Monday, September 18, 2017

ફ્લ્મિોનો રિવ્યુ લખવાની કળા

સંદેશ - સંસ્કાર પૂર્તિ - 27 ઓગસ્ટ, 3 સપ્ટેમ્બર 2017 
 તેઓ ફ્લ્મિો વિશે રાષ્ટ્રવ્યાપી હવા ઊભી કરી શકતાં, જે-તે ફ્લ્મિ વિશે લોકોનો દષ્ટિકોણ બદલી શકતાં અને મોટા મોટા એક્ટરો અને ફ્લ્મિમેકરોથી લઈને સ્ટુડિયોના માલિકો સુધીના સૌ અધ્ધર જીવે એમનું લખાણ વાંચી જતા? 
૯૫૩ની વાત છે. ચોત્રીસેક વર્ષની એક અમેરિકન યુવતી કોફી શોપમાં પોતાની સખી સાથે બેઠી બેઠી ગપ્પાં મારી રહી છે. વાતવાતમાં ચાર્લી ચેપ્લિનની લેટેસ્ટ ફ્લ્મિ ‘લાઇમલાઇટ’નો વિષય નીકળે છે. આ ફ્લ્મિમાં એક બુઢા થઈ ગયેલા કોમેડિયન અને આત્મહત્યાની ધાર પર ઊભેલી યુવાન ડાન્સરની લવસ્ટોરી છે. બોકસઓફ્સિ પર આ ફ્લ્મિ તદ્દન નિષ્ફ્ળ ગયેલી. ‘લાઇમલાઇટ’માં ચાર્લી ચેપ્લિને સામ્યવાદની આરતી ઉતારી છે એવી દલીલ આગળ ધરીને અમેરિકાના થિયેટરમાલિકોએ તેનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. બહુ ઓછો ફ્લ્મિરસિયાઓ સુધી ‘લાઇમલાઇટ’ પહોંચી શકી હતી. જેમણે જોઈ એમાંના કેટલાકને ફ્લ્મિને પસંદ પડી, તો કેટલાકને સહેજ પણ ન ગમી. કોફી શોપમાં બેઠેલી પેલી યુવતીને પણ ‘લાઇમલાઇટ’ સામે મોટો વાંધો હતો. ભારે આવેગથી અને અત્યંત તીખા શબ્દોમાં એ ‘લાઇમલાઇટ’ને વખોડી રહી હતી.
એટલામાં યુવતીના ટેબલ પાસે એક સજ્જન આવે છે. ‘એકસકયુઝ મી’ કહીને એ વાતચીતની શરૂઆત કરે છે, ‘મારે આવું કરવું તો ન જોઈએ, પણ હું બાજુના ટેબલ પર બેઠો બેઠો ભારે રસથી તમારી વાતો સાંભળી રહૃાો હતો. હું ‘સિટી લાઇટ્સ’ મેગેઝિનનો તંત્રી છું. હમણાં તમે ચાર્લી ચેપ્લિનની ફ્લ્મિ વિશે જે બોલતાં હતાં તે મને લખીને આપી શકો, પ્લીઝ? હું મારા મેગેઝિનમાં તે છાપવા માગું છું.’
આ સાંભળીને યુવતીને પહેલાં તો જરા વિચિત્ર લાગે છે, પણ પછી તરત કહે છેઃ ‘હું કંઈ પ્રોફેશનલ લેખક નથી, બટ શ્યોર, વ્હાય નોટ?’
એ વખતે તંત્રીએ કલ્પના સુદ્ધાં કરી હશે કે ખરી કે એના હાથે એમેરિકાની સૌથી મહાન અને જબરદસ્ત પ્રભાવશાળી ફ્લ્મિ રિવ્યુઅરનો જન્મ થઈ રહૃાો છે? એ યુવતીએ ખુદ વિચાર્યું હશે ખરું કે ભવિષ્યમાં ભલભલા એક્ટરોને ચમકાવતી અને મોટા મોટા ડિરેક્ટરોએ બનાવેલી ફ્લ્મિોની કિસ્મત પલટી નાખે એટલી બધી તાકાત એની કલમમાં આવી જવાની છે?
આ મહિલા એટલે પૌલીન કેલ.
થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં આપણે આ કોલમમાં વિચક્ષણ ફ્લ્મિ રિવ્યુઅર રોજર ઇબર્ટ વિશે ચર્ચા કરેલી. રોજર ઇબર્ટ સિનેમાના સમીક્ષક તરીકે એટલી ઊંચાઈ પર પહોંચી ચૂકયા હતા કે એમનું અવસાન થયું ત્યારે તત્કાલીન અમેરિકન પ્રેસિડન્ટ બરાક ઓબામાએ ખુદ એમને અંજલિ આપી હતી. આજે જેની વાત કરી રહૃાા છીએ એ પૌલીન કેલ એટલે રોજર ઇબર્ટની પણ દાદી. ૧૯૧૯માં જન્મેલાં પૌલીનનું ૨૦૦૧માં ૮૨ વર્ષની ઉંમરે નિધન થયું ત્યારે રોજર ઇબર્ટ જેવા રોજર ઇબર્ટે લખવું પડયું હતું કે, ‘છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં હોલિવૂડના ફ્લ્મિી માહોલ પર પૌલીન કેલે એકલે હાથે જે પ્રકારનો હકારાત્મક પ્રભાવ કર્યો છે એવો બીજી કોઈ વ્યકિત કરી શકી નથી.’
અત્યંત પ્રતિભાશાળી લોકો અદ્ભુત કામગીરી કરીને પોતાના મનગમતા ક્ષેત્રની પરિસીમાને નવેસરથી ડિફઇન કરી નાખતા હોય છે. કામ આ રીતે કરાય ને આ રીતે ન કરાય એ પ્રકારની એક માર્ગદર્શિકા તેઓ પોતાનાં પર્ફેર્મન્સ દ્વારા આડકતરી રીતે તૈયાર કરી નાખે છે. સમકાલીનો માટે તેમજ આવનારી પેઢીઓ માટે તેઓ એક રેફ્રન્સ પોઇન્ટ બની જાય છે. ફ્લ્મિ સમીક્ષાના ક્ષેત્રમાં પૌલીન કેલે આ કક્ષાનું કામ કર્યું છે.
પેલા ‘સિટી લાઇટ્સ’ મેગેઝિનમાં છપાતા પૌલીનના ફ્લ્મિ રિવ્યુઝ કોઈ નાના અમથા રેડિયો સ્ટેશન પરથી પણ બ્રોડકાસ્ટ થતા. વર્ષો સુધી તેઓ નાનાં-મોટાં સામયિકોમાં લખતાં રહૃાાં. ૧૯૬૫માં એમના લેખોનો પહેલો સંગ્રહ પુસ્તક સ્વરૂપે બહાર પડયો. એનું શીર્ષક હતું, ‘આઇ લોસ્ટ ઇટ એટ ધ મૂવીઝ’. પુસ્તકની દોઢેક લાખ નકલો વેચાઈ અને તે બેસ્ટસેલર સાબિત થયું, પણ પૌલીનને હજુ સ્ટાર-રાઈટર બનવાની વાર હતી. તેમણે ‘મેકકોલ’ નામના પ્રમાણમાં મોટા કહેવાય એવા મેગેઝિનમાં રિવ્યુઝ લખવાનું શરૂ કર્યું. ‘ધ સાઉન્ડ ઓફ્ મ્યુઝિક’, ‘લોરેન્સ ઓફ્ એરેબિયા’, ‘ડો. ઝિવાગો’ – આ બધી ફ્લ્મિો ઓલટાઈમ ગ્રેટ ગણાય છે, તેમને કલાસિકનો દરજ્જો મળ્યો છે. આ ફ્લ્મિો એના જમાનામાં બોકસઓફ્સિ પર પણ ખૂબ ચાલી હતી, પણ પૌલીન જેનું નામ. એમણે આ ત્રણ ઉપરાંત બીજી કેટલીક સુપરડુપર ફ્લ્મિોનાં છોતરાં કાઢી નાખ્યાં. ‘મેકકોલ’ના તંત્રીને અકળામણ થવા માંડી. અન્ય વિવેચકો તો ઠીક પણ જનતા જનાદર્નના ફેંસલાની વિરુદ્ધ જઈને પોતાની સમીક્ષક ભળતો જ રાગ આલાપે તે શી રીતે ચાલે? એમણે પૌલીનને કહી દીધું: જોગમાયા, માફ્ કરો. તમે બીજે કયાંક ફ્લ્મિ રિવ્યુ લખવાની નોકરી શોધી લો.
પૌલીને પછી ‘ધ ન્યુ રિપબ્લિક’ નામના પ્રકાશનમાં લખવાનું શરૂ કર્યું, પણ એનો તંત્રી તો પૌલીનને પૂછયાગાછ્યા વિના જ એમણે લખેલા રિવ્યુમાં પોતાની રીતે ફેરફર કરી નાખતા. ‘બોની એન્ડ કલાઇડ’ નામની ફ્લ્મિ ૧૯૬૭માં રિલીઝ થઈ પછી એના બે મોઢે વખાણ કરતો છ હજાર શબ્દોનો તોતિંગ નિબંધ પૌલીને લખી મોકલાવ્યો. ‘ધ ન્યુ રિપબ્લિક’ના તંત્રીએ તો આ નિબંધ સાભાર પરત કર્યો, પણ ‘ધ ન્યુ યોર્કર’ મેગેઝિનના તંત્રીને તે ખૂબ ગમ્યો. એમણે આ લેખ મસ્ત રીતે પોતાના સામાયિકમાં છાપ્યો. થોડા મહિનાઓ પછી પૌલીને ‘ધ ન્યુ રિપબ્લિક’ છોડયું ને તે સાથે જ ‘ધ ન્યુ યોર્કર’ના તંત્રીનું કહેણ આવ્યું: આવી જાઓ અમારે ત્યાં! પચાસ વર્ષનાં પૌલીન ‘ધ ન્યુ યોર્કર’માં ફ્લ્મિ રિવ્યુઅર તરીકે ઓફિશિયલી જોડાઈ ગયાં.
૧૯૬૮થી ૧૯૯૧ એટલે કે ત્રેવીસ વર્ષ સુધી પૌલીને આ સાપ્તાહિકમાં ફ્લ્મિ રિવ્યુઝ લખ્યાં. પૌલીન કેલ સુપરસ્ટાર ફ્લ્મિ ક્રિટિક બની શકયા એમાં ‘ધ ન્યુ યોર્કર’ જેવા અતિ પ્રતિષ્ઠિત મેગેઝિનનું પ્લેટફેર્મ અને તેના તંત્રીઓ તરફ્થી મળેલી પૂરેપૂરી આઝાદીનો મોટો ફળો છે.
પૌલીન હંમેશાં કહેતાં કે હું ફ્લ્મિો વિશે નહીં, જિંદગી વિશે લખું છું. સિનેમા અને જનતા એકબીજાને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે, ફ્લ્મિો મારા પોતાના પર કેવી અસર કરે છે તેના વિશે લખું છું. પૌલીનનાં લખાણોમાં આકર્ષક પ્રવાહિતા, ધારદાર અને મૌલિક નિરીક્ષણો, રમૂજ ઉપરાંત સાહિત્યિક ગુણવત્તા સતત ઝળકયા કરતાં.
પૌલીન એવું તે શું લખતાં કે જેના જોરે ‘બોની એન્ડ કલાઇડ’ અને એના જેવી કેટલીય ફ્લ્મિોને કલ્ટ કલાસિક તરીકે પ્રસ્થાપિત થવામાં જબ્બર મદદ મળી? પૌલીનની કલમમાં એવું તે શું હતું કે તેઓ ફ્લ્મિો વિશે રાષ્ટ્રવ્યાપી હવા ઊભી કરી શકતાં, જે-તે ફ્લ્મિ વિશે લોકોનો દષ્ટિકોણ બદલી શકતાં અને મોટા મોટા એક્ટરો અને ફ્લ્મિમેકરોથી લઈને સ્ટુડિયોના માલિકો સુધીના સૌ અધ્ધર જીવે એમનું લખાણ વાંચી જતા? આ સવાલોના જવાબ આવતા રવિવારે.


ક્ટર કે ફ્લ્મિમેકર કે લેખક-સાહિત્યકાર માટે ‘મહાન’ વિશેષણ સહજપણે વાપરી શકાય છે, પણ કોઈ ફ્લ્મિ સમીક્ષક માટે આ વિશેષણ પ્રયોજવું જરા વિચિત્ર લાગી શકે છે. છતાંય અમેરિકન ફ્લ્મિ રિવ્યુઅર પૌલીન કેલ માટે ‘મહાન’ વિશેષણ સતત અને યોગ્ય રીતે વપરાતું આવ્યું છે. ૧૯૧૯માં જન્મેલાં પૌલીન કેલના મૃત્યુને આજે એક્ઝેકટલી સોળ વર્ષ પૂરાં થયાં. જો તેઓ જીવતાં હોત તો આજે ૯૮ વર્ષનાં હોત.
ફ્લ્મિ રિવ્યુઅર એટલે કે ફ્લ્મિ સારી છે કે ખરાબ, જો તે સારી હોય તો શા માટે સારી છે અને જો ખરાબ હોય તો શા માટે ખરાબ છે તે વિશે બુદ્ધિગમ્ય છણાવટ કરી શકનાર વ્યકિત. વિખ્યાત અમેરિકન સાપ્તાહિક ‘ન્યુ યોર્કર’ માટે લાગલગાટ ૨૩ ફ્લ્મિોની સમીક્ષા કરનાર પૌલીન કેલનો સૌથી પાવરફ્ુલ ફ્લ્મિ રિવ્યુઅર તરીકે ઉદય કેવી રીતે થયો તે આપણે આગળના લેખમાં જોયું. સામાન્ય રીતે ફ્લ્મિ રિલીઝ થાય તેના એકાદ-બે કે ત્રણ-ચાર દિવસ પહેલાં મીડિયા માટે ખાસ શો ગોઠવવામાં આવતો હોય છે. મીડિયાના પ્રતિનિધિઓને તે જોવા માટે આમંત્રણ અપાય, તેમની સારી ખાતર-બરદાસ્ત કરવામાં આવે. પૌલીન કયારેય આ પ્રકારના સ્પેશિયલ સ્ક્રીનિંગમાં ન જતાં. તેઓ થિયેટરમાં આમ જનતાની સાથે જ ફ્લ્મિ જોવાનો આગ્રહ રાખતાં. ચાલુ ફ્લ્મિે આજુબાજુ બેઠેલા લોકો કેવીક કમેન્ટ કરે છે, કયાં બોર થાય છે, કયાં ઝુમી ઊઠે છે, ફ્લ્મિ પૂરી થયા પછી ઓડિટોરિયમમાંથી બહાર નીકળતી વખતે આપસમાં શી ચર્ચા કરે છે – પૌલીનની ચકોર નજર અને સરવા કાન આ બધું જ ઝીલતાં હોય. આ તમામ નિરીક્ષણો પછી એમનાં લખાણમાં વ્યકત થાય.
પૌલીનની કલમની તાકાત કેવી હતી તેનો અંદાજ લગાવવા માટે ‘બોની એન્ડ કલાઈડ’ (૧૯૬૭)નું ઉદાહરણ પૂરતું છે. વિશ્વસિનેમામાં ગેંગસ્ટર ફ્લ્મિોનો ટ્રેન્ડ ઓફિશિયલી શરૂ કરનાર ફ્લ્મિ ‘બોની એન્ડ કલાઈડ’ છે. સત્યઘટના પણ આધારિત આ ફ્લ્મિ રિલીઝ થતાં જ બબાલ મચી ગઈ હતી. કેટલાય વિવેચકોએ અને ઇવન ઓડિયન્સના મોટા વર્ગે કાગારોળ કરી મૂકી કે હિંસા અને ખૂની-લંૂટારાઓને આટલા ગ્લોરીફય કરવાની જરૂર જ શી છે? પણ પૌલીન કેલે આ ફ્લ્મિના પ્રશંસા કરતો તોતિંગ લેખ લખ્યો. લેખનો સૂર એવો હતો કે હોલિવૂડની મેઇનસ્ટ્રીમ ફ્લ્મિો વધારે પડતી ‘સેફ્’ અને સુષ્ઠુ સુષ્ઠુ બની ગઈ હતી. તેમાં મોતનું હિંસક ચિત્રણ ભાગ્યે જ થતું હતું. ‘બોની એન્ડ કલાઈડે’ આ મહેણું ભાંગ્યું છે.
પૌલીન કેલનો આ આત્મવિશ્વાસભર્યો અને ટકોરાબંધ લેખ નિર્ણાયક પુરવાર થયો. અમેરિકામાં જે ફ્લ્મિવિરોધી માહોલ પેદા થયો હતો તે આ લેખ છપાયા પછી નાટયાત્મક રીતે પલટાવા માંડયો. માત્ર ઓડિયન્સને જ નહીં, પણ અન્ય ફ્લ્મિ સમીક્ષકોને પણ આ ફ્લ્મિને જોવાની અને તેનું મૂલ્યાંકન કરવાની નવી દ્રષ્ટિ સાંપડી. ‘બોની એન્ડ કલાઈડ’ એક કલાસિક ફ્લ્મિ તરીકે પ્રસ્થાપિત ક્રવામાં પૌલીન કેલના આ લેખનો સિંહફળો છે.
બનાર્ડો બર્ટોલુચીએ ડિરેકટ કરેલી ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઇન પેરિસ’ (૧૯૭૨)માં માર્લોન બ્રાન્ડોની મુખ્ય ભૂમિક હતી. ફ્લ્મિમાં પત્નીના આપઘાતને કારણે તીવ્ર એકલતા અનુભવી રહેલો હીરો કોઈ તદ્દન અજાણી યુવતી સાથે બેફમ સેક્સ માણે છે. તે જમાનામાં આંચકાજનક લાગે તેવાં સેક્સ્યુઅલ વાયોલન્સનાં દ્રશ્યો ફ્લ્મિમાં હતાં. આ ફ્લ્મિ પર પણ પૌલીન સમરકંદ બુખારા ઓવારી ગયાં હતાં. તેમણે પોતાના રિવ્યુમાં લખ્યું હતું કે, ”લાસ્ટ ટેન્ગો ઇન પેરિસ’ રિલીઝ થઈ શકી તે ઘટના સ્વયં સીમાચિહ્નરૂપ ગણાવી જોઈએ. બનાર્ડો બર્ટુચી અને માર્લોન બ્રાન્ડોએ આ ફ્લ્મિ બનાવીને સિનેમાના માધ્યમનો ચહેરો હંમેશ માટે પલટી નાખ્યો છે.’ આ ફ્લ્મિ પણ આજે કલાસિક ગણાય છે.
ફ્રાન્સિસ ફેર્ડ કપોલા (‘ગોડફધર’), સ્ટીવન સ્પિલબર્ગ (‘શિંડલર્સ લિસ્ટ’), બ્રાયન દ પાલ્મા (‘સ્કારફેસ’), માર્ટિન સ્કોર્સેઝી (‘ટેકસી ડ્રાઈવર’) અને રોબર્ટ ઓલ્ટમેન (‘નેશવિલ’) જેવા પોતાના ગમતા ડિરેકટરોની ફ્લ્મિોના પૌલીન ભરપૂર વખાણ કરતાં, પણ સ્ટેનલી કુબ્રિક (‘૨૦૦૧: અ સ્પેસ ઓડિસી’) અને એક્ટર-ડિરેક્ટર કિલન્ટ ઔઇસ્ટવૂડ (‘વેર ઇગલ્સ ડેર’) સામે એમને પૂર્વગ્રહો હતા. વૂડી એલન સામે પણ એમને ખાસ કરીને ‘સ્ટારડસ્ટ મેમરીઝ’ ફ્લ્મિને કારણે વાંધો પડી ગયો હતો. જ્યોર્જ લુકાસની સુપરડુપર હિટ ‘સ્ટાર વોર્સ’ માટે એમણે લખેલું:
‘આ ફ્લ્મિ તમને થકવી નાખે છે. તમે બાળકોનાં ઝુંડને સરકસ જોવા લઈ જાઓ ત્યારે કેવા થાકી જાઓ, બસ એમ જ. ‘સ્ટાર વોર્સ’ તમને શ્વાસ લેવાનો પણ સમય આપતી નથી. અહીં કાવ્યાત્મકતાનું નામોનિશાન નથી, બલકે ઘોંઘાટ, ફસ્ટ એડિટિંગ અને ગતિ એટલી હદે છે કે દિમાગ સન્ન થઈ જાય. આ ફ્લ્મિ તમારું મનોરંજન કરશે ખરી, પણ તોય કોઈક સ્તરે છેતરાઈ ગયા હોવાની લાગણી થશે. ઇટ્સ અન એપિક વિધાઉટ અ ડ્રીમ.’
પૌલીન કહેતાં કે ફ્લ્મિો કળાના સર્વોત્તમ સ્તરે ભાગ્યે જ પહોંચી શકતી હોય છે. આથી જો આપણે હાઈક્લાસ ‘કચરા’ને માણી કે વખાણી શકતા ન હોઈએ તો ફ્લ્મિો સાથે આપણી કોઈ લેવાદેવા જ ન રહે. એક્ વાર પૌલીને કહેલું કે, ‘કઠોર થઈને લખી શકવું તે એક કળા છે અને બધા ફ્લ્મિ રિવ્યુઅર્સ પાસે આ કળા નથી હોતી. મને લાગે છે કે મારી સૌથી મોટી ટેલેન્ટ આ જ છે.’
આલ્ફ્રેડ હિચકોક મહાન ફ્લ્મિમેકર ગણાય છે, પણ પૌલીન એમની ફ્લ્મિોગ્રાફીથી પણ બહુ બહુ ખુશ નહોતાં. એક ઇન્ટરવ્યૂમાં એમણે કહેલું:
‘હિચકોક માનતા થઈ ગયેલા કે શૂટિંગ શરૂ કરતાં પહેલાં આખી ફ્લ્મિના એકેએક સીન અને એકેએક શોટ વિશેની સંપૂર્ણ વિગતો કાગળ પર લખાઈ જવી જોઈએ. સેટ પર સહેજ પણ સુધારાવધારા નહીં કરવાના, ફ્કત જે કંઈ કાગળ પર લખી રાખ્યું છે તેનો જ અમલ કરવાનો. હિચકોક કરિયરની શરૂઆતમાં ઇમ્પ્રોવાઈઝ કરતા, પણ પછી તેઓ ઔઇમ્પ્રોવાઈઝેશનના વિરોધી બની ગયેલા. આ જ કારણ છે કે હિચકોકની બેસ્ટ ફ્લ્મિો એમની કરિયરમાં શરૂઆતમાં આવી ગઈ અને પાછળની ફ્લ્મિોમાં એક પ્રકારનું બંધિયારપણું પેસી ગયું. હિચકોક પોતાના એક્ટરોને ક્રિયેટિવ સ્તરે ભાગીદાર બનવા દેતા જ નહીં. જે-તે સીન વિશે એક્ટરો શું માને છે, તેઓ શું અલગ રીતે કરવા માગે છે, આ બધામાં હિચકોકને રસ જ નહોતો. તેઓ જડની જેમ આગ્રહ રાખતા કે પોતે જે એડવાન્સમાં નક્કી કરી રાખ્યું છે તે પ્રમાણે જ એક્ટરોએ અભિનય કરવાનો, બસ. હિચકોકને અદાકારના ઇનપુટ્સમાં જરાય રસ નહોતો.’
આખા ગામની ટીકા કરનાર પૌલીન ખુદ ટીકાને પાત્ર બન્યાં હોય એવુંય બન્યું છે. ‘બોની એન્ડ કલાઈડ’ના હીરો વોરન બેટ્ટી ૧૯૭૯માં ‘લવ એન્ડ મની’ નામની ફ્લ્મિ પ્રોડયૂસ કરી રહૃાા હતા. એમણે પૌલીનને ઓફ્ર આપીઃ હું ઇચ્છું છું કે તમારા જેવી વિદ્વાન ક્રિટિક મારી આ ફ્લ્મિની લખાયેલી સ્ક્રિપ્ટને મઠારે. જો તમે હા પાડો પેરેમાઉન્ટ સ્ટુડિયોમાં તમારા માટે ખાસ જગ્યા ઊભી કરાવી શકું તેમ છું. પૌલીનને કોણ જાણે શું કુબુદ્ધિ સૂઝી કે તેમણે હા પાડી. ‘ન્યુ યોર્કર’ મેગેઝિનની પોતાની રિવ્યુ કોલમને ગુડબાય કહીને તેઓ ‘લવ એન્ડ મની’ની સ્ક્રિપ્ટ પર કામ કરવા લાગ્યાં, પણ થોડા સમયમાં જ તેમનો ભ્રમ ભાંગી ગયો. ‘લવ એન્ડ મની’ ફ્લ્મિ કયારેય બની જ નહીં. પાંચ મહિના પછી તેઓ પાછા ચુપચાપ ‘ન્યુ યોર્કર’ માટે રાબેતા મુજબ રિવ્યુ લખવા લાગ્યાં.
પૌલીન ભલે જૂના જમાનાનાં ફ્લ્મિ રિવ્યુઅર ગણાય, પણ ૧૯૭૦નો દાયકો એમનો સૌથી ફેવરિટ હતો. એમનાં નામે અગિયાર જેટલાં પુસ્તકો બોલે છે. ન્યૂયોર્ક યુનિવર્સિટીના બેસ્ટ જર્નલિઝમ ઓફ્ ધ સેન્ચુરી સર્વે હેઠળ આવરી લીધેલા સો પુસ્તકોના લિસ્ટમાં પૌલીનનું ‘ટ્રેશ, આર્ટ એન્ડ મૂવીઝ’ નામનું પુસ્તક ૪૨મા ક્રમે મૂક્યું હતું.
પૌલીનને પાછલી ઉંમરે પાર્કિન્સનનો રોગ લાગુ પડયો હતો. છેલ્લે છેલ્લે ફીચર ફ્લ્મિોમાંથી એમનો રસ ઓછો થવા માંડેલો અને ડોકયુમેન્ટરી ફ્લ્મિો તરફ્ વધારે ખેંચાવા લાગ્યાં હતાં. ૧૯૯૪માં ૭૫ વર્ષની ઉંમરે પૌલીને ખુદની ટીકા કરતાં કહૃાું હતું કે, ‘આજે મારા જૂના લેખો વાંચું છું ત્યારે લાગે છે કે ફ્લ્મિોને વખોડતી કે વખાણ કરતી વખતે હું કયારેક વધુ પડતી અતિશયોક્તિ કરી નાખતી હતી. ફ્ટાફ્ટ રિવ્યુ લખીને મારો ફ્લ્મિ જોવાનો મારો અનુભવ લોકો સાથે શેર કરવાની ઉતાવળમાં હું ઘણીવાર ખોટી રીતે તણાઈ જતી હતી…’
ખેર, એક ફ્લ્મિ સમીક્ષક તરીકે પૌલીન કેલ હંમેશાં એક માપદંડ, એક રેફ્રન્સ બની રહેવાનાં. માત્ર અમેરિકન સમીક્ષકો માટે જ નહીં, દુનિયાભરના ફ્લ્મિ રિવ્યુઅર્સ માટે.
0 0 0 

Sunday, September 17, 2017

રિશી કપૂર કી પંજાબી શાદૃી

 સંદૃેશ - સંસ્કાર પૂર્તિ - રવિવાર - ૧૭ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭  

મલ્ટિપ્લેકસ 

 ‘કર્ઝ'ની નિષ્ફળતાનું ફ્રસ્ટ્રેશન રિશી ક્પૂરે પોતાની સગર્ભા પત્ની નીતુ પર ઉતાર્યું: મેં તારી સાથે લગ્ન કયાર્ર્ એટલે જ મારો હીરો તરીકેનો ચાર્મ ખતમ થઈ ગયો... જો તને પરણ્યો ન હોત તો મારી આવી હાલત ન થઈ હોત!



૬૫ વર્ષની ઉંમરે પણ માણસ ઉત્સાહથી કેટલો થનગનતો હોઈ શકે? સિનિયર સિટીઝન બની ગયા પછી પણ માણસ ભયંકર સ્પર્ધાત્મક એવા પોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં કેટલી હદૃે રિલેવન્ટ રહી શકે?  આ બન્ને સવાલનો એક જ જવાબ છે- રિશી કપૂર જેટલો! ચોથી સપ્ટેમ્બરે એમનો બર્થડે હતો. ‘પટેલ કી પંજાબી શાદૃી'ના રાઇટર-ડિરેકટર સંજય છેલે સ્વાભાવિકપણે માની લીધું હતું કે ડબિંગના કામકાજમાં રિશીસર આજે રજા રાખશે, પણ તેઓ આવ્યા. રોજની જેમ ડબિંગ કર્યું ને કામ આટોપાયું પછી જ ઘરે પાછા ફર્યા. જન્મદિૃવસ-બન્મદિૃવસ તો આવ્યા કરે, કામ પહેલાં!

‘પટેલ કી પંજાબી શાદૃી' આ શુક્રવારે રિલીઝ થઈ. આજે રિશી કપૂરની ખુદૃની શાદૃીની, નીતુ િંસહ-કપૂર સાથેનાં એમનાં લગ્નજીવનની વાત કરવી છે. રિશી કપૂર અને બન્ને નીતુ કપૂર બન્ને પાક્કાં પંજાબી છે. ‘રિશી કપૂર અનસેન્સર્ડ - ખુલ્લમ્ખુલ્લા' શીર્ષક ધરાવતી આ આત્મકથામાં રિશી કપૂરે આશ્ર્ચર્ય થાય એટલી પ્રામાણિકતાથી ચિક્કાર વાતો કરી છે. આત્મકથા લખવાની હોય, મિડીયાને ઇન્ટરવ્યુ આપવાના હોય કે ટ્વિટર પર સાંપ્રત ઘટનાઓ પર ટિપ્પણી કરવાની હોય - રિશી કપૂર શબ્દૃો ચોરવામાં માનતા નથી. એટલેસ્તો રિશી કપૂર ઓન-સ્ક્રીન જ નહીં, ઓફ-સ્ક્રીન પણ ભરપૂર એન્ટટેિંનગ પૂરવાર થાય છે.

રિશી કપૂરે ૨૮ વર્ષની ઉંમરે લગ્ન કર્યાં હતાં. નીતુ સિંહ કંઈ એમનો ‘ફર્સ્ટ લવ નહોતાં. રિશીની પહેલી ‘સિરીયસ' ગર્લફ્રેન્ડ યાસ્મિન મહેતા નામની એક પારસી ગુજરાતી કન્યા હતી. એ પેરિસમાં રહેતી હતી. રિશી કપૂરની સૌથી પહેલી ફિલ્મ ‘બોબી' ૧૯૭૩માં આવી એના ઘણા સમય પહેલાંથી બન્ને વચ્ચે ઇલુ-ઇલુ ચાલતું હતું. ‘બોબી' ધૂમ મચાવી રહી હતી તે અરસામાં ‘સ્ટારડસ્ટ' માસિકે એવા મતલબનો લેખ છાપ્યો કે રિશી અને ડિમ્પલ કાપડિયા વચ્ચે કશુંક રંધાઈ રહ્યું છે. આજે તો છાપાં રોજેરોજ પાનાં ભરીભરીને ફિલ્મી ગપસપ છાપે છે, ટીવી ચેનલો ચોવીસે કલાક ધમધમતી રહે છે અને વેબસાઇટ્સ તેમજ સોશિયલ મિડીયા તો ટીવી કરતાંય વધારે શોરબકોર કરે છે એટલે ‘સ્ટારડસ્ટ બિચારું સાવ રાંક ઘેટા જેવું ઇર્રિલેવન્ટ ફિલ્મી ચોપાનિયું બનીને રહી ગયું છે, પણ એ જમાનામાં ‘સ્ટારડસ્ટ'ની જબરી ધાક હતી. રિશી સાથે અફેરની વાત ઉડી ત્યારે ડિમ્પલે ઓલરેડી રાજેશ ખન્ના સાથે લગ્ન કરી લીધાં હતાં. આ ગોસિપ ડિમ્પલે તો પચાવી લીધી, પણ યાસ્મિને રિશી કપૂર સાથેનો સંબંધ તોડી નાખ્યો. રિશીએ મનાવવાની બહુ કોશિશ કરી, પણ પારસી બાનુ ન માની તે ન જ માની.

રિશી સાથે બધું બરાબર ચાલતું હતું ત્યારે યાસ્મિને એમને એક વીંટી આપી હતી. વીંટી કંઈ ખાસ કિમતી નહોતી, પણ રિશી માટે એનું સેન્ટિમેન્ટલ વેલ્યુુ ઘણી હતી. ‘બોબી'ના શૂિંટગ દૃરમિયાન ડિમ્પલે એક વાર રમતરમતમાં રિશીની આંગળી પરથી તે વીટીં કાઢીને પોતાની આંગળી પર પહેરી લીધી. આ વીંટી પછી ડિમ્પલે રિશીને ક્યારેય પાછી આપી જ નહીં. રાજેશ ખન્નાએ પ્રપોઝ કર્યું તે વખતે પણ ડિમ્પલે આ વીંટી પહેરી હતી. તે રિશી ક્પૂરની વીંટી છે એવી ખબર પડતાં રાજેશ ખન્ના નારાજ થઈ યા. ડિમ્પલની આંગળી પરથી િંરગ કાઢીને એમણે ફેંકી દૃીધી. આ ઘટના પણ ન્યુઝ બની ગયા: ‘રાજેશ ખન્નાએ રિશીની વીંટી જુહુના દૃરિયામાં ફેંકી દૃીધી'! અસર એવી ઊભી થઈ કે વીંટી જાણે રિશીના ડિમ્પલ પ્રત્યેના પ્રેમની નિશાની હતી. હકીકતમાં રિશી-ડિમ્પલ વચ્ચે ક્યારેય રોમેન્ટિક સંબંધ હતો જ નહીં. ‘જોકે હોત તો મને ગમ્યું હોત! રિશી કપૂર આજે હસતા હસતા કહેતા હોય છે, ‘અને હા, પેલી વીંટી હું આજની તારીખેય જુહુ બીચ પરથી શોધી રહ્યો છું!

યાસ્મિનની જેમ નીતુ ક્પૂર માટે પણ બોબીગર્લ અસલામતીનું કારણ બની ગયેલી. વાત ‘સાગર' (૧૯૮૫) બની તે અરસાની છે. ડિમ્પલનાં લગ્નજીવન પર પૂર્ણવિરામ મૂકાઈ ચુક્યું હતું. ‘બોબી' પછી બાર વર્ષે રિશી- ડિમ્પલની સુપરહિટ જોડી ફરી પાછી મોટા પડદૃે પહેલી વાર દૃેખાવાની હતી અને તે પણ રમેશ સિપ્પીની ફિલ્મમાં. ‘સાગર'માં રિશી-ડિમ્પલ વચ્ચે કિસિં ગ સીન્સ પણ ઘણાં હતાં. એ જમાનામાં ચુંબનનાં દૃશ્યો નવી નવાઈનાં ગણાતાં. આ કાસ્ટિંગ અને આ રોમેન્ટિક દૃશ્યોને લઈને ખાસ્સી ઉત્તેજના ફેલાઈ હતી. રિશી કપૂર પોતાની આત્મકથામાં લખે છે: ‘નીતુએ ઘણા સમય બાદૃ મને કહેલું કે આટલાં વર્ષોનાં લગ્નજીવનમાં એણે એક જ વાર અસલામતીની લાગણી અનુભવી છે અને તે ડિમ્પલને કારણે, ‘સાગર' વખતે. વાસ્તવમાં નીતુએ ટેન્શન લેવા જેવું કશું હતું જ નહીં. ડિમ્પલ મારી દૃોસ્ત છે. હા, ‘બોબી' વખતે એ દૃોસ્ત કરતાં થોડી વધારે હતી. અમે ‘સાગર'માં કામ કર્યું ત્યારે એ બે દૃીકરીઓની મા બની ગઈ હતી. આ બાજુ મારે પણ બે સંતાનો હતાં, હું ફેમિલીલાઇફમાં હું પૂરેપૂરો સેટલ થઈ ગયો. નીતુ નાહકની ઇન્સિકયોર થઈ ગયેલી.'



ઇન્સિક્યોરિટી તો રિશી કપૂરે પણ ક્યાં નહોતી અનુભવી? અલબત્ત, પર્સનલ નહીં, પ્રોફેશનલ લાઇફમાં. સિલ્વર સ્ક્રીન પર રિશી-નીતુની જોડી જામી ચુકી હતી એટલે બન્નેને ઘણી ફિલ્મો સાથે ઓફર થતી હતી. આમાંની એક ફિલ્મ એટલે યશ ચોપડાની ‘કભી કભી' (૧૯૭૬). રિશી કપૂરે આ ફિલ્મ માટે લગભગ ના પાડી દૃીધી હતી. શા માટે? એક કારણ એ હતું કે તેઓ અમિતાભ બચ્ચન સાથે સ્ક્રીન શર  કરીને ઢંકાઈ જવા નહોતા માગતા. બીજું કારણ હતું, નીતુ! ફિલ્મમાં રિશી કરતાં નીતુનો રોલ વધારે મહત્ત્વનો હતો. ‘કભી કભી'માં વહીદૃા રહેમાનનાં લગ્ન પૂર્વેના સંબંધથી થયેલી દૃીકરીની વાત છે. રિશીએ યશ ચોપડાને કહ્યું કે જો તમે દૃીકરીને બદૃલે દૃીકરો કરી નાખો અને એ રોલ મને ઓફર કરો તો હું કામ કરું! યશજી મૂંઝાયા. આ રીતે પાત્રનું જાતિ પરિવર્તન કેવી રીતે કરવું? આખરે શશી કપૂર વચ્ચે પડ્યા (‘કભી કભી'માં તેમણે અમિતાભની ભૂતપૂર્વ પ્રેમિકા રાખીના પતિ અને રિશીના પિતાનો રોલ કર્યો છે). એમણે રિશીને સમજાવ્યા ત્યારે માંડ તેઓ ‘કભી કભી'માં કામ કરવા તૈયાર થયા.

૧૯૮૦માં રિશી- નીતુનાં લગ્ન થયાં અને એ જ વર્ષે ‘કર્ઝ' આવી. સુભાષ ઘાઈએ ડિરેકટ કરેલી ‘કર્ઝ'ને આજે આપણે એક યાદૃગાર કલ્ટ ફિલ્મ ગણીએ છીએ, પણ તે રિલીઝ થયેલી ત્યારે બોકસઓફિસ પર જરાય નહોતી ચાલી. આમેય ‘બોબી'થી ધમાકેદૃાર શરુઆત કર્યા બાદૃ રિશી કપૂરની કરીઅર નરમગરમ જ ચાલતી હતી. ‘કર્ઝ'ની નિષ્ફળતાએ એમને લગભગ ડિપ્રેશનમાં ધકેલી દૃીધા. વાત એટલી હદૃે વણસી ગઈ કે તેઓ ઘરની બહાર નીકળતા ત્યારે કારની પાછલી સીટ પર છૂપાઈ જતા કે જેથી કોઈ એમને જોઈ ન જાય! તે સમયે ‘નસીબ', ‘પ્રેમરોગ' જેવી કુલ પાંચેક ફિલ્મોનાં કામકાજ ચાલી રહ્યાં હતાં. રિશીએ શૂિંટગમાં જવાનું બંધ કરી દૃીધું. ‘કર્ઝ'ની નિષ્ફળતા માટે તેઓ નીતુને જવાબદૃાર ગણાવવા લાગ્યા: મેં તારી સાથે લગ્ન કર્યા એટલે જ મારો હીરો તરીકેનો ચાર્મ ખતમ થઈ ગયો... જો તને પરણ્યો ન હોત તો મારી આવી હાલત ન થઈ હોત! નીતુ એ વખતે સગર્ભા હતાં, દૃીકરી રિદ્ધિમા એમના ગર્ભમાં હતી. આવી નાજુક હાલતમાં પતિ તરફથી આ પ્રકારના મેણાંટોણાં સાંભળવા પડે ત્યારે સ્ત્રીની કેવી હાલત થાય. માંડ માંડ આ કપરો કાળ પસાર થયો.

લગ્ન પછી નીતુ કપૂરે ફિલ્મો સદૃંતર છોડી દૃીધી એટલે કપૂર ખાનદૃાનમાં વહુ-દૃીકરીઓને ફિલ્મોમાં કામ કરવાની પરવાનગી આપવામાં આવતી નથી એવી છાપ વધારે દૃઢ થઈ હતી કે. રિશી કહે છે, ‘હું હૃદૃય પર હાથ રાખીને કહું છું કે મેં નીતુ પર કયારેય કરીઅર છોડવાનું દૃબાણ નહોતું કર્યું,' રિશી આત્મકથામાં લખે છે, ‘લગ્ન પહેલાં જ અમે નકકી કરેલું કે બાળકો થશે ત્યારે અમારા બેમાંથી એકે કમાવાનું અને બીજાએ બચ્ચાં સંભાળવાનાં. હા, એક વાત હું કબૂલીશ કે મેં નીતુને ફરી કામ કરવા માટે ક્યારેય કન્વિન્સ પણ નહોતી કરી. ઇન ફેક્ટ, હું ઇચ્છતો હતો કે નીતુ બહાર કામ કરવા જવાને બદૃલે ઘરમાં જ રહે. મારા બચાવમાં હું એટલું કહી શકીશ કે મારા આ વિચારો પછી બદૃલાયા હતા.'

રિશી કપૂર જેવા ક્રોધી અને ખૂબ દૃારુ ઢીંચતા માણસ સાથે જીવવું સહેલું નથી. કપિલ શર્માએ પોતાના શોમાં નીતુને પૂછેલું: મેમ, તમને ક્યારેય એવો વિચાર આવેલો ખરો કે આ માણસને મૂકીને જતી રહું? એક પળનો પણ વિચાર કર્યા વિના નીતુએ જવાબ આપેલો: હા, રોજ. રિશીને છોડીને જતા રહેવાનો વિચારી મને રોજ આવે છે! ત્યાર બાદૃ હસતાં હસતાં નીતુએ ઉમેર્યું હતું કે પછી મને થાય કે ના ના, આ માણસમાં બુરાઈઓ હશે, પણ એનામાં પ્લસ પોઇન્ટ્સ પણ ઘણાં છે. રિશી કપૂર ખુદૃ કબુલે છે કે મારા જેવા માણસ સાથે આટલાં વર્ષો સંબંધ નિભાવવા બદૃલ નીતુને અવોર્ડ આપવો જોઈએ.

પટેલ શાદૃી કરે કે પંજાબી શાદૃી કરે, સૌનાં લગ્નજીવન તો આવાં જ હોવાનાં - ખાટા-મીઠા, કડવા-મધુરા અને લાકડાના લાડુ જેવાં, ખરું?            

0 0 0

Sunday, September 10, 2017

કંગના રનૌતને કેવી સમજવી?

  સંદૃેશ - સંસ્કાર પૂર્તિ - રવિવાર - ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭ 

મલ્ટિપ્લેકસ 

શું આપણે કંગના રનૌત ત્રાગાં કરી રહી છે એમ સમજવું કે એ બિલકુલ ડર્યા વગર એ પોતાની ભરપૂર આંતરિક તાકાતનું પ્રદૃર્શન કરી રહી છે એમ સમજવું? એ ઝેર ઓકી રહી છે, જૂઠું ચિત્ર ઊભું કરી રહી છે કે સત્ય બોલી રહી છે? એ હૃતિક રોશનનું ચારિત્ર્યહનન કરી રહી છે કે બેખોફ બનીને પોતાની ગરિમાનું રક્ષણ કરી રહી છે?




તો, કંગના રનૌત કેવી છે? એક અભિનેત્રી તરીકે એ ઉત્તમ છે એ હકીકત તો એણે અવારનવાર પૂરવાર કરી છે. ત્રીસ વર્ષની ઉંમરમાં ત્રણત્રણ વખત નેશનલ અવોર્ડ જીતનાર એકટ્રેસની પ્રતિભા વિશે કેવી રીતે શંકા કરી શકાય, પણ એના આખા વ્યકિતત્ત્વ વિશે શું સમજવું? છેલ્લા કેટલાક દિૃવસોથી કંગનના ઇન્ટરવ્યુઝ અને કવોટ્સથી મિડીયા છલકાઈ રહ્યું છે. આ મુલાકાતો વાંચીએ અથવા ટીવી કે ઇન્ટરનેટ પર એના વિડીયો જોઈએ ત્યારે ચમકી તો જવાય.

આ આખી વાતને આપણે કઈ રીતે લેવી? પોતાની નવી ફિલ્મ રિલીઝ થઈ રહી છે એટલે પબ્લિસિટી ઊઘરાવવા માટે કંગના આ બધાં નાટક કરી રહી છે એમ સમજવું? સેલિબ્રિટીઓની અંગત જીવનની કૂથલીમાંથી ભરપૂર મનોરંજન મેળવીને, રસના ઘૂંટડા ભરીને આખી વાતને ભુલી જવું? કે પછી કંગનાની િંહમતને દૃાદૃ દૃેવી? શું આપણે કંગના ત્રાગાં કરી રહી છે એમ સમજવું કે એ બિલકુલ ડર્યા વગર એ પોતાની ભરપૂર આંતરિક તાકાતનું પ્રદૃર્શન કરી રહી છે એમ સમજવું? એ ઝેર ઓકી રહી છે, જૂઠું ચિત્ર ઊભું કરી રહી છે કે સત્ય બોલી રહી છે? એ કરોડો લોકોના ફેવરિટ એવા સુપરસ્ટાર હૃતિક રોશનનું ચારિત્ર્યહનન કરી રહી છે કે બેખોફ બનીને પોતાની ગરિમાનું રક્ષણ કરી રહી છે? કંગના તદ્ન નફ્ફટ અને બેશરમ છે એમ માનવું એ એનો ગજબનો આત્મવિશ્ર્વાસ જોઈને પ્રભાવિત થવું? કંગનાને ચારિત્ર્યહીન ગણવી કે પોતાના આત્મસન્માન ખાતર કરીઅરને દૃાવમાં મૂકી દૃેવાની િંહમત દૃેખાડનાર યુવતી તરીકે એને દૃાદૃ દૃેવી?    

શું સમજવું? કંગના રનૌત નામની આ યુવતીને કયા દૃષ્ટિકોણથી નિહાળવી? આ સવાલના કોઈ સ્પષ્ટ કે નકકર જવાબ ન હોઈ શકે. આપણે જેને અંગત ગણતા હોઈએ, જેમની સાથે વર્ષો વીતાવ્યાં હોય, જેમની સાથે જીવ્યા હોઈએ એવી વ્યકિતને પણ ક્યાં પૂરેપૂરા ઓળખી શકતા હોઈએ છીએ? બીજાઓનું છોડો, આપણને આપણું પોતાનું વર્તન પણ કયાં દૃર વખતે પૂરેપૂરું સમજાતું હોય છે?

કંગના અને હૃતિક જીવનના સારામાઠા અનુભવોમાંથી પસાર થઈ ચુકેલાં, સફળતા-નિષ્ફળતા જોઈ ચુકેલાં, સંબંધોના ચડાવઉતારમાંથી પસાર થઈ ચુકેલાં વયસ્ક લોકો છે. મસ્તફકીર કંગના અને બે સંતાનોના બાપ એવા હૃતિક વચ્ચે એક સમયે સંબંધ હતો. આ સંબંધ પ્રેમનો હતો એવું તો હવે કેવી રીતે કહેવાય? છેલ્લા પોણા બે વર્ષથી બન્ને પક્ષે જે ધજાગરા થઈ રહ્યા છે તે પ્રેમસંબંધનું પરિણામ ન હોઈ શકે. હા, એમના જિસ્માની સંંબંધમાં વચ્ચે વચ્ચે પ્રેમની કેટલીક ક્ષણો જરુર આવી હશે. એક તબકકા પછી તેમની વચ્ચે આ જિસ્માની સંબંધ પણ ન રહ્યો.

કંગના અને હૃતિક અફેર ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે બન્નેમાંથી કોઈએ તેના વિશે એક શબ્દૃ નહોતો ઉચ્ચાર્યો. મિડીયા અને ઇન્ડસ્ટ્રીમાં થોડીઘણી ઘુસપુસ સંભળાતી હતી, પણ હજુ બાંધી મૂઠી લાખની હતી. સંબંધવિચ્છેદૃ પછી હૃતિકના મનમાં ડર પેસી ગયો કે મુંહફટ કંગના વટાણા વેરી નાખશે તો મારી સુષ્ઠુ સુષ્ઠુ ઇમેજનું શું થશે? સુઝેન સાથેના ડિવોર્સની જે કાર્યવાહી ચાલી રહી છે તેના પર માઠી અસર પડશે? વિવાદૃ ફાટ્યો પછી કંગનાને એ ડર હતો કે હૃતિક્ પાસે પડેલી એની બહુ અંગત કહેવાય એવી તસવીરો અને વિડીયો કિલપ્સ એ લીક કરી નાખીને મને સાવ બેઆબરુ કરી નાખશે તો? બ્રેકઅપ થયા પછી જો સ્ત્રી અને પુુરુષ બન્નેના મનમાં ફફડાટ રહેતો હોય કે સામેનું પાત્ર અંગત વાતો જાહેર કરીને મને બદૃનામ કરી નાખશે, તો આ ડર એમનો સંબંધ કેટલો છીછરો હતો તેનું માપ દૃર્શાવે છે.



ગયા વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કંગનાએ કરેલી ‘સિલી એકસ' (બેવકૂફ ભૂતપૂર્વ પ્રેમી)વાળી સાવ મામૂલી કમેન્ટ પર હૃતિકે આકરી પ્રતિક્રિયા આપી ન હોત તો આ આખો હોબાળો થયો જ ન હોત. બન્યું એવું હતું કે ‘આશિકી-થ્રી' બનાવવાનું પ્લાિંનગ ચાલી રહ્યું હતું. એમાં હૃતિક અને કંગનનાને હીરો-હિરોઈન તરીકે લેવામાં આવશે એવી ચર્ચા શરુ થઈ હતી, પણ એકાએક કંગનાનું પત્તું કપાઈ ગયું. હૃતિકની સામે સોનમ કપૂર દૃેખાશે એવી વાતો સંભળાવા લાગી. આ વિશે કોઈ પત્રકારે પૃચ્છા કરતાં કંગનાએ એવા મતલબને જવાબ આપ્યો કે હું તો ફિલ્મ કરવાની જ હતી, પણ મારા બેવકૂફ પ્રેમીએ મને ફિલ્મમાંથી કઢાવી નાખી. આકળવિકળ થઈ ગયેલા હૃતિકે કંગના પર કાયદૃેસરની નોટિસ ફટકારી દૃીધી: તેં મને ‘સિલી એકસ' કહ્યો તે બદૃલ જાહેરમાં મારી માફી માગ! હકીકત તો એ હતી કે કંગનાએ હૃતિકનો સીધો નામોલ્લેખ કર્યો જ નહોતો. એ માત્ર ‘સિલી એકસ એવું મભમમાં બોલી હતી. હૃતિકની પહેલાં પણ કંગનાના જીવનમાં એકાધિક પુરુષો આવી ચુકયા હતા, પણ હૃતિકે બંધબેસતી પાઘડી પહેરી લીધી.

નોટિસ મળતાં જ કંગના વિફરી. બાંધી મૂઠી ખૂલી ગઈ. હૃતિકને ડર હતો એના કરતાં ઘણી વધારે અંગત વિગતો ધડાધડ સામે આવવા માંડી. સામસામી લિગલ નોટિસ, મિડીયામાં બેફામ આક્ષેપબાજી, પોલીસ, સાઇબર ક્રાઈમ, કંગનાએ અસલી હૃતિકને નહીં પણ કોઈ બનાવટી માણસને હૃતિક સમજીને હજાર કરતાંય વધારે ઇમેઇલ મોકલ્યા હતા એવી થિયરી... મામલો અતીશય પેચીદૃો અને ગંદૃો બનતો ગયો. ખેર, આખરે આખી વાત સંકેલાઈ ગઈ અને કોણ કેટલું સાચું બોલતું હતું ને કેટલું ખોટું બોલતું હતું તે વિશે છેક સુધી કોઈ સ્પષ્ટતા ન જ થઈ. લોકો આ બધું ભુલવા માંડ્યા હતા, પણ ‘સિમરન ફિલ્મની રિલીઝ નિમિત્તે કંગનાએ  ધડાધડ ઇન્ટરવ્યુઝ આપ્યા અને તેમાં એ આક્રમક બનીને હૃતિક વિશે નવેસરથી ખૂબ બધું બોલી. આ વખતે વધારે અંગત, વધારે કદૃરુપી વિગતો બહાર આવી.          

કંગનાને પહેલી વાર લિગલ નોટિસ મોકલી ત્યારે હૃતિકને કદૃાચ એમ હતું કે કંગના ડરી જશે. થયું એનાથી સાવ વિપરિત. કંગનાના જીવનનાં પાનાં ખોલીએ તો તરત સ્પષ્ટ થાય છે કે એનો મૂળભૂત સ્વભાવ જ વિદ્રોહનો છે. રુઢિચુસ્ત રાજપૂત પરિવારમાં ગુંગણામણ અનુભવતી કંગના તરુણ વયે વિદ્રોહ કરીને હિમાચલ પ્રદૃેશના પહાડોમાંથી પહેલાં ચંડીગઢ અને પછી દિૃલ્હી પહોંચી ગયેલી. આજે એ મુલાકાતોમાં હસતાં હસતાં કહી શકે છે કે ફર્સ્ટ લવ વિશે જે રોમેન્ટિક ઇમેજ ઊભી કરવામાં આવી છે તે તદ્દન બકવાસ છે. કંગનાનો પહેલો પ્રેમી ચંડીગઢનો કોઈ યુવાન હતો. એ હશે ઓગણત્રીસનો અને કંગના માંડ પંદૃરેકની. મુંબઈ આવીને ‘ગેંગસ્ટર' ફિલ્મ કરી તે અરસામાં લગભગ ત્રણેક વર્ષ સુધી એનો પોતાની પિતાની ઉંમરના આદિૃત્ય પંચોલી (સૂરજ પંચોલીના એકટર-પપ્પા) સાથે સંબંધ રહ્યો. આ સંબંધ એટલો વિસ્ફોટક બની ગયો કે આદિૃત્યની મારપીટ અને નજરકેદૃથી બચવા કંગનાએ પોલીસમાં એફઆરઆઈ નોંધાવવી પડી.

અકિરા કુરોસાવાની અદૃભુત જાપાનીઝ ફિલ્મ ‘રશોમોન'ને યાદૃ કરવા જેવી છે. પહેલી નજરે લાગે કે ખૂન અને બળાત્કારની ઘટના બની છે, પણ અલગ અલગ લોકો એના અલગ અલગ વર્ઝન પેશ કરે છે. આમાં સત્ય બિચારું ચૂંથાાઈ જાય છે. સૌની પોતપોતાની કહાણી છે. કંગનાનું પોતાનું સત્ય છે. એ જેની સામે યુદ્ધે ચડી છે તે પુરુષોનાં પણ પોતપોતાનાં સત્યો હોઈ શકે છે.

માણસ િંહમત કરીને સમાજ સામે પોતાના જીવનનાં સારાં-નરસાં બધાં પાનાં ખુલ્લાં કરી નાખે ત્યારે એ મોટા બોજમાંથી મુક્ત થઈ જતો હોય છે. બદૃનામી થાય, જૂતાં ખાવાં પડે, પણ માણસ જો મકકમ રહે, પોતાની જાત પર શ્રદ્ધા રાખે તો ધીમે ધીમે બધું થાળે પડી જતું હોય છે અને જો એ ખરેખર દૃમદૃાર અને પ્રતિભાવાન હશે તો મુક્તિનો અહેસાસ એને ઊંચાઈ સુધી લઈ જવામાં મોટું બળ પૂરું પાડે છે. કંગના વાત કરતી હોય છે ત્યારે એના સ્વરમાં શાંત મકકમતા રણકતી હોય છે. હૃતિક્ સાથેના સંબંધનું સત્ય જે હોય તે, પણ કંગના પોતાની જાત પ્રત્યે પૂરેપૂરી પ્રામાણિક છે તે સત્ય એની આંખોમાં ઝળકતું હોય છે. કંગનાના જીવનમાંથી એ શીખવાનું નથી કે પોતાની વૃત્તિઓને શમાવવા માટે બેફામ બની જવું કે પરિણીત પુરુષો સાથે પણ લફરાં કરવાં, પણ કંગનાની યાત્રામાંથી કદૃાચ એ શીખવાનું છે કે પોતાનું સત્ત્વ કે આત્મસન્માન જોખમાતું હોય તો પાણીમાં રહીને મગરના ઝુંડ સાથે પણ વેર કરી શકવાની તાકાત પણ ક્ેળવવી.

કંગનાનો ખરી તાકાત એની પ્રતિભા છે. એણે જે ક્ષેત્ર પસંદૃ કર્યું છે એમાં એ દિૃલચોરી કરતી નથી. અભિનયના મામલામાં એ વન-ઓફ-ધ-બેસ્ટ પૂરવાર થઈ છે. માણસ પ્રતિભાવાન હોય તો એના ઘણા ગુના માફ થઈ જતા હોય છે. કંગના ક્રમશ: ફિલ્મ-ડિરેક્ટર બનવા તરફ આગળ વધી રહી છે. એની હવે પછીની યાત્રા પણ ભારે રસપ્રદૃ પૂરવાર થવાની. અત્યારે ઘણાને કંગના નાટકબાજ ઔરત લાગે છે, પણ આ જ સ્ત્રી લેજન્ડ-ઇન-મેકિંગ પણ હોઈ શકે છે!

0 0 0        



Tuesday, September 5, 2017

સિઝનલ ફળો શા માટે શ્રેષ્ઠ છે?

Sandesh - Ardh Saptahik purti - 30 August 2017

ટેક ઓફ

આજે દુનિયામાં જેટલું પીવાલાયક પાણી છે એના માંડ ૬૦ ટકા પીવાલાયક્ પાણી ૨૦૩૦માં બચ્યું હશે. એક  થિયરી એવી છે કે માંસાહાર વધારે પાણી ખર્ચે છે. જેમ કે એક કિલો બીફ્ (ગૌમાંસ) પેદા કરવા પાછળ સરવાળે ૧૫,૫૦૦ લીટર પાણી ખર્ચાઈ જાય છે. આની સામે એક કિલો ટમેટાં માટે માત્ર ૧૮૦ લીટર અને એક કિલો બટાટા પેદા કરવા માટે ૨૫૦ લીટર પાણીની જરુર પડે છે. 



જે મહાશયને હાથમાં ઘાટઘૂટ વગરની થેલી પક્ડીને શાક્માર્કેટમાંથી શાક્ભાજી અને ફ્ળો ખરીદવામાં ક્ંટાળા કે શરમનો અનુભવ થતો હતો એ આજે ચક્ચક્તિ મૉલમાં પત્નીની સાથે મોજથી ટ્રોલી સરકવતો-સરકવતો ફૂડ સેક્શનમાંથી ખરીદી કરે છે. ‘કિવી ફ્રુટ્સ તો આ રહૃાાં, પણ એવોકેડો કેમ દેખાતા નથી?’ આજુબાજુ નજર ઘુમાવીને એ ક્હેશે, ‘સાંજે હું એવોકેડોનો સલાડ બનાવીશ. બ્લુબેરીઝ પણ ખરીદવાં છે. પિન્ટુને બહુ પસંદ છે બ્લુબેરીઝ.’
આ બધાં વિદેશી ફ્ળો છે. મૉલમાં ચમક્તાં,તાજાં અને જોતાં જ મોંમાં મૂક્વાનું મન થાય એવાં આકર્ષક દેશી-વિદેશી ફ્ળો તેમજ શાક્ભાજીનું જાણે પ્રદર્શન ભરાય છે. આપણે હવે સિઝનના મોહતાજ કયાં રહૃાા છીએ? એક્ સમયે વટાણા, ઓળો બનાવવા માટેનાં રિંગણાં, સફરજન વગેરે શિયાળામાં દેખાતાં, કેરી માટે છેક્ ઉનાળા સુધી રાહ જોવી પડતી, પણ હવે આ અને આના જેવું કેટલુંય લગભગ બારેમાસ મળે છે. જાતજાતનાં શાક્ભાજી – ફ્ળોનો ઉપયોગ કરીને યુટયુબ પર વિડીયો જોતાં જોતાં આપણે જાતજાતની વાનગીઓ બનાવતાં શીખીએ છીએ, ‘અમારી ખાણીપીણી તો બહુ હેલ્દી એન્ડ સ્ટાઇલિશ છે’ એવું ક્હીને પોરસાઈએ છીએ, પણ કોઈ જાણકર વ્યકિત આ બિનમોસમી ફ્ળો-શાક્ભાજી પાછળની આંક્ડાબાજી અને કુ-વિજ્ઞાાન સમજાવે છે ત્યારે વિચારમાં પડી જવાય છે.
યુવાન સાગર શાહ ઈંગ્લેન્ડના રહેવાસી છે. ઇકોનોમિસ્ટ છે, પર્યાવરણ તેમજ વીગનીઝમ એમના માટે માત્ર રસના નહીં, પેશનના વિષયો છે. આ વિષયમાં જાગૃતિ ફેલાવવા અને વક્તવ્યો આપવા તેઓ દેશ-વિદેશમાં પ્રવાસો  કરતા રહે છે. તેઓ ક્હે છે, ‘ઋૃતુ પ્રમાણે, કુદરતી રીતે ઊગતાં શાક્ભાજી-ફ્ળોની કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઓછી હોય છે, જ્યારે ગ્રીનહાઉસમાં કે કૃત્રિમ રીતે પક્વેલા શાક્ભાજીની કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ વધારે હોવાની.’
કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ એટલે? કેઈ વ્યકિત, વસ્તુ, કરખાનું, સંસ્થા કે પ્રવૃત્તિ વાતાવરણમાં જેટલો કર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડે છે તેને કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ક્હે છે. હાનિકરક્ પ્રદૂષણ પેદા કરવામાં અને પર્યાવરણની વાટ લગાડવામાં સીઓટુ તરીકે ઓળખાતો આ વાયુ નંબર વન છે. ગ્રીનહાઉસ એટલે કાચની દીવાલોવાળું સ્ટ્રક્ચર કે જેમાં વિપરીત વાતાવરણમાં પણ છોડવા ઊગાડવા માટે અનુકૂળ હોય તેવો માહોલ ઊભો કરવામાં આવે છે.
લેખની શરુઆતમાં જેનો ઉલ્લેખ ર્ક્યો તે એવોકેડો મૂળ મેક્સિક્ન ફ્ળ છે. આપણે ત્યાં વોશિંગ્ટનના સફરજન, ન્યુઝીલેન્ડના ક્વિી અને ચીનના જામફ્ળની સારી ડિમાન્ડ છે. ભારતીયો વરસે દહાડે કરોડો રુપિયાના ‘એક્ઝોટિક્’ ફ્રુટ્સ ઓહિયા કરી જાય છે. વિદેશની વાત છોડો, એક્ જ દેશની અંદર એક્ રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં ખાધાખોરાકીનો સામાન લાવવા-લઈ જવા માટે ટ્રાન્સપોર્ટેશનની જે આખી પ્રક્રિયા કે પદ્ધતિ છે તે પર્યાવરણ પર અસર કરતી હોય છે.

Sagar Shah

કાર્ગો પ્લેનમાં ટ્રાન્સપોર્ટ ક્રવામાં આવતી ભારતીય કેરી, પપૈયા, બેરી, ભારતીય કેરી, અસ્પારાગસ, ફૂલો વગેરે ‘હાઇલી પેરિશેબલ’ એટલે કે વપરાશમાં ન લેવાય તો તરત ખરાબ થઈ જાય એવી વસ્તુઓ છે. તે ખરાબ ન થાય તે માટે ‘ખાસ પ્રકારની’ તકેદારી લેવી પડે છે. જેમ કે, લસણનો જથ્થો લાંબા સમય સુધી પ્રવાસ કરી શકે તે માટે તેના પર મિથાઇલ બ્રોમાઇડનો છંટકવ કરવામાં આવતો હોવાનું જાણવું મળ્યું છે. કેળા, સંતરાં, કેળાં વગેરે સામાન્યપણે ટ્રક્, ટ્રેન કે ઇવન શિપમાં ટ્રાન્સપોર્ટ થાય છે. પ્રદૂષણ પેદા કરવું એ પ્લેન, ટ્રક્ વગેરેની વાહનસિદ્ધ સહજતા છે. પ્લેન સૌથી વધારે પ્રદૂષણ પેદા કરે છે. બીજા નંબરે ટ્રક્ આવે છે, ત્યાર બાદ ટ્રેન અને દરિયાઈ જહાજનો વારો આવે. ફોરેનથી ઇમ્પોર્ટ કરવામાં આવતાં ફ્ળો, શાક્ભાજી વગેરેને ખાઈને આપણે પોરસાતા હોઈએ છીએ, પણ તેમને એક્ જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડવા માટેના તંત્ર વિશે આપણા મનમાં વિચાર સુધ્ધાં આવતો નથી.
સાગર શાહ કહે છે, ‘કાર્ગો પ્લેનમાં ઉડાઉડ કરતાં ફ્ળોથી બને એટલું દૂર રહી શકાય તો બહુ સારું, વિદેશી ફેન્સી ફ્ળો ખાવાને બદલે સ્થાનિક્ સ્તરે ઊગતાં સિઝનલ ફ્ળો ખાવાનો આગ્રહ રાખવો. પર્યાવરણની જાળવણી માટેનો એક્ રસ્તો આ પણ છે. વળી, સિઝનલ ફ્રુટ્સ સસ્તાં પણ પડે છે.’
તાજાં ફ્ળોમાં પોષક્ તત્ત્વો દેખીતી રીતે જ ઘણાં વધારે હોવાનાં. કુદરતી ઋૃતુ સિવાયના સમયગાળામાં ફ્ળો ઉપલબધ્ધ ક્રાવવા માટે તેમને જાતજાતની રાસાયણિક્ પ્રક્રિયામાં પસાર કરાવવામાં આવે છે. શેલ્ફ્-લાઈફ્ વધે તે માટે તેમને મીણમાં જાળવવામાં પડે છે. આ બધું શરીરને કેટલું નુક્સાન ક્રે છે તે સમજવું અઘરું નથી. જે દેશમાંથી આ બધાં ફ્ળો આવ્યાં છે ત્યાં કેવાં કેવાં પેસ્ટીસાઇડ્સ વપરાયાં છે તે આપણે જાણતા હોતા નથી. ઘણા દેશો હાનિકારક રસાયણોના વપરાશના મામલામાં ખાસ્સા ઉદાર છે. જે જમીનમાં તે ઊગ્યાં છે તે શુદ્ધ હતી કે કેમ તેની આપણને શી રીતે ખબર પડવાની છે? વચ્ચે ઓસ્ટ્રેલિયામાં ફ્રોઝન બેરીનો એક્ વિશાળ જથ્થો હેપેટાઇટિસ ‘એ’ વડે દૂષિત હોવાનું બહાર આવેલું. આ બેરી ચીનથી આવેલાં. ચીનના અમુક્તમુક્ વિસ્તારમાં ખેતીસંબંધિત નીતિનિયમોનું પાલન કરવામાં આવ્યું ન હોવાના પાપે કેટલાય ઓસ્ટ્રેલિયનો બીમાર પડી ગયેલા. આવું આપણી સાથે પણ થઈ શકે છે.
ખોરાક્ અને જમીનની અછત આવનારાં દાયકઓમાં વિકરાળ બનીને ખડી થઈ જવાની છે.પાણીની સમસ્યા તો ખરી જ. યુનાઇટેડ નેશન્સ ફૂડ એન્ડ એગ્રિક્લ્ચર ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ (એફ્એઓ)નો અંદાજ છે કે ઇવન આજની તારીખે દુનિયામાં દર નવમાંથી એક્ માણસ કુપોષણથી પીડાય છે. આજે દુનિયાની વસતી અંદાજે ૭ અબજ છે, જે ૨૦૫૦ સુધીમાં ૯થી ૧૧ અબજ પર પહોંચી જવાની છે.


આજે દુનિયામાં જેટલું પીવાલાયક્ પાણી છે એના માંડ ૬૦ ટકા પીવાલાયક્ પાણી ૨૦૩૦માં બચ્યું હશે. એક્ દલીલ – અને દષ્ટિ – એવી છે કે માંસાહાર વધારે પાણી ખર્ચે છે. જેમ કે એક્ કિલો બીફ્ (ગૌમાંસ) પેદા કરવા પાછળ સરવાળે ૧૫,૫૦૦ લીટર પાણી ખર્ચાઈ જાય છે. આની સામે એક્ કિલો ટમેટા માટે માત્ર ૧૮૦ લીટર અને એક  કિલો બટાટા પેદા કરવા માટે ૨૫૦ લીટર પાણીની જરુર પડે છે. દૂધ-દહીંં-છાશ સહિતની ડેરીપેદાશોના વપરાશ પર ચોક્ડી મારનારાઓ આ સંદર્ભમાં વીગનીઝમને સર્વોત્તમ ગણાવે છે. સાગર શાહ વીગનીઝમ અને વીગન લાઈફસ્ટાઈલમાં સહજ રીતે વણાઈ જતા જૈન સિદ્ધાંતોના પુરસ્કર્તા છે. તેઓ જે બે સંસ્થાઓ સાથે સક્રિયપણે સંકળાયેલા છે તેની વેબસાઇટ્સ www.jainvegans.org અને
vegansociety.com પર લટાર મારવા જેવી છે. 
ખેર, આ સંકુલ વિષય છે. તેમાં દલીલો-પ્રતિદલીલો અને ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા થયાં જ કરવાનાં. સો વાતની એ વાત એ છે કે જો જળ, પાણી, પર્યાવરણ અને વૈજ્ઞાનિક સ્તરે તર્કશુદ્ધ ખાણીપીણી પર આજે ગંભીરતાથી વિચાર નહીં કરવામાં આવે તો એક્વીસમી સદીને એક વસમી સદી બનતાં વાર નહીં લાગે.

00000

Wednesday, August 23, 2017

કોઠાસૂઝ અને અંત: સ્ફૂરણાનું પોગ્રામિંગ : માણસ કરતાં મશીન વધારે બુદ્ધિશાળી બને એ ગુડ ન્યુઝ છે કે બેડ ન્યુઝ?

સંદૃેશ - અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિ - બુધવાર  - ૯ - ૨૩ઓગસ્ટ ૨૦૧૭ 

કોલમ: ટેક ઓફ

 વર્તમાન સમયની સૌથી લોકભોગ્ય ટેકનોલોજી એટલે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને એમાંય ખાસ કરીને મશીન લર્નિંગ (એમએલ). આવનારા દૃાયકાઓમાં મેન્યુફેકચિંરગ અને મનોરંજનથી લઇને ભણતર તેમજ હેલ્થ સુધીનાં લગભગ તમામ ક્ષેત્રોમાં મશીન લર્નિંગને લીધે મોટાં પરિવર્તનો આવવાનાં છે. સમગ્ર દૃુનિયાના અર્થતંત્રની કાયાપલટ કરવાની તાકાત આજની તારીખે મશીન લર્નિંગ સિસ્ટમ્સમાં જોવાય છે.




ધારો કે તમે કોઈ શહેરમાં નવા નવા શિફટ થયા છો. કોઈ મહેમાનને તેડવા તમારે એરપોર્ટ જવાનું છે, પણ એરપોર્ટનો રસ્તો તમે જાણતા નથી. ટેકસી કે રિક્ષા નથી જ કરવી એવું તમે નક્કી કરી નાખ્યું છે. તો હવે તમે શું કરશો? સિમ્પલ. તમારી કારમાં ગોઠવાઈને તમે ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ (જીપીએસ) સિસ્ટમ ઓન કરશો અથવા સ્માર્ટફોનમાં ગૂગલ નાઉ એપ ઓન કરીને, ફોનને સહેજ ચહેરા પાસે લાવીને બોલશો, ‘હાઉ કેન આઇ ગો ટુ ધ એરપોર્ટ?' તરત જ સ્ક્રીન પર તમારા ઘરથી એરપોર્ટ સુધીનો રસ્તો બતાવતો નકશો ખૂલી જશે અને ગૂગલબેન મીઠા અવાજમાં અવાજ  પટ્ પટ્ કરતી તમને દિૃશાસૂચન કરવા લાગશે. ક્યાંય અટકયા વગર, એક પણ કાળા માથા માનવીને પૂછ્યા વગર તમે આસાનીથી એરપોર્ટ પહોંચી જશો.  

ધારો કે તમને અરિજિત સિંહનાં ગીતોનું લાઈવ પર્ફોર્મન્સીસ જોવાનું મન થાય છે. તમે યુટ્યુબ પર જઈને અડધી-એક કલાક સુધી તમે આ બધા વિડીયોઝ જોતાં જોતાં ઝુમતા રહો છો. બે દિૃવસ પછી ફરી પાછા આ વેબસાઇટ પર જશો તો તમારી પસંદૃગી જાણી ચુકેલા યુટ્યુબભાઈ વગર કહ્યે  હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાતા અરિજિત અને અન્ય ગાયકોનાં ગીતોનાં લાઇવ પર્ફોર્મન્સીસના નવા વિડીયોઝ તમારી સ્ક્રીન પર પાથરીને તમને જોવાની ભલામણ કરશે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનાં આ સાદૃાં ઉદૃાહરણો છે. આપણને ખબર પણ ન પડે તે રીતે મોબાઈલ ફોન આપણા પર્સનલ આસિસન્ટન્ટ તરીકેની નોકરી કરવા માંડ્યો છે. ક્રમશ: એની કામગીરી વધતી જવાની છે. આપણે એવા ભવિષ્ય તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ કે આ પ્રકારના પર્સનલ આસિસ્ટન્સ વગર આપણને ચાલશે નહીં. બહુ જલદૃી મશીન-ટુ-મશીન કમ્યુનિકેશન આપણા રોિંજદૃા જીવનનો હિસ્સો બની જવાનું છે. જેમ કે, તમે શેવિંગ કરતાં કરતાં તમારા ફોનને આદૃેશ આપો કે ‘ચિરાગ ભાવસારને ‘શેડ્યુલ ફોર સપ્ટેમ્બર' નામની ફાઈલ ઇમેઇલ કરી નાખો, તો તમારું કહ્યાગરું ગેજેટ આપોઆપ ચિરાગભાઈનું ઇમેઇલ આડી શોધશે. પછી જે-તે ફોલ્ડરમાં પડેલી પેલી સપ્ટેમ્બર મહિનાના શેડ્યુલવાળી એકસેલ ફાઇલ ઊંચકીને, અટેચ કરીને ચિરાગ ભાવસારને મોકલી આપશે. એટલું જ નહીં, સામે છેડેથી ચિરાગ ભાવસારનું ગેજેટ ‘તમારો ઇમેઇલ મળી ગયો છે, થેન્કયુ' એવા મતલબનો વળતો ઇમેઇલ પણ આપોઆપ મોકલી દૃેશે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (એઆઈ) કંઇ નવી વસ્તુ નથી. આ શબ્દૃપ્રયોગ સૌથી પહેલાં છેક ૧૯૫૫માં જોન મેક્કાર્થી નામના ગણિતના અમેરિકન પ્રોફેસરે કર્યો હતો. ૧૯૫૭માં હર્બર્ટ સિમોન નામના અર્થશાસ્ત્રીએ આગાહી કરી હતી કે દૃસ વર્ષની અંદૃર કમ્પ્યુટર એટલું ઇન્ટેલિજન્ટ બની જશે કે તે ચેસમાં માણસને હરાવી દૃેશે. વાસ્તવમાં કમ્પ્યુટરને આ મહારત હાંસલ કરવામાં ચાલીસ વર્ષ લાગી ગયાં. આજથી ત્રીસેક વર્ષ પહેલાં પણ ભારતની એન્જિનીયિંરગ કોલેજોમાં કમ્પ્યુટર સાયન્સના વિદ્યાર્થીઓને રીતસર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો વિષય ભણાવવામાં આવતો હતો. સ્ટીવન સ્પીલબર્ગે ‘આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ નામની ફિલ્મ બનાવી હતી તે વાતનેય સોળ વર્ષ થઈ ગયાં. ટૂંકમાં, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો કોન્સેપ્ટ જરાય નવો નથી. આપણો ફોન, કમ્પ્યુટર, કાર, બેન્ક વગેરેે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ ઓલરેડી કરી રહ્યા છે.

એરિક બ્રિન્જોલફ્સોન નામના મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી (એમઆઇટી) સાથે સંકળાયેલા એક નિષ્ણાતે આ વિષય પર મસ્તમજાની વાતો કહી છે. તેઓ કહે છે કે છેલ્લાં અઢીસો વર્ષથી ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે થયેલી નવી નવી શોધો આર્થિક વિકાસનું મુખ્ય ચાલકબળ બનતી આવી છે. ટેકનોલોજી જેટલી વધારે લોકભોગ્ય, અર્થતંત્ર પર એની અસર એટલી વધારે પ્રગાઢ. વરાળથી ચાલતું સ્ટીમ એન્જિન, ઇલેકિટ્રસિટી અને ઇન્ટરનલ કમ્બક્શન એન્જિન - આ ત્રણમાંથી જાતજાતની કેટલીય લોકભોગ્ય વસ્તુઓ આપણને મળી. ઇલેકિટ્રસિટી વગરનું જીવન આજે આપણે વિચારી પણ શકતા નથી. ઇન્ટરનલ કમ્બક્શન એન્જિનના પ્રતાપે આપણને કાર, ટ્રક, એરોપ્લેન વગેરે મળ્યાં. ઇલેકટ્રોનિક ઉપકરણો, કમ્પ્યુટર, મોબાઇલ ફોન વગેરેનાં મૂળમાં સેમીકંડકટર મટીરિયલમાંથી બનેલી ઇન્ટીગ્રેટેડ સર્કિટની શોધ છે. આ સર્ક્ટિને સાદૃી ભાષામાં આપણે માઇક્રોચિપ અથવા ફકત ચિપ કહીએ છીએ. આંગણીના વેઢા જેવડી આ ટચુકડી ચિપે આપણી સામે વિરાટ દૃુનિયા આપણી સામે ખોલી નાખી છે.



વર્તમાન જગતની સૌથી લોકભોગ્ય ટેકનોલોજી એટલે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને એમાંય ખાસ કરીને મશીન લર્નિંગ  (એમએલ). મશીન લર્નિંગ એટલે? માણસની સીધી દૃરમિયાનગીરી વગર પોતાનું પર્ફોર્મન્સ સતત સુધારતા જવાની મશીનની ક્ષમતા. સંશોધકોએ એવી સિસ્ટમો બનાવી છે જે અમુક-તમુક કામ કેવી રીતે કરવાં તે જાતે શીખી લે છે. મશીન જાતે પોતાની રીતે નવું નવું શીખવા માંડે એ કલ્પના રોમાંચક છે કે ભયાવહ?

આપણે (એટલે કે માણસો) એવું ઘણું બધું કરી શકીએ છીએ જે શબ્દૃોમાં સમજાવી શકાતું નથી. જેમ કે, આપણને સેંકડો-હજારો ચહેરા શી રીતે યાદૃ રહે છે? જે વસ્તુ આપણે સમજાવી શકતા ન હોઈએ તે કોઈને શીખવવું કેવી રીતે? એમાંય ખાસ કરીને મશીનને? મશીન લર્નિંગ સિસ્ટમને લીધે હવે આ શકય બન્યું છે. આ સિસ્ટમ્સ ડિજિટલ કૌભાંડો પકડી પાડવાથી માંડીને બીમારીઓના નિદૃાન કરી શકવા સુધીની કંઈકેટલીય પ્રવૃત્તિઓમાં સુપરહ્યુમન કક્ષાનું પર્ફોર્મન્સ આપી શકે છે. જાણકારો કહે છે કે સ્ટીમ એન્જિન અને ઇલેકિટ્રસિટી જેવી લોકભોગ્ય શોધોને કારણે તે જમાનામાં જે રીતે સમગ્ર દૃુનિયાના અર્થતંત્રની કાયાપલટ થઈ ગઈ હતી એવી જ તાકાત આજની તારીખે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને મશીન લર્નિંગ સિસ્ટમ્સ પાસે છે. આવનારા દૃાયકાઓમાં મેન્યુફેકચિંરગ, રિટેિંલગ, ટ્રાન્સપોર્ટ, ફાયનાન્સ, મનોરંજન, ભણતર, એડવર્ટાઇિંઝગ, હેલ્થ, સમજોને કે લગભગ તમામ ક્ષેત્રોની કામ કરવાની પદ્ધતિ તેમજ બિઝનેસ મોડલ્સમાં મશીન લર્નિંગને લીધે મોટાં પરિવર્તનો આવવાનાં.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની આજની સ્થિતિ શી છે? આજે મશીન આપણે જે અંગ્રેજી અને બીજી કેટલીક ભાષાઓ બોલીએ છીએ તે સમજી જાય છે (સ્પીચ રેકગ્નિશન). આ વાત આપણે લેખની શરુઆતમાં જ કરી. આસપાસ ઘોંઘાટ થઈ રહ્યો તો પણ મશીન તેને ઉદૃેશીને ઉચ્ચારેલા શબ્દૃો સમજી લે છે. અલબત્ત, હજુ ઘણી બધી ભાષાઓ મશીનને ‘શીખવવાની' બાકી છે, પણ અંગ્રેજીની વાત કરીએ તો આપણે બોલીએ કંઈ ને મશીન સમજે કંઈ એવું હવે ઓછું બને છે. એકયુરસીનું લેવલ ઉત્તરોત્તર વધી રહ્યું છે. ઇમેજ રેકગ્નિશન પણ ખાસ્સું સુધરી રહ્યું છે. ફેસબુક પર આપણે કોઈ ફોટો પોસ્ટ કરીએ  ત્યારે સિસ્ટમ હવે અમુક ફ્રેન્ડ્સના ચહેરા ઓળખી લઈને સામેથી તેમને ટેગ કરવાનું સામેથી સૂચન કરે છે તે તમે નોંધ્યું? કોર્પોરેટ કંપનીઓના મકાનમાં એન્ટ્રી લેતી વખતે કર્મચારીઓએ આઈકાર્ડ કાં તો સ્વાઈપ કરવું પડે છે અથવા મેગ્નેટિક  ઉપકરણને અડાડવું પડે છે, પણ અમુક કંપનીઓના હેડકવાર્ટર્સમાં હવે આ માથાકૂટ બંધ થઈ ગઈ છે. તમે એન્ટ્રી મારો એટલે ઇમેજ રેક્ગ્નિશન સિસ્ટમ તમારો ચહેરો ઓળખી લે અને ફટાક કરતો દૃરવાજો ખોલીને તમને અંદૃર પ્રવેશવા દૃે. સેલ્ફ-ડ્રાઇવિંગ કાર એટલે કે ડ્રાઈવર વગરની પોતાની મેળે ચાલતી કાર બનાવવાના અખતરા લાંબા સમયથી થઈ રહ્યા છે. આ પ્રકારની કારની વિઝન સિસ્ટમ આપોઆપ આસપાસનો માહોલ સેન્સ કરી લે છે અને તે પ્રમાણે કાર આગળ વધે છે. આમાં ઘણા છબરડા થતા હતા, પણ હવે ઇમેજ રેકગ્નિશન ટેકનોલોજીમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થવાને કારણે ભુલોની સંખ્યા ઓછી થઈ રહી છે. અલબત્ત, સ્પીચ રેકગ્નિશનમાં જેટલી ઝપાટાભેર પ્રગતિ થઈ રહી છે તેની તુલનામાં ઇમેજ રેકગ્નિશનના મામલામાં  પરફેકશન આવતા ઘણી વધારે વાર લાગવાની છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને મશીન લર્નિંગની કલ, આજ ઔર કલ વિશેની ઓર કેટલીક રસપ્રદૃ વાતો આવતા બુધવારે.  

0000000000000000

માણસ પાસે કોઠાસૂઝ, અંત: સ્ફૂરણા, પ્રેરણા અને લાગણીઓ છે જેનો ઉપયોગ એ કામ કરતી વખતે કરે છે. શું એવું શકય છે કે ભવિષ્યમાં એવી કશીક સિસ્ટમ્સ વિકસે જેના લીધે કોઠાસૂઝ-અંત: સ્ફૂરણા વગેરેને લીધે માણસને જે ફાયદૃા થાય છે એવા જ ફાયદૃા મશીનને પણ મળવા લાગે? આ સવાલના જવાબમાં આખી દૃુુનિયાના ભાવિ અર્થતંત્રની દિૃશા તેમજ આવનારાં દૃાયકાઓમાં આપણી લાઇફસ્ટાઇલ અને જીવનની ગુણવત્તા કેવી હશે તે નકકી થવાનું છે.


તો, વાત વર્તમાન સમયની સૌથી લોકભોગ્ય ટેકનોલોજી વિશે ચાલી રહી હતી. આ ટેકનોલોજી એટલે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને મશીન લર્નિંગ (એમએલ). મશીન લર્નિંગ એટલે માણસની દૃરમિયાનગીરી વગર મશીન જાતે જ પોતાનું પર્ફોર્મન્સ સતત સુધારતા જવાની ક્ષમતા કેળવી લે, તે. સંશોધકોએ એવી સિસ્ટમો બનાવી છે જે કામ વધારે સારી રીતે કેવી રીતે કરવાં તે પોતાની મેળે શીખી લે છે. દૃુનિયાભરની કેટલીય કંપનીઓએ મશીન લર્નિંગ ટેકનોલોજી અપનાવી લીધી છે યા તો અપનાવી રહી છે.

એમેઝોન જેવી ઓનલાઇન રિટેલર કંપનીનું ઉદૃાહરણ લો. તમે કપડાં, ઘરવખરીનો સામાન કે પુસ્તકોની ઓનલાઇન ખરીદૃી કરો અથવા સર્ફિંગ કરીને જુદૃી જુદૃી પ્રોડકટ્સ માત્ર ચેક કરો છો તો તેના આધારે ફટાક કરતાં આવા મતલબના સૂચનો સ્ક્રીન પર ઊપસી આવે છેઃ તમને ફલાણી ચીજમાં રસ પડ્યો છે તો શકય છે તમને એના જેવી એકસ-વાય-ઝેડ વસ્તુઓમાં પણ રસ પડશે. એકસ-રે તેમજ અન્ય મેડિકલ ઇમેજીસને ચકાસીને દૃર્દૃીને કેન્સર હોવાની શકયતા છે કે કેમ તેનું નિદૃાન કરવા માટે પણ હવે મશીન લર્નિંગ સિસ્ટમ્સનો ઉપયોગ થવા લાગ્યો છે. આવાં  ઘણાં દૃષ્ટાંતો છે.  

એવાં અસંખ્ય કામો છે જે આજે માણસ કરતાં મશીન વધારે સારી રીતે કરી શકે છે. આની સામે એવાં કેટલાંય કામો એવાં છે, જેના માટે મશીન પર આધાર ન જ રાખી શકાય, તે માણસે જ કરવા પડે. આપણી પાસે કોઠાસૂઝ છે, અંત: સ્ફૂરણા છે, પ્રેરણા છે, લાગણીઓ છે જેનો ઉપયોગ આપણે અમુક કામ કરતી વખતે કરીએ છીએ. મશીન પાસેથી કોઠાસૂઝ કે અંત:પ્રેરણાની અપેક્ષા કેવી રીતે રાખવી? તો આનો સાદૃો અર્થ એવો જ થયોને કે આપણે ગમે તેટલા સ્માર્ટ મશીનો બનાવીએ, પણ માણસ મશીન કરતાં કાયમ ચઢિયાતો જ રહેવાનો.આખરે યંત્ર, યંત્ર છે. તે બનાવનારા પણ આપણે જને? શું તે શકય છે કે કોઠાસૂઝ, અંત: સ્ફૂરણા, પ્રેરણા જેવી વસ્તુઓ ભવિષ્યમાં માણસ માટે ‘એકસકલુઝિવ' ન પણ રહે? ભવિષ્યમાં એવી કશીક સિસ્ટમ્સ વિકસે કે જેના લીધે કોઠાસૂઝ-અંત: સ્ફૂરણા વગેરેને લીધે આપણને જે ફાયદૃા થાય છે એવા જ ફાયદૃા મશીનોને પણ મળવા લાગે, એવું બને? આ સવાલના જવાબમાં આખી દૃુુનિયાના ભાવિ અર્થતંત્રની દિૃશા તેમજ આવનારાં વર્ષોમાં માણસની લાઇફસ્ટાઇલ અને જીવનની ગુણવત્તા કેવી હશે તે નકકી થવાનું છે.

પોલેનીઝ પેરેડોક્સ તરીકે ઓળખાતી એક થિયરી જાણવા જેવી છે. માઇકલ પોલેની નામના એક યુરોપિયન અર્થશાસ્ત્રી અને વિચારક થઈ ગયા. એેમણે ૧૯૬૬માં લખેલું ‘ટેસિટ ડાયમેન્શન' નામનું પુસ્તક વિશેષપણે વખણાયું છે. ટેસિટ એટલે વગર કહ્યે સમજી જવું, એવી સમજણ અથવા એવું ડહાપણ જે આપણામાં સહજપણે વિકસેલાં છે.  પુસ્તકનો સૂર એવો છે કે માણસનું મોટા ભાગનું જ્ઞાન અને ક્ષમતાઓ ખરેખર તો ઉત્ક્રાંતિ, સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓની નીપજ છે. વી કેન નો મોર ધેન વી કેન ટેલ. માણસની પ્રગટપપણે વ્યકત કરી શકવાની ક્ષમતા સીમિત છે. આપણે જેટલું વ્યક્ત કરી શકીએ છીએ એના કરતાં ઘણું વધારે આપણે જાણતા હોઈએ છીએ. અગાઉ કહ્યું તેમ એવાં કેટલાંય કામ છે જે કરવા માટે આપણે કોઠાસૂઝ અને અંત: સ્ફૂરણા પર આધાર રાખીએ છીએ અને કોઠાસૂઝ-અંત: સ્ફૂરણા એવાં તત્ત્વો છે જેનું કોડિંગ કે પ્રોગ્રામિંગ કરી શકાતું નથી.


આજનાં અમુક સંશોધકો અને વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે ના, મશીન લર્નિંગ વડે યંત્રોની આ મર્યાદૃાને અતિક્રમી શકાય છે. કેવી રીતે? મશીનને એક્સપર્ટ માણસની ‘નકલ' કરતાં શીખવી દૃો. એને પુષ્કળ ડેટા ‘ખવડાવો'. મશીનને એવી તાલીમ આપો કે ટ્રાયલ-એન્ડ-એરર દ્વારા એ જાતે પોતાના નિયમો અને ફોર્મ્યુલા બનાવવા માંડે. આઇબીએમ કંપનીએ ૨૦૧૧માં વોટ્સન નામનું કમ્પ્યુટર બનાવ્યું હતું. આ કમ્પ્યુટર ખાસ ‘જેપર્ડી' નામના કિવઝ શોને ધ્યાનમાં રાખીને ડેવલપ કરવામાં આવેલું. વોટ્સનમાં ૨૦ કરોડ પાનાં જેટલી માહિતી ફીડ કરવામાં આવી હતી, જેમાં આખેઆખા વિકીપિડીયાનો ડેટા પણ આવી ગયો. પછી વોટ્સનને ઇન્ટરનેટથી ડિસકનેકટ કરીને કિવઝ રમાડવા માટે મેદૃાનમાં ઉતારવામાં આવ્યું. એની સામે હરીફાઈમાં કોણ હતા? બ્રેડ રટર અને કેન જેનિંગ્સ નામના ભૂતકાળમાં આ કિવઝ શો જીતી ચુકેલા ચેમ્પિયનો. પરિણામ? વોટ્સન નામના આ કમ્પ્યુટરે બન્ને ચેમ્પિયનોને હરાવી દૃીધા! ૨૦૧૩માં આઇબીએમ ક્ંપનીએ વોટ્સનની સોફ્ટવેર સિસ્ટમ માર્કેટમાં મૂકી. તેનો પહેલો ઉપયોગ ન્યુ યોર્કના વિખ્યાત મેમોરિઅલ સ્લોન કેટરીંગ કેન્સર સેન્ટરમાં ફેંફસાના કેન્સરનું નિદૃાન કરવાની પ્રક્રિયામાં થયો. સ્વર્ગસ્થ નરગીસ અને મનીષા કોઇરાલાની કેન્સર ટ્રીટમેન્ટ આ હોસ્ટિપટલમાં કરવામાં આવી છે.

આજે કેટલાય સંશોધકો માને છે કે જેમ જેમ મશીનોનો કમ્પ્યુિંટગ પાવર વધતો જશે અને ટ્રેનિંગ ડેટાબેટ વિશાળ થતો જશે તેમ તેમ મશીનોની કોમ્પ્લિકેટેડ કામો કરવાની ક્ષમતા માણસ જેટલી થઈ જશે અથવા માણસ કરતાંય વધી જશે. આની સામે કેટલાંય સંશોધકોનું એવુંય કહેવું છે કે ભલે ડેટાબેઝ ગમે  એટલો મોટો થાય, પણ મશીન લર્નિંગનાં આલ્ગોરિધમ્સ માણસની કોઠાસૂઝ સામે તો કાયમ પાણી જ ભરશે.
આજે ગૂગલ, એમેઝોન, માઇક્રોસોફ્ટ, સેલ્સફોર્સ જેવી કંપનીઓ કલાઉડ દ્વારા શકિતશાળી મશીન લર્નિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર ઉપલબ્ધ કરાવે છે. મોડર્ન આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માટે જરુરી આલ્ગોરિધમ્સ તેમજ હાર્ડવેર આજે ખરીદૃી શકાય છે કે ભાડે લઈ શકાય છે. સ્પર્ધાને કારણે મશીન લર્નિંગ કેપેબિલીટીઝ વધતી જવાની છે અને ભવિષ્યમાં પ્રમાણમાં સોંઘી પણ બનવાની છે. મશીન માણસ કરતાં ચડિયાતું બને કે ન બને પણ એક વાત નિશ્ર્ચિત છે, જે કરીઅર પસંદૃ કરવામાં મૂંઝવણ અનુભવી રહેલા જુવાનિયાઓ માટે કામની છે. તે એ કે આજની તારીખે ડેટા સાયન્ટિસ્ટ્સ અને મશીન લર્નિંગ એકસપર્ટ્સની કમી છે. ભવિષ્યમાં આ બન્નેની ડિમાન્ડ ખૂબ વધવાની છે.

0 0 0

Tuesday, August 22, 2017

સ્ટીવન સ્પિલબર્ગની આજ-કાલ

સંદૃેશ - સંસ્કાર પૂર્તિ - રવિવાર - ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૭

કોલમ: મલ્ટિપ્લેકસ

 ગજબ છે સ્ટીવન સ્પિલબર્ગનું દિૃમાગ. એક-એકથી ચડિયાતી કેટલીય ફિલ્મોની ખિચડી એકસાથે એમના  ફળદ્રુપ ભેજામાં રંધાતી રહે છે. દૃુનિયાના સૌથી સફળ ફિલ્મમેકર ગણાતા સ્પિલબર્ગની કઈ ફિલ્મો આપણને આગામી બે-અઢી વર્ષ દૃરમિયાન જોવા મળશે? 



સ્ટીવન સ્પિલબર્ગ એક ફિલ્મમેકર તરીકે એટલી ઊંચાઈ પર પહોંચી ગયા છે કે એમણે ડિરેકટ કરેલી ધમાકેદૃાર નવીનક્કોર ફિલ્મ રિલીઝ થવાની હોય ત્યારે જ નહીં, બલ્કે એમના જીવન પર આધારિત ડોક્યુમેન્ટરી રિલીઝ થવાની હોય ત્યારે પણ ફિલ્મરસિયાઓ પુલકિત થઈ જાય છે. જેમ કે, સુસાન લેસી નામના અવોર્ડવિનિંગ ડિરેકટરે સ્પિલબર્ગના જીવનના ચઢાવઉતાર આલેખતી એક દૃસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવી છે, જેનું વર્લ્ડ પ્રિમીયર સાતમી ઓકટોબરે એચબીઓ ચેનલ પર ગોઠવાયું છે. આ દિૃવસ ભુલી ન જવાય તે માટે સ્પિલબર્ગના ચાહકોએ કેલેન્ડર પર આ તારીખ ફરતે ઓલરેડી મોટું ચકરડું કરી નાખ્યું છે!

૭૦ વર્ષના સ્પિલબર્ગ દૃુનિયાના સૌથી સફળ ફિલ્મમેકર્સના લિસ્ટમાં શિરમોર છે. એમની ફિલ્મોએ કરોડો નહીં, અબજો રુપિયાની કમાણી કરી છે. ગજબની છે એમની રેન્જ. એક તરફ તેઓ ‘ઇટી', ‘જોઝ' અને ‘જુરાસિક પાર્ક' જેવી રોમાંચક બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મો પેશ કરે છે તો બીજી, આપણા દિૃલના તાર ઝણઝણી ઉઠે એવી ‘શિંડલર્સ લિસ્ટ' તેમજ ‘સેવિંગ પ્રાઇવેટ રાયન' જેવી ઓસ્કરવિનિંગ વોર-ફિલ્મો બનાવે છે.

આવડો મોટો ફિલ્મમેકર પોતાની ઇમેજ વિશે કેવો સભાન હોય, પણ સ્ટીવન સ્પિલબર્ગે પોતાના પર બની રહેલી ડોક્યુમેન્ટરીની ગતિવિધિઓમાં સહેજ પણ દૃખલ કરી નથી. એમણે માત્ર ડાહ્યાડમરા થઈને ડિરેક્ટર સુસાન લેસીને પોતાના બાળપણથી લઈને અત્યાર સુધીના અનુભવો વિશે દિૃલ ખોલીને ચર્ચા કરી છે. આ મુલાકાતોનું ફૂટેજ જ ત્રીસ કલાક જેટલું છે. આ ઉપરાંત સુસાને ટોમ હેન્કસ, ડેનિયલ ડે-લેવિસ, ડસ્ટિન હોફમેન, બેન કિંગ્સ્લે, લિઆમ નિસન, લિયોનાર્ડો દૃકેપ્રિયો, ડ્રુ બેરીમોર, ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કપોલા, માર્ટિન સ્કોર્સેઝી, જયોર્જ લુકાસ વગેરે જેવા સ્ટીવન સાથે કામ કરી ચુકનારા કંઈકેટલાય સેલિબ્રિટી કલાકારો અને સમકાલીનોની મુલાકાતો પણ લીધી છે. સ્ટીવન સ્પિલબર્ગ જે રીતે સિનેમાના માધ્યમને પચાવી ગયા છે અને ફિલ્મ મેકિંગની પ્રક્રિયાને સમજી શકયા છે એનાથી આ સૌ પ્રભાવિત છે.

આ અઢી કલાકની ડોક્યુમેન્ટરી તો આપણે જોઈશું જ પણ આ સિવાય સ્ટીવન સ્પિલબર્ગનું બીજું શું શું નજીકના ભવિષ્યમાં આવવાનું છે?

સ્પિલબર્ગ હાલ જેના પર કામ કરી રહ્યા છે એ ‘રેડી પ્લેયર વન' નામની ફિલ્મ આવતા વર્ષે ૩૦ માર્ચે રિલીઝ થશે. સાયન્સ ફિકશન બનાવવાની સ્પિલબર્ગને હંમેશા ખૂબ મોજ પડી છે. આ ફિલ્મ અર્નેસ્ટ ક્લાઈન નામના લેખકની આ જ ટાઈટલ ધરાવતી નવલકથા પર આધારિત છે. અર્નેસ્ટ ક્લાઈને ફિલ્મની સ્ક્રિપ્ટનું સહલેખન પણ કર્યુંં છે. ‘રેડી પ્લેયર વન'માં 27 વર્ષ પછીની દુનિયાની વાત છે.  સ્ટોરી એવી કંઈક આવી છે. 27 વર્ષ પછી વસતી એટલી બધી વધી ગઈ છે અને પર્યાવરણનો એવો ખો નીકળી ગયો છે કે દૃુનિયાનાં મોટાં ભાગનાં શહેરો વિરાટ ઝુંપડપટ્ટી જેવાં બનાં ગયાં છે. હાડમારીઓથી બચવા માટે લોકો ઓએસિસ નામની વર્ચ્યુઅલ દૃુનિયાનો સહારો લે છે. કામકાજ, ભણતર, મનોરંજન આ બધું વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીના માધ્યમમાં જ થાય છે.

વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (વીઆર)નાં ઉપકરણો અને ગેમ્સ આજે 2017માં પણ ખૂબ પોપ્યુલર છે. મનોરંજનની દૃુનિયામાં વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી એ થ્રી-ડાયમેન્શન પછીનું મોટું પગલું છે. આમાં મોટા ડાબલાં જેવાં ચશ્માં પહેરી લો એટલે તમારી આંખ સામે નહીં, પણ તમારી ચારે તરફ નવી દૃુનિયા ખૂલી જાય. તમે એ દૃુનિયામાં ‘પુરાઈ' જાઓ, તેનો હિસ્સો બની જાઓ. તમારી સામે ડાયનોસોર દૃોડતું દૃોડતું આવે ને તમે કાંપી ઉઠો. તમને ખબર પડે કે તમે દૃોઢસો માળની ઇમારતની અગાસીની સાવ ધાર પર ઊભા છો અને તમારો શ્ર્વાસ અધ્ધર થઈ જાય. તમે ડાબે-જમણે-ઉપર-નીચે-આગળ-પાછળ ગરદૃન ઘુમાવો એમ દૃશ્યો બદૃલાતાં જાય ને રોમાંચ ઘૂંટાતો જાય.

Ready Player One


‘રેડી પ્લેયર વન'ની વર્ચ્યુઅલ દૃુનિયા દૃેખીતી રીતે જ આના કરતાંય ક્યાંય વધારે એડવાન્સ્ડ હોવાની. એક ટીનેજર છોકરો ફિલ્મનો હીરો છે. એ અવારનવાર ઓએસિસ નામના પેલા વર્ચ્યુઅલ વર્લ્ડની મુલાકાત લે છે. અહીં આવીને ‘એનોરેક્સ ગેમ' નામની દિૃલધડક રમત રમવાનું એને ખૂબ પસંદૃ છે. એની જેમ કેટલાય લોકો આ ગેમ રમવા આવે છે, કેમ કે વિજેતાને ૨૪૦ બિલિયન ડોલર્સનું તોિંતગ ઇનામ મળવાનું છે. છોકરો ધીમે ધીમે ગેમમાં આગળ વધતો જાય છે ને પછી થવા જેવું અને ન થવા જેવું ઘણું બધું બને છે. મસ્ત વિષય છે ‘રેડી પ્લેયર વન'નો. (આજકાલ જેની બહુ ચર્ચા ચાલી છે તે જીવલેણ બ્લુ વ્હેલ ઓનલાઈન ગેમની યાદૃ આવી ગઈ, ખરું?) યુટ્યુબ પર જઇને આ ફિલ્મનું ટ્રેલર જોજો. ફિલ્મ તો ઠીક, આ ટ્રેલર પણ જલસો કરાવે એવું બન્યું છે.

હવે દૃુનિયાભરમાં વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીનાં માધ્યમમાં ફિલ્મો બનવાનું શરુ થયું છે. આ વખતના પ્રતિષ્ઠિત કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં સુધ્ધાં આ વખતે પહેલી વાર અલ્હાન્દ્રો ઇનારીટુ નામના મોટા ગજાના ડિરેક્ટરે બનાવેલી એક વીઆર ફિલ્મનું સ્ક્રીિંનગ થયું હતું. સ્ટીવન સ્પિલબર્ગ જોકે આ માધ્યમથી બહુ ખુશ નહોતા. એમણે કહેલું કે વીઆર એક ખતરનાક માધ્યમ છે, કારણ કે આમાં તમે દૃર્શકને વધુ પડતી છૂટ આપી દૃો છો. ટુ-ડી કે થ્રી-ડી ફિલ્મમાં તો ડિરેક્ટર જે દૃેખાડે એ જ ઓડિયન્સે જોવું પડે, પણ વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીમાં પ્રેક્ષક મોઢું સહેજ આગળ-પાછળ કે આમતેમ ઘુમાવે એટલે ફટાક કરતું દૃશ્ય બદૃલી જાય. શક્ય છે કે એ પોતાને અનુકૂળ હોય એવી દિૃશામાં જ જોયા કરે અને તેને લીધે જે વાત કહેવાઈ રહી હોય એની તીવ્રતા બદૃલી જાય, ડિરેક્ટર દૃર્શકના મનમાં જે અસર ઊભી કરવા માગતા હતા તે ન થાય અને આ રીતે ડિરેક્ટરનો પાવર ઓછાં થઈ જાય. ખેર, હાલ પૂરતો તો સ્પિલબર્ગે વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીને જ પોતાની ફિલ્મનો વિષય બનાવી નાખ્યો છે.


ઓકે, આ સિવાય બીજી કઈ કઈ ફિલ્મો પર સ્પિલબર્ગસાહેબ કામ કરી રહ્યા છે? એક્ છે, ‘ધ કિડનેિંપગ ઓફ એડગર્ડો મોર્ટારા'. સ્પિલબર્ગના બેનર હેઠળ બની રહેલી આ ફિલ્મના ડિરેક્ટર પણ તેઓ ખુદૃ છે. ડેવિડ કર્ટઝર નામના પુલિત્ઝર પ્રાઇઝ વિજેતા લેખકનાં પુસ્તક પર આધારિત આ ફિલ્મમાં ૧૮૫૮નો સમયગાળો છે. ઇટાલીમાં રહેતા એક યહૂદૃી છોકરાનું શી રીતે અપહરણ કરીને બળજબરીથી ખ્રિસ્તી બનાવી નાખવામાં આવે છે, શી રીતે એનાં મા-બાપ એને છોડાવવા માટે સંઘર્ષ કરે છે અને શી રીતે આખી વાત રાજકીય રંગ પકડી લે છે એની વાત આ પુસ્તક્ અને ફિલ્મમાં છે. સ્પિલબર્ગની ‘ધ બ્રિજસ ઓફ સ્પાઈઝ' ફિલ્મ માટે બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એકટરનો ઓસ્કર જીતનાર માર્ક રાયલન્સ આમાં સર્વોચ્ચ ખ્રિસ્તી પાદૃરી બન્યા છે. રાયલન્સ, બાય ધ વે, ‘રેડી પ્લેયર વન'માં ઓએસિસ વર્ચ્યઅલ વર્લ્ડના કર્તાધર્તા બન્યા છે. ‘ધ કિડનેિંપગ ઓફ એડગર્ડો મોર્ટારા' કયારે રિલીઝ થશે તે વિશે હજુ સ્પષ્ટતા થઈ નથી.

સુપરડુપર ઇન્ડિયાના જોન્સ  સિરીઝનો પાંચમો ભાગ બનાવવાનો જ્યારથી સ્પિલબર્ગે ઘોષણા કરી છે ત્યારથી આ શૃંખલાના ચાહકોને રાહ જોવાનું શરુ કરી દૃીધું છે. આ ફિલ્મ છેક ૨૦૧૯માં રિલીઝ થશે. ‘ઇન્ડિયાના જોન્સ - પાર્ટ ફાઈવ' પછી સ્પિલબર્ગ કદૃાચ ‘ઇટ્સ વોટ આ ડુ' નામની ઓર એક ઐતિહાસિક ફિલ્મ બનાવશે.  ‘રોબોપોકેલિપ્સ' નામનો એક પ્રોજેક્ટ પણ ચર્ચાઈ રહ્યો છે. આ, અગેન, એક સાયન્સ ફિકશન છે, જેમાં ઓસ્કરવિનર જેનિફર લોરેન્સ નાયિકા બનશે. આમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને અમેરિકાના મૂળ આદિૃવાસીઓ રેડ ઇન્ડિયન્સ વચ્ચેના યુદ્ધની વાત છે. શકય છે કે આ ફિલ્મ સ્પિલબર્ગ માત્ર પ્રોડ્યુસ કરે, ડિરેકશન બીજા કોઈને સોંપી દૃે.



ટૂંકમાં, સ્પિલબર્ગસાહેબ બિઝી બિઝી છે. ગજબ છે એમનું દિૃમાગ. એક-એકથી ચડિયાતી કેટલીય ફિલ્મોની ખિચડી એકસાથે તેમાં રંધાતી રહે છે. વચ્ચે એક ઇન્ટરવ્યુમાં સ્ટીવન સ્પિલબર્ગે કહેલું કે, ‘મારી પાસે આજે કઈ ફિલ્મો બનાવવી ને કઈ ન બનાવવી તે નક્કી પૂરેપૂરી કરવાની સ્વતંત્રતા છે. આ સ્થિતિને હું મારા જીવનની સૌથી મોટી સિદ્ધિ ગણું છું. મારું લક્ષ્ય હંમેશાં એ જ રહ્યું હતું કે સફળતાના એવા સ્તર પર પહોંચી જવું કે જ્યાં હું મારી રીતે, કોઈની દૃખલઅંદૃાજી વગર, મારે જે વાર્તાઓ પડદૃા પર પેશ કરવી છે તે કરી શકું. એટલેસ્તો મેં મારો ખુદૃનો સ્ટુડિયો ઊભો કર્યો છે. મારા માટે આર્ટિસ્ટિક ફ્રીડમ કરતાં વધારે મૂલ્યવાન બીજું કશું જ નથી.'

બિલકુલ.

0 0 0



Sunday, August 20, 2017

‘ઘારો કે છોકરી લગ્નની ના પાડે તો છોકરાને બળાત્કારની ફરિયાદ કરવાનો હક આપણે આપીશું?’


ચિત્રલેખા - અંક ઓગસ્ટ ૨૦૧૭
 કોલમ: વાંચવા જેવું 

 ‘પરસ્પર પ્રેમ અને સંમતિથી સેકસ સંબંધ બંધાતો હોય તો એમાં કોઈ કાળે બળાત્કારની ફરિયાદને અવકાશ રહેતો નથી. પ્રેમમાં જો છોકરી સંબંધ પછી લગ્નની ના પાડે તો છોકરાને પણ એટલું જ દુખ થઈ શકે છે. આપણે સ્ત્રીઓ જો શરીરથી ઉપર ઊઠવાની કોશિશ કરીશું તો પુરુષો પણ આપણને ફકત શરીર તરીકે નહીં જોઈ શકે.’ 





 ‘સ્ત્રી એટલે ત્યાગ, સમર્પણ અને દયાન દેવી એ માનવું ક્યારેય ગમ્યું નહોતું. સ્ત્રીનો એક વ્યક્તિ તરીકે સ્વીકાર થાય એવો આગ્રહ બાળપણથી જ મનમાં રોપાયો હતો.’

 ‘આજની નારી’ની પ્રસ્તાવનામાં આવું વિધાન કરીને લેખિકા દિવ્યાશા દોશી આખા પુસ્તકનો ટોન અને મૂડ સ્થાપિત કરી દે છે. મહિલાકેન્દ્રી પુસ્તક લખવું ખરેખર પેચીદું કામ છે. જો સભાનતા અને સંતુલન સહેજ પણ તૂટે તો પુસ્તકને લાઉડ, પ્રચારાત્મક કે ઝંડાધારી નારીવાદીઓના કાગારોળ જેવું બની જતાં વાર ન લાગે. ‘આજની નારી’ આ તમામ સંભવિત જોખમસ્થાનોથી સફળતાપૂર્વક દૂર રહી શકયું છે એનું કારણ લેખિકાની તટસ્થ વિચારસરણી છે.

 નાના નાના ૧૩૪ લેખોમાંથી એક ઉદાહરણ લઈએ. સ્ત્રીઓનાં રક્ષણ અને સશક્તિકરણ માટે બનાવવામાં આવેલા કાયદાના ગેરઉપયોગ થાય છે એ જાણીતું સત્ય છે. યુવક-યુવતી પ્રેમમાં હોય, પણ યુવક પછી લગ્ન માટે તૈયાર ન થાય અથવા કોઈ પણ કારણસર પ્રેમસંબંધ લગ્ન સુધી ન પહોંચે એટલે કેટલીક સ્ત્રીઓ બળાત્કારની ફરિયાદ કરતી હોય છે. લેખિકા પૂછે છે:  

 ‘ઘારો કે છોકરાને બદલે છોકરી લગ્નની ના પાડે તો છોકરાને પણ ફરિયાદ કરવાનો હક આપણે આપીશું? પરસ્પર પ્રેમ અને સંમતિથી સેકસ સંબંધ બંધાતો હોય તો એમાં કોઈ કાળે બળાત્કારની ફરિયાદને અવકાશ રહેતો નથી. પ્રેમમાં જો છોકરી સંબંધ પછી લગ્નની ના પાડે તો છોકરાને પણ એટલું જ દુખ થઈ શકે છે. આપણે સ્ત્રીઓ જો શરીરથી ઉપર ઊઠવાની કોશિશ કરીશું તો પુરુષો પણ આપણને ફકત શરીર તરીકે નહીં જોઈ શકે.’

 લેખિકા, અલબત્ત, સ્ત્રીઓની નક્કર સમસ્યાઓ પ્રત્યે વિશેષપણે સંવેદનશીલ છે જ. સ્ત્રીઓ પર થતી અનેક પ્રકારની હિંસા વિશેના લેખમાં એ લખે છે કે છાપા-મેગેઝિનમાં બળાત્કારના સમાચાર વાંચતી વખતે દરેક સ્ત્રીનાં મન-હૃદય બળાત્કાર અને અત્યાચારની વેદના અનુભવતાં હોય છે. એમની ચીસ દબાઈ ગઈ છે, પણ જો તમામ સ્ત્રી એકસાથે ચીસ પાડે તો બ્રહ્માંડ પણ હલી જાય.

 અગાઉ ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં કોલમ સ્વરુપે પ્રકાશિત થયેલા આ લેખોમાં જોવા મળતી માહિતી અને આવશ્યક વિગતોની ગૂંથણી તરત ધ્યાન ખેંચે છે. પુસ્તકમાં કેટલીય સફળ સ્ત્રીઓ વિશે ખૂબ બધા લેખો છે. જેમ કે, સુનિતા વિલિયમ્સ. અવકાશમાં ૪૪ કલાક અને બે મિનિટ સુધી સ્પેસવોક કરીને રેકોર્ડ સ્થાપનાર સુનિતા વિલિયમ્સનું નામ સાંભળીને માત્ર ગુજરાતીઓની જ નહીં, બલકે સમગ્ર ભારતીયો અને અમેરિકનોની છાતી પણ ગજ ગજ ફુલે છે. ગુજરાતના ઝુલાસણ ગામમાં મૂળિયાં ધરાવતી સુનિતા અમેરિકન નાગરિક છે. સુનિતાએ કરીઅરની શરુઆત અમેરિકન નેવીમાં હેલિકોપ્ટરના પાઈલટ બનીને કરી હતી. એક જહાજથી બીજા જહાજ સુધી ઈંડાથી માંડીને બોમ્બ સુધીની ચીજવસ્તુઓ પહોંચાડવાનું કામ એ કરતાં. પછી એમણે એન્જિનીયરિંગ મેનેજમેન્ટમાં માસ્ટર્સ કર્યું. ૧૯૯૮માં નાસાના એસ્ટ્રોનોટ ટ્રેનિંગ માટે એમની પસંદગી થઈ. દિવ્યાશા દોશી આગળ લખે છે:

 ‘સુનિતા વિલિયમ્સની એક વાત દરેક મહિલાએ ગોખી લેવા જેવી છે. એણે એક મુલાકાતમાં એસ્ટ્રોનોટ હોવું એટલે શું એવા સવાલના જવાબમાં કહ્યું હતું કે, ‘તમે આ નહીં કરી શકો’ એવો વાક્યપ્રયોગ કોઈને પણ તમારા માટે કરવા ન દો. મને એક સ્કવોડ કમાન્ડરે કહ્યું હતું કે માત્ર જેટ વિમાનના પાયલટ જ અવકાશયાત્રી બની શકે છે હેલિકોપ્ટર ચાલક નહીં, પણ તમારે શું કરવું છે એ તમે જાણતા હો તો તમારે એને શ્રેષ્ઠ રીતે કરવાની રીત શોધીને પછી જ એ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ... તમારે પ્રયત્ન કરતા રહેવું પડે. એવુંય બને કે સતત પ્રયત્ન કરતા રહો ને તમને કોઈ તક ન પણ મળે. આથી જે પણ કામ કરો તેનો આનંદ ઉઠાવો. ક્યારેક બોનસ જેવી તક મળી જાય તો ઝડપી લો.’



 સુનિતા વિલિયમ્સની આ વાત કેવળ મહિલાઓએ જ નહીં, પુરુષોએ પણ ગોખી રાખવા જેવી નથી શું? એક ઊંચાઈ સુધી પહોંચી ચુકેલી સફળ વ્યક્તિ, પછી એ સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, બધા માટે પ્રેરણાદાયી બની જતી હોય છે. સુનિતા વિલિયમ્સની માફક સેલિબ્રિટી લેખિકા અનિતા દેસાઈના પિતા પણ ભારતીય અને માતા યુરોપિયન છે. પદ્મભૂષણ અનિતા દેસાઈની ત્રણ-ત્રણ નવલકથાઓ બૂકર પ્રાઈઝ માટે નોમિનેટ થઈ ચુકી છે. ચાર બાળકોની માતા બન્યાં પછી પણ એમણે લેખનકાર્ય ચાલુ રાખ્યું હતું. અનિતા દેસાઈ કહે છે કે મા માટે ટોપ પ્રાયોરિટી એના સંતાનો જ હોય. આથી બાળકો સ્કૂલે જતાં ત્યારે એ લખવા બેસતાં અને ઘરે પાછા આવે એટલે લખવાનું કામ આટોપી લેતાં.

 આખી દુનિયામાં એકલાં ફરી વળનાર મહિલાઓ વિશેના લેખમાં લેખિકાએ સરસ વાત કહી છે:

 ‘આપણે શું કામ ફરવા જતાં હોઈએ છીએ? આપણામાં રહેલી નવી વ્યક્તિને મળવા માટે. પ્રવાસમાં આપણે એ જ નથી રહેતા જે ઘરમાં હોઈએ છીએ. નવા પ્રદેશમાં લોકોય આપણને નવી દષ્ટિએ જુએ છે અને જ્યારે આપણે પાછા ફરીએ છીએ તો આપણું જ શહેર, આપણું જ ઘર નવું લાગે છે. આપણે જે છોડીને ગયા હોઈએ છીએ તે જ વાતાવરણ હવે નથી હોતું, કારણ કે આપણી ભીતર બદલાવ આવ્યો હોય છે.’

 મિલ્સ એન્ડ બૂનની અતિ રોમેન્ટિક નવલકથાઓ મહિલા વાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને લખાયેલી છે એવી છાપ છે, પણ ચેન્નાઈમાં ઓનલાઈન લાયબ્રેરી શરુ કરનારી ચાર સખીઓ વિશેના લેખમાં કહેવાયું છે કે આ નવલકથાઓ સ્ત્રીઓ કરતાં પુરુષો વધારે વાંચે છે! પુસ્તકમાં આવાં કેટલાંય રસપ્રદ નિરીક્ષણો સંગ્રહાયેલાં છે.

 સ્ત્રીઓ વિશે કરતી વખતે પુરુષોની ગરિમાને સતત જાળવી રાખવી અને સ્થૂળ નારીવાદની જર્જરિત થઈ ગયેલી તમામ બીબાંઢાળ માન્યતાથી દૂર રહી શકવું - ‘આજની નારી’ પુસ્તકનાં આ સૌથી મોટાં પ્લસ પોઈન્ટ્સ છે.

પ્રવાહી ભાષામાં લખાયેલું અને વાંચવું-વંચાવવું ગમે એવું સુંદર પુસ્તક.
   
                                                    ૦ ૦ ૦

 આજની નારી 
લેખિકા: દિવ્યાશા દોશી
પ્રકાશન: રંગદ્વાર પ્રકાશન, નવરંગપુરા, અમદાવાદ
ફોન: (૦૭૯) ૨૭૯૧૩૩૪૪
 કિંમત:  Rs ૨૫૦ /
 પૃષ્ઠ: 2૮૬