Wednesday, October 17, 2018

સરહદો નહીં, ફક્ત ક્ષિતિજો... અને આઝાદી!


દિવ્ય ભાસ્કર – કળશ પૂર્તિ – 17 ઓક્ટોબર 2018
ટેક ઓફ 
સુપર સેલિબ્રિટીની માફક જીવેલાં અને રહસ્યમય મૃત્યુ પછી લેજન્ડ બની ગયેલાં વિક્રમસર્જક મહિલા પાઇલટ અમેલિયા ઇયરહાર્ટને ક્યારેય મી ટૂ કહેવાની જરૂર નહોતી પડી!



દંતકથારૂપ બની ગયેલાં અમેરિકન મહિલા પાઇલટ અમેલિયા ઇઅરહાર્ટનું આ ક્વોટ અત્યારના મી ટુ માહોલમાં એકદમ બંધ બેસે છે. અંગ્રેજીમાં મી ટૂ એટલે ભૂતકાળમાં હું પણ જાતીય શોષણનો ભોગ બની ચૂકી (કે ચૂક્યો) છું એવી જાહેરમાં હિંમતભેર કબૂલાત કરવી. મી ટૂ મુવમેન્ટની અસર બાહ્ય અને આંતરિક એમ બન્ને સ્તરે થાય છે. સેક્સ્યુઅલ હેરેસમેન્ટના નિશાન શરીર પરથી તો રૂઝાઈ જાય છે, પણ સ્તબ્ધ થઈ ચૂકેલા ઘાયલ મન પર ક્યારેક વર્ષો સુધી, દાયકાઓ સુધી રુઝ આવતી નથી. ભીતર ધરબાયેલી પીડાને હિંમત એકઠી કરીને આખરે વ્યક્ત કરી દેવાથી સંભવતઃ એની તીવ્રતા હળવી થઈ જાય છે, મનને શાંતિ મળે છે. અલબત્ત, અત્યારે મી ટૂનું જે વાતાવરણ બન્યું છે એની ગરમીનો ગેરલાભ ઉઠાવીનો હઇસો હઇસો કરનારા (રાધર, કરનારી) પણ ખુલ્લા મેદાનમાં આવી જશે, કોઈ નિર્દોષ પુરુષ લેવાદેવા વગર કૂટાઈ જાય એવું ય બનશે, પણ સમગ્રપણે આ આખી મૂવમેન્ટ સામાજિક સ્વાસ્થ્ય માટે સારી છે જ.

પુરુષોના આધિપત્યવાળા ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાં, એ પણ છેક 1930ના દાયકામાં, પોતાનું નિશ્ચિત સ્થાન બનાવનાર અમેલિયા ઇઅરહાર્ટને ક્યારેય મી ટૂ કહેવાની જરૂર પડી નહોતી. યુરોપ, આફ્રિકા કે મિડલ ઇસ્ટથી અમેરિકા જવું હોય કે ત્યાંથી પાછા ફરવું હોય તો વિરાટ એટલાન્ટિક સમુદ્ર ઓળંગવો પડે. કો-પાઇલટની મદદ લીધા વિના સોલો ટ્રાન્સ-એટલાન્ટિક ફ્લાઇટ કરનારાં એમેલિયા ઇઅરહાર્ટ દુનિયાનાં પહેલાં મહિલા પાઇલટ છે. એમના નામે આ એક નહીં, કેટલાય સિદ્ધિઓ બોલે છે. 1923માં પાઇલટનું લાઇસન્સ મળ્યું ત્યારે તેઓ છવ્વીસ વર્ષનાં હતાં. ઉડ્ડયન જેવા પૌરુષિક ક્ષેત્રમાં મહિલાઓની ભુમિકા ડિફાઇન કરવામાં અમેલિયાનું મોટું યોગદાન છે. એમણે બેસ્ટસેલિંગ પુસ્તકો લખ્યાં છે, દુનિયાભરમાં ફરીને વકતવ્યો આપ્યાં છે, સહેજ પણ કર્કશ બન્યા વિના કે ખુદને ઝંડાધારી ફેમિનિસ્ટ ગણાવ્યા વગર સ્ત્રીઓને પુરુષો જેટલા જ અધિકારો અપાવવાની દિશામાં નક્કર કામગીરી કરી છે.

અમેલિયા પ્લેનમાં સવાર થઈને પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરવા માગતાં હતાં. તેઓ પેસિફિક મહાસાગર પરથી ઉડી રહ્યાં હતાં ત્યારે અચાનક ગ્રાઉન્ડ કંટ્રોલ સાથેનો એમનો સંપર્ક તૂટી ગયો. એમેલિયા પ્લેન સહિત ગાયબ થઈ ગયાં. આ 1937ની ઘટના છે. શું એમનું પ્લેન અધવચ્ચે તૂટી પડ્યું હતું? એમને શોધવા માટે પછી સર્ચ ઓપરેશન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું, પણ ન એમેલિયાનું બોડી મળ્યું, ન પ્લેનના ભંગારનો ટુકડો સુધ્ધાં મળ્યો. એમેલિયાનું મોત એક એવું રહસ્ય બનીને રહી ગયું જે આજની તારીખે પણ ઉકેલાયું નથી.      

અમેલિયાની વાતોમાં ને લખાણોમાં સ્વાભાવિક રીતે જ ઉડ્ડયનનાં સંદર્ભો ખૂબ જોવા મળે છે. સપનાં સાકાર કરવાનાં સંદર્ભમાં એક જગ્યાએ એમણે કહ્યું છે કે, પ્લેનને ટેક ઓફ કરાવવા માટે રનવે જોઈએ. આપણામાંથી અમુક લોકો પાસે ઉત્તમ રનવે પહેલેથી તૈયાર હશે. જો તમારો રનવે રેડી હોય તો રાહ શાની જુઓ છો? આકાશ તમારી રાહ જુએ છે! ધારો કે રનવે બંધાયેલો ન હોય તો પણ શું? ઉઠાવો પાવડો ને મચી પડો. તમારો રનવે તમે જાતે તૈયાર કરો. તમે બાંધેલો રનવે તમને એકલાને જ નહીં, બીજાઓને પણ પછી કામ આવશે.

સાહસ કરવા માટે ભરપૂર પરિશ્રમ કરવાનો હોય, પૂર્વતૈયારીઓ કરવાની હોય, આંધળૂકિયાં નહીં. એટલે જ અમેલિયા કહે છે કે, સાહસનો પોણા ભાગનો હિસ્સો એની પૂર્વતૈયારી રોકે છે. લોકોને જે દેખાય છે એ તો સાહસનો પચ્ચીસ ટકા ભાગ માંડ હોય છે.



અમેલિયાની પ્રેરણાદાયી વાતો ખોખલી નથી. એમના શબ્દો સ્વાનુભવમાંથી જન્મેલા છે. ઘણા લોકોને ચિંતા કર-કર કર્યા કરવાની ખરાબ આદત હોય છે. અમેલિયા કહે છે, ચિંતા કર્યા કરવાથી આપણી ક્રિયા-પ્રતિક્રિયાઓ ધીમી પડી જાય છે. જે નિર્ણયો સાવ ઘીના દીવા જેવા સ્પષ્ટ હોય તે લેવાનું પણ અશક્ય લાગવા માંડે છે.

ઘણા લોકોને રોદણાં રડવાની, વાંધાવચકા કાઢતા રહેવાની કુટેવ હોય છે. અમેલિયા સ્ત્રીઓને ઉદ્દેશીને કહે છે કે, જે નોકરીઓ પહેલેથી અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે એમાં જ ફિટ થઈ જવાનું તમારું લક્ષ્ય ન હોવું જોઈએ. તમે એટલી કાબેલિયત કેળવો કે તમારા માટે તદન નવી જોબ, નવી પોઝિશન ઊભી થાય. જે સ્ત્રી જાતે જોબ ક્રિયેટ કરી શકે છે એને કીર્તિ અને સમૃદ્ધિ બન્ને મળે છે.

અમેલિયાની આ વાત પણ સરસ છેઃ કોઈ પણ કામ કરવાનો નિર્ણય લેવો તે સૌથી અઘરું પગલું છે. એક વાર નિર્ણય લઈ લો પછી તમારે ફક્ત એને દઢતાપૂર્વક વળગી રહેવાનું હોય છે. ડરો નહીં. ડર કાગળના વાઘ સમાન છે. તમે એક વાર નિર્ણય લઈ લેશો પછી જે ધાર્યું હશે તે કરી શકશો. આપણે આપણી પર્સનાલિટીમાં જેવું ઇચ્છીએ એવું પરિવર્તન લાવી શકીએ છીએ. પોતાના જીવનની લગામ પોતાના જ હાથમાં રાખવા આપણે સમર્થ છીએ.

અમેલિયાની ડિક્શનરીમાં ડર નામનો શબ્દ નહોતો, પણ લગ્નનાં કલ્પના માત્રથી તેઓ કાંપી ઉઠતાં! એમનાં પ્રકાશક જ્યોર્જ પટનમે એમને લગ્ન માટે છ-છ વાર પ્રપોઝ કર્યું હતું. અમેલિયા ના-ના કર્યાં જ કરે. આખરે માંડ માંડ તેઓ લગ્ન માટે રાજી તૈયાર થયાં. લગ્ન પહેલાં એમણે ભાવિ પતિને નિખાલસતાપૂર્વક એક પત્ર લખ્યો હતો, જે પછી કશેક છપાયો ને ખૂબ જાણીતો બન્યો. અમેલિયાએ સંપૂર્ણ પારદર્શિતા સાથે લખ્યું કે - 
  
પ્રિય જીપી,

અમુક બાબતો વિશે આપણે લગ્ન પહેલાં જ સ્પષ્ટ થઈ જવું જોઈએ. આમાંની મોટા ભાગની બાબતો વિશે જોકે આપણે અગાઉ ચર્ચા કરી ચુક્યાં છીએ. હું લગ્નથી શા માટે દૂર ભાગતી હતી એનું કારણે તમારે ફરી એક વાર જાણી લેવું જોઈએ. મારું કામ અને કરીઅર - આ બે વસ્તુ જે મને અતીશય વહાલી છે. મને ડર છે કે લગ્નને કારણે એમાં અવરોધો પેદા થશે. આ ક્ષણે મને લગ્ન કરવાનું પગલું મૂર્ખતાપૂર્ણ લાગે છે. અલબત્ત, લગ્ન કરવાનાં અમુક ફાયદા પણ છે જ, પરંતુ  ભવિષ્ય તરફ નજર કરવામાં મને ડર લાગે છે.

આપણે લગ્ન કરીને સહજીવન શરૂ કરીશું પછી હું વફાદારીનો મુદ્દો આગળ કરીને તમને બાંધી નહીં રાખું. એ જ પ્રમાણે હું પણ વફાદારીના નામે બંધાઈને નહીં રહું. વફાદારીની સંકલ્પના હવે સાવ જૂનવાણી થઈ ચુકી છે. મને લાગે છે કે જો આપણે એકમેક પ્રત્યે પ્રામાણિક રહીશું તો ઝઘડા-વિખવાદથી બચી શકીશું.

આપણે એકમેકનાં કામ કે ખુશાલીને આડે નહીં આવીએ. આપણાં સુખની અંગત ક્ષણો વિશે કે આપણી વચ્ચેના વિચારભેદ વિશે આપણે દુનિયા સામે ઢોલનગારાં નહીં વગાડીએ. હું એક અલાયદું ઘર પણ રાખીશ કે જ્યાં હું ઇચ્છું ત્યારે જઈ શકું અને હું જેવી છું એવી રહી શકું. લગ્નનાં પાંજરું મને કાયમ ગમશે જ એવી ગેરંટી હું તમને આપતી નથી. મારે તમારી પાસેથી પથ્થર કી લકીર જેવું પ્રોમીસ જોઈએ છે. તે કે જો આપણાં લગ્નજીવનમાંથી મને સુખ મળતું નહીં હોય તો વર્ષમાં એક વાર તમે મને આપણાં અલાયદા ઘરમાં એકલી રહેવા જવા દેશો. હું દરેક સ્તરે મારું શ્રેષ્ઠ આપવાની કોશિશ કરીશ.

- એ.ઈ. (અમેલિયા ઇયરહાર્ટ)



જ્યોર્જ આ પત્રમાં લખાયેલા બધા મુદ્દા સાથે સહમત થયા. બન્ને પરણ્યાં ને 39 વર્ષની વયે અમેલિયા સંભવતઃ સમુદ્રમાં ગાયબ થયાં ત્યાં સુધી બન્ને સાથે રહ્યાં. અમેલિયા સુપર સેલિબ્રિટીની માફક જીવ્યાં અને મૃત્યુ પછી દંતકથા બની ગયાં. એમનાં ઘટનાપ્રચુર જીવન અને અકળ મૃત્યુ પર પુસ્તકો લખાયાં, ગીતો લખાયાં, ડોક્યુમેન્ટરી બની, એક કરતાં વધારે ફિલ્મો બની. અમેલિયાનું એક સરસ ક્વોટ છેઃ સરહદો નહીં, ફક્ત ક્ષિતિજો... અને આઝાદી!’ અમેલિયાના જીવનનો સમગ્ર અર્ક આ એક વાક્યમાં સમાઈ જાય છે!

0 0 0 


Saturday, October 13, 2018

#MeToo અને રશોમોન ઇફેક્ટઃ તારું સત્ય વિરુદ્ધ મારું સત્ય

દિવ્ય ભાસ્કર - રસરંગ પૂર્તિ, રવિવાર - 14 ઓક્ટોબર 2018
મલ્ટિપ્લેક્સ
સત્ય સાપેક્ષ અને બહુપરિમાણી છે. જાતીય શોષણનો ભોગ બનેલી સ્ત્રીઓની પીડાનું અંતિમ સત્ય શું છે?

ચાલો, મોડી તો મોડી, પણ ભારતમાં મી ટુ મૂવમેન્ટ શરૂ થઈ ખરી. નાના પાટેકર, આલોક નાથ, ક્વીન ફિલ્મના ડિરેક્ટર વિકાસ બહલ, ચેતન ભગત, કૈલાસ ખેર વગેરે જેવી ફિલ્મી દુનિયા સાથે સંકળાયેલી હસ્તીઓનાં નામ મહિલાઓનું જાતીય શોષણ કરનારા અભદ્ર પુરુષ તરીકે ઊછળ્યાં ને  આપણે આંચકો ખાઈ ગયા. સેક્સ્યુઅલ હેરેસમેન્ટનો ભોગ બનેલી મહિલાઓ પોતાનું મોઢું ખોલે એ સારું જ છે. સ્ત્રીની ગરિમા જાળવી ન શકતા પુરુષોના બદવર્તનનો બચાવ ન જ હોઈ શકે. આ એક વાત થઈ. સમાંતરે બીજો અભિગમ એવો છે કે જ્યાં સુધી પૂરી છાનબીન ન થાય, ગુનો પૂરવાર ન થાય અને સંપૂર્ણ સત્ય સામે ન આવે ત્યાં સુધી જેના પર આક્ષેપ થયો છે એ પુરુષને દોષી માની લેવાની ઉતાવળ ન કરાય.

એક ઘટનાને એક સાથે અનેક દષ્ટિકોણથી જોઈ શકાતી હોય છે. સત્ય આખરે તો એક સાપેક્ષ વસ્તુ છે... અને સૌનું પોતપોતાનું સત્ય હોય છે! વર્ષો પછી, ઇવન દાયકાઓ પછી ઓચિંતા અતીતનું તળ ફાડીને સેક્સ્યુઅલ હેરેસમેન્ટની ઘટના સપાટી પર આવે ત્યાં સુધીમાં એના અમુક રંગ બદલી ગયા હોય, કદાચ એનો આકાર ઓળખી શકાય એવો રહ્યો ન હોય, એવું બને? આ સંદર્ભમાં એક અફલાતૂન જપાની ફિલ્મની વાત કરવી છે. વિશ્વસિનેમામાં ઓલ-ટાઇમ-ક્લાસિક ગણાતી રશોમોન નામની ફિલ્મ છેક 1950માં રિલીઝ થઈ હતી. આમ છતાં કથાવસ્તુની દષ્ટિએ તે આજની તારીખે પણ એટલી જ રિલેવન્ટ અને મોડર્ન લાગે છે.  

એવું તે શું છે એવરગ્રીન રશોમોનમાં? જપાની ભાષામાંરશોમોન એટલે દ્વાર. ફિલ્મની કહાણી ટૂંકમાં જોઈએ. એક વરસાદી દિવસે એક ગામની બહાર ખંડિયરમાં એક કઠિયારોસાધુ અને ગામવાસી એક આંચકાજનક ઘટના વિશે ચર્ચા કરી રહ્યા છેત્રણ દિવસ પહેલાં કઠિયારાએ જંગલમાં એક સમુરાઈ એટલે કે યોદ્ધાની લાશ જોઈ હતીસામુરાઈ હત્યા થઈ એ દિવસે એને એની પત્ની સાથે જંગલ તરફ જતા સાધુએ જોયા હતાસાધુ અને કઠિયારા બન્નેને કોર્ટમાં બોલાવવામાં આવેલાકોર્ટમાં તજોમારુ નામના જંગલના રાજા કહેવાતા ખૂંખાર ડાકુને પણ કોર્ટમાં પેશ કરવામાં આવ્યો હતો.  એના પર આરોપ હતો કે એણે સમુરાઈની હત્યા કરી છે અને એની પત્ની પર બળાત્કાર પણ કર્યો છેડાકુસ્ત્રી અને એક ભૂવાના માધ્યમથી મૃત સમુરાઈનો આત્મા જુબાની આપે છે. વિચિત્ર વાત એ છે કે ત્રણેયની કથની એેકબીજા કરતાં સાવ જુદી અને વિરોધાભાસી છે!



સૌથી પહેલાં ડાકુની જુબાની સાંભળોએ કહે છે કે હું સમુરાઈને જુના જમાનાની એક કિમતી તલવારની લાલચ આપીને જંગલમાં ઊંડે ઊંડે લઈ જઈ એને બાંધી દીધોએની પત્નીએ શરુઆતમાં ખુદને બચાવવાની બહુ કોશિશ કરીપણ આખરે  મારા પુરુષાતનથી મોહિત થઈને મને વશ થઈ ગઈપછી કહેતમે બન્ને પુરુષો હાથોહાથની લડાઈ કરો. જે જીતશે એ મારો માલિકએની સાથે હું ચાલી નીકળીશમેં સમુરાઈને મુક્ત કર્યોઅમારી વચ્ચે જીવસટોસટની લડાઈ થઈએમાં હું વિજયી સાબિત થયોપણ ત્યાં સુધીમાં આ સ્ત્રી લાગ જોઈને નાસી ગઈ હતી

સ્ત્રી રડતીકકડતી કંઈક અલગ જ વાત કરે છેએ કહે છે કે આ નરાધમ ડાકુએ મારા ધણીને બંદીવાન બનાવ્યો અને એના દેખતા મારા પર બળાત્કાર કર્યોમારું શરીર અભડાઈ ગયું. મેં પતિની ખૂબ માફી માગીપણ એણે નજર ફેરવી લીધીમેં એના હાથ ખોલ્યા અને કાકલૂદી કરી કે હવે મારે જીવીને શું કરવું છેતમે મારો જીવ લઈ લોપતિ કંઈ ન બોલ્યોપણ એના ચહેરા પરથી લાગતું હતું કે એને મારા પ્રત્યે નફરત થઈ ગઈ છેહું બેહોશ થઈને ઢળી પડી. ભાનમાં આવી ત્યારે શું જોઉં છુંમારા પતિની છાતીમાં કટારી હૂલાવી દેવામાં આવી છે... 

હવે આવે છે મૃત સમુરાઈનો વારોકોર્ટમાં ભૂવો બોલાવવામાં આવે છેએના થકી સમુરાઈનો આત્મા જુબાની આપે છે કે ડાકુએ મારી પત્ની પર બળાત્કાર કર્યોપછી એને કહ્યુંઆવા નબળા ધણી સાથે રહીને તું શું કરીશએના કરતાં ચાલ મારી સાથેમારી સ્ત્રી તૈયાર થઈ ગઈકહેહું તારી સાથે આવીશપણ એની પહેલાં તારે મારા ધણીને મારી નાખવો પડશેએ જીવતો હશે તો હું બે પુરુષોની જાગીર ગણાઈશ અને એ વાતનો બોજ આખી જિંદગી રહ્યા કરશેઆ સાંભળીને ડાકુ જેવો ડાકુ પણ ચોંકી ઉઠ્યોએણે મને (સમુરાઈનેપૂછ્યુંસાંભળ્યું તારી પત્ની શું બોલી તેબોલ શું કરું એનુંમારી નાખું કે છોડી મૂકુંસ્ત્રી છટકી ગઈડાકુએ મને મુક્ત કરી દીધોપણ પત્નીની બેવફાઈનો આઘાત એટલો તીવ્ર હતો કે મેં એની કટારી મારા શરીરમાં ખોંસીને જીવ દઈ દીધો.

હવે કઠિયારો પેલા સાધુ અને ગામવાસીને કહે છે કે આ ત્રણેય ખોટું બોલે છેહકીકત શી છે એ હું જાણું છું કારણ મેં બઘું સગ્ગી આંખે છૂપાઈને જોયું છેબન્યું હતું એવું કે સ્ત્રી પર બળાત્કાર કર્યા પછી ડાકુએ એને કહ્યું કે તું સમુરાઈને પડતો મૂકમને પરણી જાસ્ત્રીએ પતિના હાથ ખોલ્યામુક્ત થયા પછીય સમુરાઈએ કશું ન કર્યુંસ્ત્રીએ બન્ને પુરુષોને બરાબરનું સંભળાવ્યુંકહ્યું કે તમે બન્ને સાવ નમાલા છોમારો પ્રેમ પામવા માટે એકબીજા સાથે યુદ્ધ પણ કરી શકતા નથીસ્ત્રીએ બન્નેને ઉશ્કેર્યાં તો ખરાપણ ડાકુ અને સમુરાઈ એકબીજા સામે બાથ ભીડતા ગભરાતા હતાબન્નેએ લડવાનું ફક્ત નાટક કર્યુંછતાંય કોઈક રીતે ડાકુના હાથે સમુરાઈની હત્યા થઈ ગઈદરમિયાન સ્ત્રી નાસી ગઈડાકુ પણ પોતાની તલવાર લઈને લંગડાતો લંગડાતો ચાલ્યો ગયો

સચ્ચાઈ શું હતીખરેખર શું બન્યું હતુંકોણ કેટલી માત્રામાં ખોટું બોલતું હતુંશા માટેફિલ્મના અંતમાં ફરી એક નાનો ટ્વિસ્ટ આવે છે જેના પરથી ખ્યાલ આવે છે કે ઈવન કઠિયારાનું વર્ઝન પણ પૂરેપૂરી સાચી નથી



માસ્ટર ફિલ્મમેકર અકિરા કુરોસાવાએ બે ટૂંકી વાર્તાઓના આધારે રશોમોનની સ્ક્રિપ્ટ લખી હતીઆ ફિલ્મ થકી ઈન્ટરનેશનલ ઓડિયન્સ પહેલી વાર કુરોસાવાનાં કામથી પરિચિત થયુંએટલું જ નહીંતેમનું ફેન બની ગયું.  આ ફિલ્મને ધ મોસ્ટ આઉટસ્ટેન્ડિંગ ફોરેન લેંગ્વેજ ફિલ્મ હોવાના નાતે ઓનરરી એકેડેમી અવોર્ડ પણ મળ્યો.

રશોમોન ફિલ્મનું પુષ્કળ વિશ્લેષણ થયું છેઆ ફિલ્મમાં ખૂબ બધાં સિમ્બોલ્સ એટલે કે પ્રતીકોનો ઉપયોગ થયો છેઉદાહરણ તરીકેઅશુભ અને પાપ કુરોસાવાએ પ્રકાશની ગેરહાજરી વડે દર્શાવી છેજેમ કેસ્ત્રી જ્યારે પરાયા પુરુષને વશ થઈ રહી હોય ત્યારે સૂરજ અસ્ત થતો દેખાડ્યો છેકુરોસાવા એક સાથે વધારે કેમેરાથી દશ્યો શૂટ કરતા કે જેથી એડિટિંગ કરવામાં પુષ્કળ મોકળાશ રહેફિલ્મનાં શૂટિંગ દરમિયાન ટીમના સભ્યો સતત પૂછતા રહેતા હતા કે સરઆપણે ફિલ્મની વાર્તામાં ચાર વિરોધાભાસી વર્ઝન દેખાડયા તો ખરાપણ ખરેખર શું બન્યું હતું એ અમને તો કહોકુરોસાવાનો જવાબ એક જ રહેતો કે આ મુદ્દો મહત્ત્વનો છે જ નહીંવાત છે મલ્ટિપલ રિયાલિટીઝનીએક સત્યને પકડવાને બદલે તેના અલગ અલગ સંભવિત રંગોને એક્સપ્લોર કરવાની.

મી ટુ મૂવમેન્ટમાં જોડાનારી મહિલાઓ પ્રત્યે આપણી સંપૂર્ણ હમદર્દી છે જ, પણ શું જે ઘટનાઓ સામે આવી રહી છે એના સત્યને બ્લેક-એન્ડ-વ્હાઇટમાં જોવું જોઈએ? કે પછી, આ બે અંતિમો વચ્ચેના ગ્રે શેડ્ઝ પર પણ ધ્યાન આપવું જોઈએ?    

0 0 0

Thursday, October 11, 2018

નવદુર્ગા અને દસ મહાવિદ્યાઃ પ્રતીકોને પેલે પાર...


દિવ્ય ભાસ્કર – કળશ પૂર્તિ – 10 ઓક્ટોબર 2018, બુધવાર
ટેક ઓફ 
આદિ શક્તિનાં દસ સ્વરૂપો શા માટે પ્રગટ્યાં? આપણાં ધર્મસાહિત્યની પ્રતીકાત્મક કથાઓમાં આલેખાયેલી સ્થૂળ ઘટનાઓ, પાત્રાલેખન અને વર્ણનોમાં એટલું રસપ્રચુર ડિટેલિંગ થયેલું હોય છે કે ચકિત થઈ જવાય.


શૈલપુત્રી, બ્રહ્મચારિણી, ચંદ્રઘંટા, કુષ્માંડા, સ્કંદમાતા, કાત્યાયની, કાલરાત્રિ, મહાગૌરી અને સિદ્ધિદાત્રી. આજથી શરૂ થઈ રહેલી નવરાત્રિની નવ રાતો દરમિયાન મા દુર્ગાનાં આ નવ સ્વરૂપોની પૂજા થશે. રાધર, થવી જોઈએ. એ વાત અલગ છે કે નવરાત્રિ દરમિયાન મુંબઈ જેવા મહાનગરમાં અતિ ઉત્સાહી નરનારીઓ ગોલી માર ભેજે મેં જેવાં ગેંગસ્ટર ગીતો પર પણ ઠેકડા મારતાં મારતાં નોનસ્ટોપ ડિસ્કો ડાંડિયા રમી શકે છે. આ બાબતમાં ફરિયાદ કરવાનું કે દુખી થવાનું પણ હવે અર્થહીન બની ગયું છે. આજે વાત કરવી છે આદિ શક્તિનાં દસ સ્વરૂપોની, જે દસ મહાવિદ્યા અથવા જ્ઞાનની દેવીઓ તરીકે પણ ઓળખાય છે.

આપણું ધર્મસાહિત્ય રસપ્રચુર કથા-ઉપકથાઓથી છલકાય છે. ધાર્મિક કથાઓ સામાન્યતઃ પ્રતીકાત્મક હોવાની. આ કથાઓમાં છૂપાયેલા ગૂઢ અર્થોને જોવાના હોય. શ્રદ્ધાળુ જ્યારે ગૂઢાર્થને પામી શકતો નથી ત્યારે એની ભક્તિ કેવળ વિધિઓ અને રીતિરિવાજોની શારીરિક ચેષ્ટાઓ પૂરતી સીમિત થઈ જાય છે. અલબત્ત, આ કથાઓની સ્થૂળ ઘટનાઓ, પાત્રાલેખન અને વર્ણનોમાં એટલું અદભુત ડિટેલિંગ થયેલું હોય છે કે ચકિત થઈ જવાય. દસ મહાવિદ્યા અથવા દુર્ગાનાં દસ સ્વરૂપો શા માટે પ્રગટ્યાં? શ્રી દેવીભાગવતપુરાણમાં આ પ્રશ્નનો ઉત્તર છે.

ભગવાન શિવ અને એમની પત્ની સતી વચ્ચે એકવાર વિવાદ થઈ ગયો. મા પાર્વતીનું પૂર્વજન્મનું નામ સતી હતું. સતી અને શિવનાં લગ્નથી સતીના પિતા દક્ષ પ્રજાપતિ નારાજ હતા. એમણે શિવજીનું અપમાન કરવાના આશયથી એક વિશાળ યજ્ઞનું આયોજન કર્યું. એમાં તમામ દેવી-દેવતાઓને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું, ફક્ત શિવજી અને સતીને જ જાણી જોઈને બાકાત રાખવામાં આવ્યાં. સતીએ જીદ પકડી કે હું તો દીકરી કહેવાઉં, મારા નિમંત્રણની શું જરૂર? આપણે આ યજ્ઞમાં જવું જ છે. શંકરે એમની જીદની અવગણના કરી એટલે ક્રોધે ભરાયેલાં સતીએ મહાકાલીના ભયાનક અવતાર ધારણ કર્યો. તે જોઈને ભયભીત થઈ ગયેલા શંકર વારાફરતી દસેય દિશાઓમાં દોડ્યા. આ તમામ દિશામાં સતી નવાં નવાં સ્વરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થતાં રહ્યાં ને પતિને રોકતાં રહ્યાં. સતીનાં આ દસેય સ્વરૂપ, દસ મહાવિદ્યા તરીકે ઓળખાયા. આગળની કથા એવી છે કે શંકરનો વિરોધ હોવા છતાં સતી પોતાના પિતા દ્વારા આયોજિત યજ્ઞમાં પહોંચી ગયાં. ત્યાં પિતા-પુત્રી વચ્ચે વિખવાદ થઈ ગયો. પિતાએ જમાઈ શંકરની નીંદા કરી. આથી સતીએ યજ્ઞકુંડમાં ઝંપલાવીને પોતાના પ્રાણની આહૂતિ આપી.



તાંત્રિક પ્રકૃતિ ધરાવતી દસ મહાવિદ્યા પૈકીનું પહેલું સ્વરૂપ એટલે મા દુર્ગાનું કાલી સ્વરૂપ, જેનો મહિમા ગાવા આપણે નવરાત્રિ મનાવીએ છીએ. જેની પ્રકૃત્તિ આસૂરી હોય અને જે સંપૂર્ણપણે નિષ્ઠુર હોય એવાં તત્ત્વોનો નાશ કરવા માટે આદિ શક્તિ માતા કાલીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. બીજું સ્વરૂપ છે બગલામુખી. ધર્મસાહિત્યમાં એમનું મોહક વર્ણન થયું છે. મા બગલામુખી પીળા રંગની સાડી પહેરે છે. તેથી તેઓ પિતાંબરાવિદ્યા તરીકે પણ ઓળખાય છે. તેઓ સોનાના સિંહાસન પર બિરાજે છે, એમને ત્રણ નેત્ર અને ચાર હાથ છે, માથા પર મુગટ છે. બગલામુખીની સાધના શત્રુઓના ભયથી મુક્તિ મેળવવા માટે અને વાકસિદ્ધિ પામવા માટે થાય છે. 

મા બગલામુખીનાં પ્રાગટ્યની એક કથા એવી છે કે સતયુગમાં એક વાર મહાવિનાશકારી તોફાન આવ્યું. પૃથ્વી પરનાં સમસ્ત સજીવોનું જીવનમાં સંકટમાં આવી પડ્યું. આથી ચિંતિત થઈ ગયેલા ભગવાન વિષ્ણુએ સૌરાષ્ટ્ર દેશમાં હરિદ્રા નામના સરોવરના કિનારે આકરું તપ કર્યુ. એનાથી પ્રસન્ન થઈને માતા ભગવતી સરોવરમાંથી બગલામુખી સ્વરૂપે પ્રગટ્યાં અને તોફાન અટકાવી દીઘું.

ત્રીજું સ્વરૂપ છે, છિન્નમસ્તા અથવા છિન્નમસ્તિકા દેવી. એમના એક હાથમાં પોતે જ કાપેલું ખુદનું મસ્તક છે, બીજા હાથમાં ખડગ છે. ગળામાં હાડકાંની માળા અને ખભા પર યજ્ઞોપવિત છે. દિશાઓ જ એમનાં વસ્ત્રો છે. કપાયેલી ગરદનમાંથી રક્તની જે ધારાઓ વહે છે એમાંથી તેઓ સ્વયં પાન પણ કરે છે અને વર્ણની તેમજ શાકિની નામની પોતાની બે સહેલીઓને પણ પીવડાવે છે! ભુવનેશ્વરી એ દસ મહાવિદ્યામાં સ્થાન પામતું મા દુર્ગાનું ચોથું સ્વરૂપ છે. ભુવનેશ્વરી સમગ્ર સંસારના ઐશ્વર્ય એટલે કે સુખ-સુવિધા-સમૃદ્ધિનાં સ્વામિની છે. તેઓ સુખ-સુવિધા આનંદની અનુભૂતિ કરાવે છે. વૈભવ પામવા માટે ભૌતિક પુરુષાર્થ કરો પડે, પણ વ્યાપક ઐશ્વર્ય પામવા માટે સાધનાત્મક પુરુષાર્થની જરૂર પડે.

શંકરનાં ઘણાં નામો છે. એમાંનું એક નામ છે, માતંગ. માતંગની શક્તિ એટલે માતંગી. દસ મહાવિદ્યાનું આ પાંચમું સ્વરૂપ. એમનો વર્ણ શ્યામ છે, તેઓ મસ્તક પર ચંદ્રમા ધારણ કરે છે. એમની ચાર ભુજાઓ ચાર વેદ સમાન છે. માતંગી મહાવિદ્યાની આરાધના કરનાર વ્યક્તિ કળા-સંગીતની પ્રતિભ થકી દુનિયાને વશ કરી શકે છે એવી માન્યતા છે. મા માતંગી સમતાનું પ્રતીક છે.

છઠ્ઠું સ્વરૂપ - મા ઘૂમાવતી. દેવી ઘૂમાવતીએ પ્રણ લીધું હતું કે જે મને યુદ્ધમાં હરાવી શકે એને જ હું મારો પતિ માનીશ, પણ આજ સુધી કોઈ એમને યુદ્ધમાં પરાસ્ત કરી શક્યું નથી. આથી દેવી ઘૂમાવતી એકલાં છે, વિરક્ત છે અને સ્વનિયંત્રક છે. એમનો કોઈ સ્વામી નથી. એક માન્યતા એવી છે કે દેવી ઘૂમાવતી ભગવાન શંકરનાં વિધવા છે. એક વાર ક્રોધમાં આવીને તેઓ પોતાના પતિ શંકરને ગળી ગયાં હતાં. તેથી તેઓ વિધવા સ્વરૂપ મનાય છે. દેવીનું ભૌતિક સ્વરૂપ ક્રોધના દુષ્પરિણામ તેમજ પશ્ચાતાપનું પ્રતીક છે. દેવી ધૂમાવતી પોતાના ભક્તને સંસારના બંધનોથી વિરક્ત  થવાની શક્તિ પૂરી પાડે છે. આ શક્તિ વડે ભક્તને યોગની ઉચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચવામાં તેમજ મોક્ષપ્રાપ્તિ કરવામાં મદદ મળે છે. દેવી ધૂમાવતીનું બીજું નામ અલક્ષ્મી છે. લક્ષ્મી અને અલક્ષ્મી બન્ને બહેનો છે. અલક્ષ્મી ગરીબ માણસના ઘરમાં દરિદ્રતાના સ્વરૂપમાં નિવાસ કરે છે. 

તે પછી, ત્રિપુરાસુંદરી અથવા રિપુરસુંદરી અથવા ષોડશી. તેઓ સ્વભાવે સૌમ્ય છે, એમના હૃદયમાં દયા છે. ભક્તને આશીર્વાદ આપવા માટે સદા તત્પર રહે છે. એમની કાંતિ ઉદય પામી રહેલા સૂર્ય જેવી છે. મા ત્રિપુરાસુંદરીની તસવીર જોશો તો એમની ચારે તરફ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, પરાશિવ અને ગણેશ વિદ્યમાન છે. લક્ષ્મી અને સરસ્વતી એમને પંખો નાખે છે!



દસ મહાવિદ્યાનું આઠમું સ્વરૂપ મા તારા તરીકે જાણીતું છે. તારક (મુક્તિદાત્રી) હોવાને કારણે એમને તારા તરીકે આળખવામાં આવે છે. તંત્રસાહિત્યમાં મા તારાના અત્યંત ઉગ્ર ને ભયંકર સ્વરૂપોની કલ્પના કરવામાં આવી છે. દસ મહાવિદ્યાના નવમા સ્વરૂપને માતા ભૈરવીના નામે ઓળખવામાં આવે છે. ત્રણેય લોકમાં વિધ્વંસની જે શક્તિ છે, એ ભૈરવીની અભિવ્યક્તિ છે. મા ભૈરવી વિનાશક છે તો સાથે જ્ઞાનમયી પણ છે.

દસ મહાવિદ્યાનું અંતિમ સ્વરૂપ છે, દેવી કમલા. સદા કમળ પર બિરાજમાન રહેતાં આ દેવી દિવ્યતાનું પ્રતીક છે. તેઓ ધન અને સૌભાગ્યનાં અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે. ધન-સંપત્તિ પ્રદાન કરતાં હોવાથી તેમને તાંત્રિક લક્ષ્મી તરીકે પણ આળખવામાં આવે છે.   

આદિ દેવીના આ દસેય સ્વરૂપમાંથી અમુક રૌદ્ર છે, અમુક સૌમ્ય. ગુહ્યાતિગુહ્ય તંત્ર આ દસ મહાવિદ્યાઓને વિષ્ણુના દસ અવતાર સાથે સાંકળે છે. ખરેખર, આપણાં શાસ્ત્રો-પુરાણોમાં ધોધમાર વહેતો વાર્તારસ અને સંજ્ઞા-પ્રતીકોનું ઘટાટોપ અભિભૂત કરી દે તેવાં છે!

0 0 0  

Saturday, October 6, 2018

રિશ્તે મેં તો હમ આપ કી બેટી લગતે હૈં...


દિવ્ય ભાસ્કર - રસરંગ પૂર્તિ, રવિવાર - 7 ઓક્ટોબર 2018
કોલમઃ મલ્ટિપ્લેક્સ
અમિતાભ-જયા અને એમનાં દીકરા-વહુ અભિષેક-ઐશ્વર્યા વિશે સૌ બધ્ધેબધ્ધું જાણે છે, પણ એમની પુત્રી શ્વેતાની આસપાસ સતત એક કિલ્લો ચણાયેલો રહ્યો. આ પરિસ્થિતિ ક્રમશઃ પલટાઈ રહી છે, કેમ કે શ્વેતાએ જિંદગીની નવી ઇનિંગ્સ શરૂ કરી છે - એક લેખિકા તરીકે.



કાદ જાહેરાતને બાદ કરતાં આપણે એમને ક્યારેય સ્ક્રીન પર એક્ટિંગ કરતાં જોયાં નહોતાં. એમનો અવાજ કેવો છે, એ કેવુંક બોલે છે એની હજુ હમણાં સુધી આપણને ખાસ ખબર નહોતી. ફિલ્મી અવોર્ડ ફંકશન્સમાં એ લગભગ ગેરહાજર હોય છે. એ હિન્દી સિનેમાજગતની સંભવતઃ સૌથી વજનદાર અને પ્રભાવશાળી અટક ધરાવે છે - બચ્ચન - પણ એમનું વ્યક્તિત્ત્વ આશ્ચર્ય થાય એટલી હદે લૉ પ્રોફાઇલ છે.

વાત શ્વેતા બચ્ચન-નંદા વિશે થઈ રહી છે. શ્વેતા એટલે અમિતાભ બચ્ચન અને જયા બચ્ચનની દીકરી. ઉંમર વર્ષ, 44. અમિતાભ આવતા ગુરૂવારે 76 વર્ષ પૂરાં કરીને 77મા વર્ષમાં પ્રવેશ કરશે. એના એક દિવસ પહેલાં એટલે કે દસમી ઓક્ટોબરે શ્વેતાએ લખેલી પહેલી નવલકથા બહાર પડશે. એનું ટાઇટલ છે, પેરેડાઇઝ ટાવર્સ. આજકાલ શ્વેતા ન્યુઝમાં છે એનું કારણ આ અંગ્રેજી પુસ્તક છે. એક રેસિડેન્શિયલ બિલ્ડિંગમાં રહેતી મહિલાઓની કથા અને વ્યથા આ નોવેલના કેન્દ્રમાં છે. વાર્તાનાં મોટાં ભાગનાં સ્ત્રીપાત્રો ગૃહિણી છે, કેમ કે લગ્ન બાદ ઘરસંસાર અને છૈયાંછોકરાંવને જ પોતાની દુનિયા બનાવી લેતી સ્ત્રીની અનુભૂતિઓમાંથી શ્વેતા સ્વયં પસાર થયાં છે.  

નવોદિત લેખકોનાં પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ થવાં એ આમ તો સામાન્ય ઘટના છે, પણ જો તમારા પિતાશ્રીનું નામ અમિતાભ બચ્ચન હોય તો રૂટિન લાગતી ઘટના પણ આપોઆપ એક જુદી જ ભ્રમણકક્ષામાં મૂકાઈ જતી હોય છે. તમારી અટક બચ્ચન હોય તો હાર્પર કોલિન્સ જેવી દુનિયાની સૌથી મોટી પબ્લિશિંગ કંપનીઓમાં સ્થાન પામતા પ્રકાશક હોંશે હોંશે તમારું પુસ્તક છાપે અને એની ચિક્કાર પબ્લિસિટી પણ કરે. ઘણાને આમાં નેપોટિઝમ (ભાઈ-ભતીજા-પુત્ર-પુત્રીવાદ)નો એક શેડ દેખાય છે. ભલે દેખાય. અમિતાભ-જયાનાં સંતાનો હોવાના અમુક ફાયદા બાય ડિફોલ્ટ મળતા હોય તો ભલે મળે. આખરે તો એની પ્રતિભા જ બોલવાની છે. પોતે સરસ, વાંચવું ગમે એવું લખાણ લખી શકે છે એવું શ્વેતાએ અંગ્રેજી અખબારમાં છપાતી પોતાની કોલમથી પૂરવાર કર્યુ જ છે.

શ્વેતાનો સંબંધ એક નહીં, બબ્બે કદાવર ફિલ્મી પરિવાર સાથે છે. એમના બિઝનેસમેન પતિ નિખિલ નંદા એટલે રાજ કપૂરનાં સગી બહેન રિતુ નંદાનો પુત્ર. એ ન્યાયે રાજ કપૂર, શ્વેતાનાં મામાજી સસરા થાય ને રિશી કપૂર-એન્ડ-બ્રધર્સ એમના જેઠ થાય. પોતાનાં મા-બાપ બન્ને સફળ અદાકાર હોવા છતાં શ્વેતાને કદી ફિલ્મલાઇનનું આકર્ષણ ન થયું. શ્વેતા નાનાં હતાં ત્યારે અમિતાભની મારધાડવાળી ફિલ્મોમાં ચાર ગુંડાઓએ એમને પકડી રાખ્યા હોય ને બીજા એક-બે જણા ઘુસ્તા મારતા હોય એવાં દશ્યો જોઈને મોટેથી ભેંકડો તાણતાં. એક વાર ફિલ્મના સેટ પર ડેડીના મેકઅપરૂમમાં રમત-રમતમાં બાળ શ્વેતાએ ઇલેક્ટ્રિક પ્લગ ભરાવવાના છિદ્રમાં આંગળી નાખી દેતાં વીજળીનો હળવો ઝટકો લાગ્યો. શ્વેતા એવી ડરી ગઈ કે પછી ક્યારેય સેટ પર ફરકી નહીં. ખૂબ બધાં વર્ષો પછી, ગયા જુલાઈમાં, અમિતાભના આગ્રહથી એક આભૂષણના શોરૂમની એડમાં કામ કર્યું છેક એણે ત્યારે શૂટિંગના સેટ પર પગ મૂક્યો.


ત્રેવીસ વર્ષની ઉંમરે શ્વેતા પરણીને ઘરગૃહસ્થીમાં ગૂંથાઈ ગયાં. એમની દીકરી હવે વીસ વર્ષની અને દીકરો સત્તરનો થઈ ગયો છે. સંતાનો જુવાન થઈ જાય એટલે એમને ઉછેરવામાં જ આખી જિંદગી કાઢી નાખી હોય એવી સ્ત્રીના જીવનમાં ખાલીપો આવી જતો હોય છે. શ્વેતાના કિસ્સામાં આવું જ થયું. પોતાની એક કોલમમાં શ્વેતા લખે છેઃ

તમે માત્ર ઘર સંભાળવામાં, સંતાનોને મોટાં કરવામાં, રાંધવામાં, સંતાનોને ખવડાવવામાં, એમની આળપંપાળ કરવામાં, ટૂંકમાં, સતત બચ્ચાઓની આગળપાછળ ફરવામાં જ જિદંગીનાં દસ-પંદર કાઢી નાખ્યાં હોય ને એક દિવસ સંતાનો મોટાં થઈ જાય, પોતાની દુનિયામાં મસ્ત થઈ જાય, પાંખો ફફડાવીને ઉડી જાય ને તમારો માળો એકાએક ખાલી થઈ જાય... પછી તમે શું કરો? સતત દોઢ દાયકા સુધી તમે પોતાની જાત કરતાં સંતાનોને વધારે મહત્ત્વ આપવાનું જ શીખ્યા હો છો. ચાલીસી વટાવી ગયા પછી અત્યાર સુધી જે કંઈ શીખ્યું હતું કે જે કંઈ કર્યું હતું તેને ભુલીને નવેસરથી એકડો શી રીતે ઘૂંટવો?’

આઇડેન્ટિટી ક્રાઇસિસ જન્માવી એવી આ અવસ્થા માટે શ્વેતાએ સરસ શબ્દપ્રયોગ કર્યો છે - એમ્પ્ટી નેસ્ટ સિન્ડ્રોમ. શ્વેતા લખે છેઃ

શું આ પ્રકારનો ખાલીપો સર્જાય એટલે સ્ત્રીએ દુખી અને ડિપ્રેસ્ડ થઈને બેસી રહેવાનું? જરાય નહીં. જિંદગીનો આ પડાવ એક નવી યાત્રાની શુભારંભ બની શકે છે. પોતાની જાત તરફની યાત્રાનો શુભારંભ! આ અઘરી લાગતી મુસાફરી અત્યંત સંતોષકારક પૂરવાર થઈ શકે છે.

શ્વેતાએ વચ્ચે એક બિઝનેસ ચેનલના ચેટ-શો માટે હોસ્ટિંગ કર્યું, પણ એને પોતાની નવી ઓળખ મળી લેખનકાર્યમાં. લખવું તો એમના લોહીમાં છે. દાદા હરિવંશરાય બચ્ચન હિંદી ભાષાના ખૂબ મોટા ગજાના કવિ. નાના તરૂણકુમાર ભાદુરી બંગાળી ભાષાના સફળ પત્રકાર-લેખક. શ્વેતાને નાનપણથી વાંચવાનો પુષ્કળ શોખ. સારા લેખક બનવા માટે ઉત્તમ વાંચક હોવું એ પૂર્વશરત છે. શ્વેતાએ અખબારી કોલમ લખવાનું શરૂ કર્યું. દર અઠવાડિયે કોલમ માટે વિષય શોધવા માટે મગજ ખૂબ કસવું પડે. કોલમ લખીને શ્વેતા સૌથી પહેલાં અમિતાભને ઇમેઇલ કરે. પપ્પા વાંચીને સૂચનો કરે એટલે સુધારાવધારા કરીને નવો ડ્રાફ્ટ લખે અને તે પછી જ ફાયનલ વર્ઝન તંત્રીને મોકલે. એક દિવસ અચાનક શ્વેતાના દિમાગમાં પેરેડાઇઝ ટાવર્સ નવલકથાનો આઇડિયા આવ્યો. લેપટોપ ખોલીને એ બેસી ગયાં લખવાં. એક દિવસમાં સડસડાટ પાંચ ચેપ્ટર લખી નાખ્યા. પછી ગાડી અટકી. બાકીનાં પ્રકરણો લખીને નવલકથા પૂરી કરવામાં એક વર્ષ કાઢી નાખ્યું!

નવલકથાકાર તરીકે શ્વેતામાં કેવુંક વિત્ત છે એ ટૂંક સમયમાં ખબર પડી જશે. શ્વેતાએ કોઈકની સાથે હાથ મિલાવીને પોતાનું ફેશન લેબલ યા તો બ્રાન્ડ પણ લોન્ચ કરી છે. અત્યંત શરમાળ અને અંતર્મુખ શ્વેતા હવે ધીમે ધીમે જાહેર માધ્યમોમાં દેખાવા માંડ્યાં છે, ઇન્ટરવ્યુઝ આપવા લાગ્યાં છે. અમિતાભ બચ્ચન આ ઉંમરે પણ રિલેવન્ટ છે, કમાલનું શિસ્તબદ્ધ જીવન જીવે છે ને ગજબનાક ઉર્જા સાથે જુવાનિયાઓને પણ લઘુતાગ્રંથિ થઈ આવે એટલી મહેનત કરે છે. બચ્ચનની કી બેટી હોવાના નાતે શ્વેતામાં આ ગુણ જો થોડાઘણા પણ ઉતર્યા હશે તો લેખિકા-કમ-ફેશન ડિઝાઇનર તરીકેની એમની સેકન્ડ ઇનિંગ્સ સફળ પૂરવાર થવાની!    

0000   

Wednesday, October 3, 2018

તું અમારો પુત્ર જન્મ્યો અને શત્રુની ગરજ સારે છે...

દિવ્ય ભાસ્કર – કળશ પૂર્તિ – 3 ઓક્ટોબર 2018 બુધવાર

કોલમઃ ટેક ઓફ 

ગાંઘીજી અને કસ્તૂરબાના સૌથી મોટા પુત્ર હરિલાલે એમને ખૂબ દુખ આપ્યું હતું, ખૂબ દુભવ્યા હતા. લોહીના સંબંધોમાં, દિલના સંબંધોમાં કોણ કેટલું સાચું કે ખોટું હોય છે?

Gandhi and his son, Harilal

બીજી ઓક્ટોબરે એટલે કે ગઈ કાલે ગાંધીજીનો 149મો જન્મદિવસ હતો. ગાંધીજી જન્મ્યા 1869માં, જ્યારે એમના સૌથી મોટા પુત્ર હરિલાલનો જન્મ થયો 1888માં. બાપ-દીકરા વચ્ચે ઉંમરમાં ફક્ત ઓગણીસ વર્ષનો ફરક હતો.

ગાંઘીજી અને હરિલાલ વચ્ચેના વિસ્ફોટક સંબંધ વિશે સાહિત્ય રચાયું છે, ફિલ્મો અને નાટકો બન્યાં છે. ગાંધીજી રાષ્ટ્રપિતા તો બની ગયા, પણ હરિલાલને પોતાના સગા બાપ પ્રત્યે ભયાનક અસંતોષ રહી ગયો. સામે પક્ષે ગાંધીજી પણ હરિલાલને કારણે પુષ્કળ ઘવાયા હતા. દિલના સંબંધમાં, લોહીના સંબંધમાં કોણ ક્યાં કેટલું સાચું કે ખોટું છે એ સમજી શકાતું નથી, કદાચ શક્ય પણ નથી. ગાંધીજી અને કસ્તૂરબાને સૌથી મોટો ઘા ત્યારે પડ્યો જ્યારે એમના આ બેજવાબદાર, અવિચારી અને વિદ્રોહી દીકરાએ 26 મે 1936ના રોજ ગુપચુપ ઇસ્લામ ધર્મનો અંગીકાર કરી લીધો.  અઠવાડિયા પછી ગાંધીજીએ છાપામાં નિવેદન આપ્યુઃ

જો એણે આ ધર્મસ્વીકાર હૃદયપૂર્વક અને કશાં દુન્યવી લેખાં માંડ્યા વગર કર્યો હોય તો મારે એમાં કંઈ કહેવાપણું ન હોય, કેમ કે ઈસ્લામને હું મારા ધર્મ જેવો જ સત્ય માનું છું... (પણ) એનો (એટલે કે હરિલાલનો) આર્થિક લોભ નહોતો સંતોષાયો અને એ સંતોષવા સારું એણે ઈસ્લામ સ્વીકાર્યો છે... મારા મુસ્લિમ મિત્રોને ઉદ્દેશીને લખું છું તે એ ઇરાદાથી કે જો તેનું ધર્માંતર આધ્યાત્મિક નથી તો તમે એને સાફ સાફ કહેજો ને એનો અસ્વીકાર કરજો.

એક દિવસ સમાચાર મળ્યા કે હરિલાલ દારૂ પીતાં પકડાયા છે ને એમને દંડ પણ થયો છે. કસ્તૂરબા માટે આ બધું અસહ્ય હતું. એક વાર તેઓ એકલાં એકલાં પોતાની જાત સામે બળાપો કાઢી રહ્યાં હતાં. એમના સૌથી નાના પુત્ર દેવદાસે આ સાંભળ્યું ને એ જ દિવસે મોડેથી કસ્તૂરબાની હૈયાવરાળ કાગળ પર ઉતારી લીધી. આ લખાણમાંથી પછી એક માતાનો પુત્રને ખુલ્લો પત્ર તૈયાર થયો, જે 27-9-1936ના રોજ પ્રસિદ્ધ થયો. કસ્તૂરબા કહે છેઃ

તું તારાં વૃદ્ધ મા-બાપને તેમના જીવનની સંધ્યાએ જે અપાર દુખો આપી રહ્યો છે તેનો તો વિચાર કર! તારા પિતા કોઈને કંઈ કહેતા નથી પરંતુ તેનાથી તેનું હૃદય કેટલું તૂટી રહ્યું છે તે હું જાણું છું. અમારી લાગણીઓને વારંવાર દૂભવવાનું તું મોટું પાપ કરી રહ્યો છે. તું અમારો પુત્ર જન્મ્યો અને શત્રુની ગરજ સારે છે...

...તું ક્યાંથી સમજે કે તારા પિતાનું ભૂંડું બોલી બોલીને માત્ર તું તારી જાતને જ હલકો પાડી રહ્યો છે? તારા પિતાના દિલમાં તો તારા માટે પ્રેમ સિવાય બીજું કશું નથી... એમણે તને રાખવા, ખોરાક-કપડાં પૂરાં પાડવા, અરે તારી માવજત સુધ્ધાં કરવા સ્વીકાર્યું છે... તેમને આ જગતમાં બીજી ઘણી જવાબદારીઓ છે. તારા માટે બીજું વિશેષ શું કરે?... પ્રભુએ એમને તો વિશેષ મનોબળ આપેલું છે... પણ હું તો ભાંગીતૂટી કાયાવાળી વૃદ્ધ સ્ત્રી છું. હું આ કષ્ટ-ક્લેશ સહી શકવા અસમર્થ છું... પ્રભુ તારું વર્તન સાંખશે નહીં... તારી બદનામીના કયા તાજા ખબરો છાપામાં આવશે એ વિચાર સાથે દર સવારે ઊઠતાં મને ધ્રાસ્કો પડે છે... ધર્મ વિશે તું શું જાણે છે?... તું પૈસાનો ગુલામ છે. જે લોકો તને પૈસા આપે તેઓ તને ગમે છે. પરંતુ તું પીવામાં પૈસો વેડફે છે... તું તારો અને તારા આત્માનો નાશ કરી રહ્યો છે... હું તને વિચાર કરી જોવા અને તારા મૂરખવેડામાંથી પાછા ફરવા આજીજી કરું છું.

Kastoorba and her son, Harilal


કસ્તૂરબાએ આ પત્રમાં જે મુસ્લિમોએ હરિલાલના ધર્મપરિવર્તન તેમજ ત્યાર પછીની પ્રવૃત્તિમાં સક્રિય રસ લીધો હતો એમને ઉદ્દેશીને લખ્યું કે, કેટલાક તો મારા પુત્રને મૌલવીની ઉપાધિ આપવાની હદ સુધી પહોંચ્યા છે. એ શું વાજબી છે? તમારો ધર્મ દારૂડિયાને મૌલવી તરીકે ઓળખવાની અનુજ્ઞા આપે છે?’

કસ્તૂરબાના આ પત્રનો હરિલાલે સીધો જવાબ તો ન આપ્યો, પણ 1-10-1936ના રોજ કાનપુરની એક જાહેર સભામાં તેઓ બોલ્યા કે, હું અબ્દુલ્લા છું, હરિલાલ નથી. એટલે આ પત્ર સ્વીકારતો નથી. મારી માતા અભણ છે. તે આવું લખી શકે એ હું માની શકતો નથી... મારી તો એક જ ઇચ્છા છે, અને તે, ઇસ્લામ ધર્મના એક કાર્ય કરનાર તરીકે મરવાની...

હરિલાલ અહીંથી ન અટક્યા. બીજી એક જાહેર સભામાં તેમણે મંચ પર ત્યાં સુધી કહ્યું કે, મારી માતા કસ્તૂરબાઈએ મને દારૂ છોડવાની વિનંતી કરી છે. મારો તો એમને આ જવાબ છે કે હું દારૂ છોડીશ પણ ક્યારે? કે જ્યારે પિતાજી અને એ બન્ને જણાં ઇસ્લામનો અંગીકાર કરે.

અમુક સંબંધો શું કેવળ પીડા આપવા માટે સર્જાતા હોય છે? સંતાન કપાતર પાકે એની પાછળ શું ગણિત હોય છે? જો ઉછેરનો જ વાંક હોય તો એક જ ઘરમાં ઉછરેલાં બીજાં સંતાનો કેમ સરળ અને સંસ્કારી મનુષ્યો બની શકે છે? હરિલાલની જે કંઈ હાલત હતી એ બદલ ગાંધીજીને ગિલ્ટ હતું. 3-10-1936ના રોજ ગાંધીજી પુત્ર દેવદાસને પત્રમાં લખે છેઃ

...હરિલાલના પતનમાં જાણ્યે-અજાણ્યે મેં અથવા અમે બન્નેએ (માબાપે) કેવો ને કેટલો ભાગ ભજવ્યો હશે એ કોણ કહી શકે? ‘તુખમાં તાસીર કથનમાં તો શાસ્ત્ર ભર્યું છે. (તુખ એટલે ફળ, શાકભાજી વગેરેની છાલ.) એવું જ ગુજરાતી છે વડ તેવા ટેટા, બાપ તેવા બેટા. આવા વિચારો આવતાં હરિલાલનો દોષ કાઢવાનું થોડું જ મન થાય છે... તે કાળનું મારું વિષયી મન જાણું છું. બાકીની ખબર નથી પડતી. પણ ઈશ્વરી સૂક્ષ્મ રીતો કોણ જાણી શકે છે?’

હરિલાલની સગી દીકરીની દીકરી નીલમ પરીખે લખેલા ગાંધીજીનું ખોવાયેલું ધનઃ હરિલાલ ગાંધી નામના પુસ્તકમાં આ સઘળો પત્રવ્યવહાર છપાયો છે. અસ્થિરતા એ હરિલાલનો સ્થાયી ભાવ હતો. આર્ય સમાજના કાર્યકર્તાઓએ એમને પુનઃ હિન્દુ ધર્મમાં પાછા લાવવાના પ્રયત્નો કર્યા ને ફક્ત પાંચ મહિના અને તેર દિવસ બાદ, 14-11-1936 ના રોજ, તેઓ મુસ્લિમમાંથી પુનઃ હિંદુ બની ગયા. ગાંધીજીની હત્યા થઈ એના પાંચ મહિના બાદ ટીબીનો ભોગ બનેલા હરિલાલે પણ દેહ છોડ્યો.

હરિલાલ એક દુખી અને દુભાયેલા જીવ હતા. તેમને ખરેખર કેટલો અન્યાય થયો હતો? તેઓ કેટલી હમદર્દીને પાત્ર હતા? અમુક માણસો એક કોયડો બનીને રહી જતા હોય છે. અમુક સંબંધો પણ!  


0 0 0