પૂરું નહોતું થયું એટલે માફ કરજો. જવાબ જલદી આપજો. બડી ચાચીને નતમસ્તક પ્રણામ, માતાજીને પણ નતમસ્તક પ્રણામ, કુલબીર અને કુલતાર (ભાઈઓ)ને નમસ્તે.
તમારો પુત્ર
ભગતસિંહ

1823માં ભગતસિંહ લાહોરસ્થિત નેશનલ કોલેજના વિદ્યાર્થી હતા. લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવવા માટે ડ્રામા-ક્લબમાં ભાગ લેતા હતા. ક્રાંતિકારી વિચારધારા ધરાવતા અધ્યાપકો અને સાથીઓ સાથે 16 વર્ષીય ભગતસિંહનું સંધાન થઈ ગયું હતું. ભારતને આઝાદી કઈ રીતે મળી શકે એમ છે તે વિશે સતત ચર્ચાવિચારણા, અભ્યાસ અને દલીલબાજી ચાલ્યા કરતી. આ બાજુ દાદાજી ભગતસિંહ માટે કન્યા શોધી રહ્યા હતા. દાદાજી સામે ભગતસિંહનું કંઈ ન ચાલતું એટલે એમણે પોતાના પિતાજીને આ પત્ર લખ્યો ને પછી કાનપુરમાં ગણેશશંકર વિદ્યાર્થી પાસે જઈને 'પ્રતાપ' નામના હિંદી અખબારમાં કામ શરૂ કરી દીધું. અહીં અન્ય ક્રાંતિકારીઓ સાથે એમની મુલાકાત થઈ. કાનપુર જવું ભગતસિંહ માટે નિર્ણાયક પગલું પૂરવાર થયું. પત્ર વાંચોઃ

પૂજ્ય પિતાજી,

નમસ્તે.

મારી જિંદગી ઉચ્ચ ધ્યેય એટલે કે હિંદુસ્તાનની આઝાદી માટે દાનમાં અપાઈ ચુકી છે. આથી મારી જિંદગીમાં આરામ કે સાંસારિક ઇચ્છાઓ માટે કોઈ જગ્યા નથી.
તમને યાદ હશે કે હું નાનો હતો ત્યારે બાપુજી (દાદાજી)એ મારી જનોઈ વખતે જાહેર કર્યું હતું કે મને દેશસેવા માટે સમર્પિત કરવામાં આવે છે. એ વખતે લીધેલી પ્રતિક્ષા હું પૂરી કરવા જઈ રહ્યો છે.
આશા છે કે તમે મને માફ કરશો,
તમારો તાબેદાર
ભગતસિંહ 
એસેમ્બલી હોલમાં બોમ્બ ફેંકીને ચકચાર મચાવ્યા પછી ભગતસિંહે દિલ્હીની જેલમાંથી પોતાના પિતાજીને પત્રમાં શું લખ્યું હતું? વાંચોઃ

                                                                        દિલ્લી જેલ, 26 એપ્રિલ 1929
પૂજ્ય પિતાજી,

(અર્જ યે હૈ કિ) અમને લોકોને 22 એપ્રિલે પોલીસની હવાલાતમાંથી દિલ્લી જેલમાં મોકલી દેવામાં આવ્યા હતા. લગભગ એક મહિનામાં આ નાટક પૂરું થઈ જશે. વધારે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. મને ખબર પડી કે તમે અહીં આવ્યા હતા અને કોઈ વકીલ વગેરે સાથે વાતચીત કરી હતી, પણ કશીક વ્યવસ્થા ન થઈ શકી. પરમ દિવસે મને કપડાં મળી ગયાં. જે દિવસે તમે આવશો ત્યારે મળી શકાશે. વકીલ વગેરેની કોઈ ખાસ જરૂર નથી. હા, એક-બે બિંદુ પર થોડી સલાહ લેવા માગું છું, પણ એનું ખાસ કંઈ મહત્ત્વ નથી. તમે કારણ વગર વધારે કષ્ટ ન લો. તમે મળવા આવો તો એકલા જ આવજો. બેબેજી (મા)ને સાથે ન લાવતા. કારણ વગર એ રડી પડશે અને મને પણ તકલીફ થશે. ઘરના હાલચાલ તમારી પાસેથી ખબર પડી જશે. હા, જો શક્ય હોય તો 'ગીતા રહસ્ય', 'નેપોલિયન કી જીવનગાથા' જે તમને મારાં પુસ્તકોમાંથી મળી જશે અને થોડી સારી નવલકથાઓ લેતા આવજો. બેબેજી, મામીજી, માતાજી અને ચાચીજીને ચરણસ્પર્શ. કુલબીર સિંહ, કુલતાર સિંહને નમસ્તે. બાપુજીને ચરણસ્પર્શ. અત્યારે પોલીસ હવાલાત અને જેલમાં અમારી સાથે બહુ સારો વ્યવહાર થઈ રહ્યો છે. તમે કોઈ પણ પ્રકારની ચિંતા ન કરશો. મને તમારા સરનામાની ખબર નથી એટલે આ સરનામે લખી રહ્યો છું.
તમારો આજ્ઞાકારી,
ભગતસિંહ
આ પત્ર લખાયો એના બે વર્ષ બાદ, 23 માર્ચ 1931ના રોજ, ભગતસિંહને ફાંસીએ ચડાવવામાં આવ્યા. એ વખતે એમની ઉંમર હતી ચોવીસ વર્ષ. અર્થપૂર્ણ અને ઘટનાપ્રચુર જીવન માટે માણસનું આયુષ્ય કેટલું લાંબું હોવું જોઈએ?    
0 0 0  

Saturday, July 28, 2018

વો ઇન્સાન બનને આયા હૂં...

સંદેશ-સંસ્કાર પૂર્તિ-29 જુલાઈ 2019
મલ્ટિપ્લેક્સ
'મારી સ્ટ્રગલ એ નહોતી કે ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં મને બ્રેક મળે, મારી સ્ટ્રગલ એ હતી કે મારું પેટ ભરેલું હોય!'
 

' છોકરો મોટો થઈને કાં તો નેતા બનશે અથવા તો અભિનેતા!'
આઝાદ કુમાર નાના હતા ત્યારે એમના નાનાજીએ કોણ જાણે શી રીતે આ ભવિષ્યવાણી કરી નાખી હતી. આઝાદ કુમાર એટલે 'તારક મહેતા કા ઊલટા ચશ્મા' સિરીયલને લીધે વિખ્યાત થયેલા અને થોડા દિવસો પહેલાં હાર્ટ અટેકને લીધે સ્વર્ગસ્થ બન્યા એ ડો. હંસરાજ હાથી. પુત્રનાં લક્ષણ પારણામાંથી જ દેખાવાં માંડ્યાં હતાં. નાનપણમાં જ તેઓ મેદસ્વી બની ગયેલા. એ વખતે કોઈએ ક્યાં કલ્પના કરી હશે કે આઝાદ કુમારની અતિ ભરાવદાર દેહયષ્ટિ જ ભવિષ્યમાં એમની ઓળખ બનવાની છે અને એમને ખૂબ બધી પ્રસિદ્ધિ અપાવાની છે!

થોડા સમય પહેલાં આઝાદ કુમાર ઉર્ફ ડો. હાથી સાથે 'તારક મહેતા...'ના સેટ પર ખાસ્સો સમય પસાર કરવાનું બન્યું હતું. ખૂબ બધી વાતો કરી હતી એમણે પોતાના જીવન વિશે. બિહારના સાસારામ નામના નાનકડા ગામમાં એમનો જન્મ. ઉછેર પણ અહીં જ. માતાપિતાનું એકનું એક સંતાન. દિમાગ તેજ, પણ ભણવામાં મન ન ચોંટે.  કાચી ઉંમરે એમનામાં બહુ છોકરમત હતી. તેઓ મેટ્રિક થયા, પણ કોલેજ ન કરી શક્યા. તરૂણાવસ્થામાં આઝાદ ફિલ્મો ખૂબ જોતા. જ્યાં આજની તારીખે પણ વિજળીના ધાંધિયા છે એવા ગામમાં મોટા થઈ રહેલા આ છોકરાના મનમાં સપનાં અંજાવાં લાગ્યાં હતાં. એમને સતત થતું કે  આ ફિલ્મલાઇનમાં મારી પણ એક જગ્યા પહેલેથી નિશ્ચિત થયેલી છે. બસ, હું આ જગ્યા શોધી લઉં એટલી વાર છે!

ડો. હાથીની વેશભૂષા ધારણ કરીને મેકઅપ કરાવતાં કરાવતાં આઝાદ કુમાર કહી રહ્યા હતા, 'હું સૌથી પહેલાં તો દિલ્હી ગયો. મારે દિલ્હીની નેશનલ સ્કૂલ ઓફ ડ્રામામાં એડમિશન લેવું હતું, પણ તે માટે ગ્રેજ્યુએટ હોવું જરૂરી હતું. હું પછી વિજય શુક્લના થિયેટર ગ્રુપમાં જોડાઈ ગયો. તિહાર જેલના કેદીઓ માટે અમે શો કરેલો. મારી કરીઅરનું એ સૌથી પહેલું પર્ફોર્મન્સ. હનુમાનજી પૃથ્વી પર આવે છે તે પ્રકારનો નાટકનો વિષય હતો.'

આઝાદ કુમારનો સ્ટ્રગલનો તબક્કો ખાસ્સો લાંબો ચાલ્યો હતો. ક્યારેક રેલવે સ્ટેશનની બહાર બેન્ચ પર સૂઈ રહેવું પડતું. ધીમે ધીમે દિલ્હીમાં બનતી સિરિયલોમાં નાનાંનાનાં રોલ મળવા લાગ્યા. દૂરદર્શન પર ટેલીકાસ્ટ થયેલી 'જિંદગી ઇસ પલ, જિંદગી ઉસ પલ' એમાંની એક. ટકી રહેવા માટે જનપથ વિસ્તારમાં નકલી ફોરેનર બનીને તેઓ ઘડિયાળ, ચશ્માં, હેટ વગેરે વેચતા. આમાંથી એમણે તે જમાનામાં પંદર-વીસ હજાર રૂપિયાની કમાણી કરેલી! 1996માં ગણપતિ મહોત્સવ પૂરજોશમાં ચાલી રહ્યો હતો એ દિવસોમાં તેમણે મુંબઈમાં પગ મૂક્યો.



'મારી સ્ટ્રગલ એ નહોતી કે ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં મને બ્રેક મળે, મારી સ્ટ્રગલ એ હતી કે પેટ ભરેલું હોય. હું ઘણાં વર્ષો આમતેમ ભટક્યો. જુહુમાં એક જગ્યાએ પેઇંગગેસ્ટ તરીકે રહેતો. આપવા માટે પૈસા નહોતા એટલે મને કાઢી મૂક્યો. મારો સામાન પણ ન આપ્યો. હોટલ સેન્ટોરની પાછળ સુલભ શૌચાલય પાસે ઓટલા પર હું સૂઈ રહેતો. સવાર પડે ત્યારે ચાદર મોઢા પર ખેંચી લેતો કે જેથી મોર્નિંગ વોક કરવા નીકળેલા ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીના લોકો મને જોઈ ન લે. મારે આ જ લોકો સામે સ્ટ્રગલ કરવાની હતી, કામ માગવા જવાનું હતું.'

ડો. હાથીએ આ સ્થિતિમાં મહિનાઓ કાઢ્યા હતા? આખરે ટીનુ વર્માની 'બજરંગ' નામની ફિલ્મમાં એમને કામ મળ્યું. સની દેઓલ અને કરિશ્મા કપૂરની મુખ્ય ભુમિકાવાળી આ ફિલ્મ ક્યારેય પૂરી જ ન થઈ. તે પછી આમિર ખાનની 'મેલા' ફિલ્મમાં કામ મળ્યું, પણ તેમાં એમનું કિરદાર એસ્ટાબ્લિશ ન થઈ શકયું. 'જુનિયર જી' નામની સિરીયલમાં તેઓ ઇન્સપેક્ટર બન્યા. આ રીતે નાની નાની ભુમિકાઓ મળતી ગઈ. ઇન્ડસ્ટ્રીનાં આંતરિક વર્તુળોમાં આઝાદની ઓળખ એક સારા પર્ફોર્મર તરીકે ઊભી થતી ગઈ. 'ફન્ટૂશ'માં ડબલ રોલ કર્યો. પરેશ રાવલ અને ગુલશન ગ્રોવર સાથે સીન્સ કર્યાં. 'લગાન'ની મજાક ઉડાવતી 'થકાન' નામની ફિલ્મમાં કામ કર્યું, પણ આ ફિલ્મેય ક્યારેય પૂરી જ ન થઈ.   

2000ની સાલથી એમને નવો શોખ લાગ્યો - લખવાનો! એમણે કવિતાઓ લખવા માંડી. એક ફેસ્ટિવલ ફિલ્મ માટે ગીત પણ લખ્યું, જે શાને ગાયેલું. આઝાદને પ્રિયદર્શનની ફિલ્મ 'ક્યોં કિ...'માં કામ મળ્યું અને પછી યુટીવીની બાળકો માટેની સિરિયલ 'હીરો'માં દેખાયા. વિજ્ઞાપનની દુનિયામાં અત્યંત ખૂબસૂરત ઉપરાંત વિશિષ્ટ શરીર-દેખાવ ધરાવતા લોકોની ડિમાન્ડ રહેતી હોય છે. આઝાદે એક હેર ઓઇલની એડમાં કામ કર્યું હતું, જે ડિરેક્ટ કરેલી આજના ફિલ્મમેકર નંબર વન, રાજકુમાર હિરાણીએ! આ એડમાં સની દેઓલ મુખ્ય મોડલ હતા. આઝાદે કેટલીક ભોજપુરી ફિલ્મો કરી. તેમને વેઇટલોસની થીમવાળો 'ધ બિગેસ્ટ લૂઝર' નામનો રિયાલિટી શો પણ ઓફર થયેલો, પણ બીમારીને કારણે તેઓ કરી નહોતા શક્યા.
આઝાદ કુમારની કરીઅરે પૂરજોશમાં દોડવાની શરૂઆત કરી 2009માં, જ્યારે 'તારક મહેતા કા ઊલટા ચશ્મા'માં એમને ડો. હાથીના રિપ્લેસમેન્ટ માટે ઓફર આવી. સિરીયલ શરૂ થઈ ત્યારે નિર્મલ સોની નામના દુંદાળા એક્ટર ડો. હાથીનું કિરદાર કરતા હતા. આઝાદ કુમાર શોના ક્રિયેટિવ પ્રોડ્યુસર આસિત મોદીને મળવા એમની ઓફિસે ગયેલા. આસિત મોદીએ એમનામાં કોન્ફિડન્સ જોયો અને નવા ડો. હાથી તરીકે એમને સિલેક્ટ કરી લીધા.

રિપ્લેસમેન્ટવાળું પાત્ર હંમેશાં પોતાની સાથે વધારાની જવાબદારી અને પડકાર લઈને આવતું હોય છે. આઝાદ કુમારે માત્ર ઓડિયન્સની નજરમાં નવેસરથી ગોઠવાવાનું નહોતું, બલકી 'તારક મહેતા...'ની ટીમના કલાકાર-કસબીઓ સાથે પણ કેમિસ્ટ્રી બનાવવાની હતી. ખાસ કરીને મિસિસ હાથીનો કિરદાર નિભાવી રહેલાં અંબિકા રંજનકર અને પુત્ર ગોલી બનતા કુશ શાહ સાથે.  આ બન્ને સ્તરે સફળતા મેળવવામાં આઝાદને ઝાઝી વાર ન લાગી. એમનું ખાધોકડાપણું અને 'સહી બાત હૈ' તકિયાકલામ દર્શકોમાં લોકપ્રિય બન્યા.


'આ સિરિયલે મને ઘણું આપ્યું છે,' આઝાદ કુમારે કહેલું, 'ખાસ તો તેણે મને જીવનમાં સ્થિરતા આપી છે. બીમારી સાથે મારે સારું એવું લેણું છે, પણ 'તારક મહેતા...'ની ટીમના સહકાર અને હૂંફને કારણે મારા દરદ ઘણી બધી રીતે સહ્ય બને છે.'

350 કિલોની કાયા લઈને વસઇ સ્થિત ઘરથી શોના સેટ સધી આવવું-જવું એમના માટે કેટલું કષ્ટદાયક પૂરવાર થતું હશે તે સમજી શકાય એવું છે. તેઓ પ્લાસ્ટિકની સાદી મોલ્ડેડ ચેર પર બેસી ન શકે એટલે સેટ પણ તેમના માટે લાકડાની અલાયદી પોર્ટેબલ બેન્ચ કાયમ રાખવામાં આવતી. શોટ પૂરો થાય એટલે કાં તો તેઓ વેનિટી વેનમાં જઈને બેસતા અથવા સ્પોટ બોટ એમના માટે આ બેન્ચ લાવી આપતા.

ડો. હાથીને એક સરસ અનુભવ થયેલો.  તેઓ વસઈમાં જ્યાં રહેતા તેની બાજુની બિલ્ડિંગમાં એક ટાબરિયો 'તારક મહેતા...'નો જબરો ચાહક. એક વાર એ બીમાર પડ્યો. ખૂબ પીડાતો હતો બિચારો. તેના પપ્પા આઝાદ કુમાર પાસે આવ્યા. દીકરા વિશે વિગતવાર વાત કરીને છેલ્લે સંકોચાઈને ઉમેર્યુઃ તમને વાંધો ન હોય તો થોડી વાર માટે અમારા ઘરે આવશો, પ્લીઝ? આઝાદ તરત તૈયાર થઈ ગયા. જીવતાજાગતા ડોક્ટર હાથીને ઘરે આવેલા જોઈને છોકરો રાજીનો રેડ થઈ ગયો. એનું દુખ-દરત કોણ જાણે ક્યાં ગાયબ થઈ ગયું. ડો. હાથીની સરસ સરભરા કરવામાં આવી. છોકરો વારંવાર કહેતો રહ્યોઃ મમ્મી, હાથીભાઈને બરાબર જમાડજે, હં! આ પ્રકારના અનુભવ થાય ત્યારે આઝાદ કુમારના દિલમાં લાગણી જાગતી કે પોતાનાં તમામ કષ્ટો, સઘળા પ્રયત્નો લેખે લાગ્યા છે.
આઝાદ કુમારે તે દિવસે ભારે ઉત્સાહથી પોતાની એક કવિતા સંભળાવી હતીઃ

મેહફિલ કી શાન નહીં,
માતાપિતા કા સમ્માન બનને આયા હૂં.
જિસે ભૂલા ના સકે જમાના
વો પેહચાન બનને આયા  હૂં.
જિસ પર કર સકે કોઈ ભરોસા
વો ઈમાન બનને આયા હૂં.
જો દે સકે કિસી કો ખુશી
વો ઇન્સાન બનને આયા હૂં...
000