Wednesday, November 4, 2015

ટેક ઓફ : ઘરેથી ભાગી ગયેલો એ છોકરો નાગા બાવાની જમાતમાં કેમ ભળી ગયો?

Sandesh - Ardh Saptahik Purti - 28 Oct 2015

ટેક ઓફ 
'બીજો બાવો થોડું ભણેલો, ગંદો નહોતો. નહાય-ધુએ, શરીરે રાખ ચોળે, ટીલાંટપકાં કરે. ગુટકો વાંચે. બે દિવસ રહીને એનેય મેં છોડયો. ત્રીજો નાગો. તે વખતે તો હું ખાસ્સો કિશોરવય વટાવી જવા આવેલો. નાગાબાવાઓની જમાતમાં ભળીને પહાડી જાત્રામાં ગયો. અલબત્ત, એ બધાની જેમ જ સાવ ઉઘાડો. નીકર મને એ લાકો જમાત જોડે ચાલવા શેના દે ?'



હિંમતલાલ રામચંદ્ર મહાશંકર દવેનું નામ કદાચ અપરિચિત લાગશે પણ સ્વામી આનંદને ગુજરાતી સાહિત્યનો ચટકો ધરાવતો પ્રત્યક બંદો પ્રેમ કરે છે. ઊંચી કક્ષાના આ લેખક અને શૈલીસમ્રાટનો જન્મ ૧૮૮૭માં, મૃત્યુ ૧૯૭૬માં. માણસ ભણ્યો ન હોય છતાંય કોઠાસૂઝ,અનુભવ અને ઉપરવાળાના આશીર્વાદનાં જોરે કેટલું ઉત્તમ સાહિત્યસર્જન કરી શકે છે એનાં બે ઉત્ક્ૃષ્ટ ઉદાહરણ આપણી સામે છે : પન્નાલાલ પટેલ અને સ્વામી આનંદ. સ્વામી આનંદનાં મુગ્ધ કરી દે એવાં ગતિશીલ લખાણના કેટલાક અંશ આજે શેર કરવા છે.
 સ્વામી આનંદ ફકીર હતા. સાધુ બનવા સાવ કાચી વયે ઘરેથી નાસી ગયેલા. સાધુ-જીવને તેમને શું શીખવ્યું ? જવાબ એમના જ શબ્દોમાં સાંભળવા જેવો છે. લખાણની જોડણી યથાવત્ રાખી છે, આથી 'કષ્ટ'ને બદલે 'કશ્ટ' વંચાશે અને 'પુરુષાર્થ'ને બદલે 'પુરુશારથ' વંચાશે, સાંભળો :
'હું બચપણથી જ ઘેરથી ભાગી સારા-નરસા સાધુબાવાઓની દુનિયામાં ખોવાઈ ગયેલો. એણે બે નરવા સંસ્કાર આપ્યા. એક એ કે વિદ્યા વેચાય નહિ, હવાઉજાસ અન્નજળની જેમ જ જ્ઞાાનસમજણ રૂપિયા-આનામાં કદી મૂલવાય નહિ.
બીજો સંસ્કર મળ્યો તે એ કે, સાધુ 'દો રોટી એક લંગોટી'નો હકદાર. એથી વધુ જેટલું એ સમાજ પાસેથી લે, તેટલું અણહકનું,હક્બહારનું. સાધુ લે એનાથી સહસ્ત્રગણી સેવા કરે ત્યાં સુધી તો એણે નકરી અદાયગી કરી, દુનિયાની ઘરેડે જ ચાલ્યો. અદકું કશું ન કર્યું. એથી વધુ કરે તેની વશકાઈ. આ બે સંસ્કારને હું અથવા બાબકંબલ ન્યાયે કહો કે, એ સંસ્કાર મને, જિંદગીભર ચોંટી રહૃાા.'                                                            
અગાઉના જમાનામાં હરિદ્વાર-ઋષિકેશ જેવી પવિત્ર જગ્યાએ કેવા સાધુઓ રહેતા? ચોવીસ કલાકમાં અક જ વાર હાથ ફેલાવીને ભિક્ષા માગે. ઊંચી કક્ષાના સાધુઓ માટે બીજી વાર ભિક્ષા માગવી કે મૂઠી ચવાણું ખાવું એ પણ શરમજનક ગણાતું. સાધુસંન્યાસીઓને અન્નક્ષેત્રોમાંથી વરસમાં બે વાર વસ્ત્ર પૂરાં પાડવામાં આવે. બે કફની કે ધોતી, બે લંગોટી અને અક પોણાચોરસ વારનો ભિક્ષા ઝોળીનો ટુકડો. એથી વધુ કશું ન લે. સાધુઓને ફ્રી હજામત કરાવવાની કૂપન યા તો પરચી (ચિઠ્ઠી) પણ મળે. સાધુ નિવાસોમાં ફરતા નાઈઓને બોલાવીને મુંડન કરાવી લેવાનું. નાઈ આ પરચીઓ એકઠી કરીને અન્નક્ષેત્રના કાર્યાલયમાં જમા કરાવે એટલે એમને હજામતનું મહેનતાણું ક્ષેત્ર તરફથી મળી જાય. સાધુ માંદા પડે તો ડોકટરની દવા ન લે કેમ કે, એમાં અભક્ષ્ય પદાર્થ કે મદ્ય નાખેલા હોય એવી માન્યતા. માંદગીમાં દેશી વૈદુ અજમાવવામાં આવે. સાધુ મૃત્યુ પામે ત્યારે એમના અંતિમસંસ્કાર ન થાય. બીજા સાધુઓ અથવા અન્નક્ષેત્રવાળા મૃતદેહ સાથે વજનદાર પથ્થર બાંધીને એમ ને એમ ગંગામાં પધરાવી દે!
સ્વામી આનંદ સ્વયં સાધુવેશે ભ્રમણ કરી રહૃાા હતા ત્યારે એમણે શું જોયું?
'આ પરંપરાઓ છેલ્લાં પચાસ વર્ષમાં (એટલે કે આજથી સો-સવાસો વર્ષ પહેલાં) આધુનિક દુનિયાના હુમલા હેઠળ લગભગ સાવ લુપ્ત થઈ. આજે ગંગોત્રી, ઉત્તર કાશી જેવા સ્થાનોમાં અતિ જૂજ દાખલાઓ સિવાય એ અભ્યાસ, એ શાસ્ત્રનિરૂપણ, એ ગુરૂઓ કે એ શ્રદ્ધાભકિતપરાયણ તપોવૃદ્ધ શિષ્યવૃંદો - કશું ન રહૃાું! ઘણા (સાધુઓ) તો સેવાના નામે દાનીધનીઓ સેવકો જોડે ચાલુ સંપર્ક રાખી નાણાં અકઠાં કરે. તેમાંથી મંદિરોના જીર્ણોદ્ધાર, મઠમકાનો, 'અસ્થાનો', અન્નક્ષેત્રો, પાઠશાળા, ગૌશાળા એવી એવી પ્રવૃત્તિઓ ઉદારનિમિત્તે કે મોટાઈ કમાવાના હેતુથી કરે.
 હવે વળી સરકાર કે રાજદ્વારીઓના હુકમ આશરા હેઠળ 'સાધુસુધારા'ના સંગઠન થવા માંડયાં! સંગઠન કરનારા સાધુઓ, ને તેમની પાછળ રાજદ્વારીઓ. દિલ્હી, લખનૌ, મુંબઈ, પ્રયાગ કાશીથી હુકમો છૂટે તે મુજબ સાધુસંન્યાસીઓ બગલમાં બિસ્તરા મારી સાધુસુધાર કમિટીઓની બેઠકોમાં હાજરીઓ ભરે ને સરકારી સંગઠનની ઓફિસમાં પોતાનાં ટી.એ. (ટ્રાવેલિંગ એલાઉન્સ) બીલો પેશ કરે!'
વીસમી સદી શરૂ થાય તે પહેલાં જો આવી સ્થિતિ પેદા થઈ ગઈ હોય તો અંદાજ લગાવો કે, અેકવીસમી સદી આવતા સુધીમાં સાધુ પરંપરાનું કેટલું ભયાનક અવમૂલ્યન થયું હશે. સમાજમાં આસારામ બાપુઓ અને રાધેમા જેવાં ચલતાપૂર્જા ફૂટી નીકળે ને પાછાં પૂજાતાં પણ રહે એ સમજી શકાય એવું છે.
ખરો સાધુ કેવો હોય?
'સાચો સાધુ સંસારનો મેરૂમણિ છે. એ માગી ખાય છે, પણ પામર નથી. એ કીડીને કણ ને હાથીને મણનોને પૂરણહારને વિશ્વંભરનો આશ્રિત છે. એને જ આશરે જીવે છે. સંસારની સેવાને એ શ્રેશ્ઠ પુરુશારથ અને કર્મને મોક્ષની નિસરણી સમજે છે.
સાચો વેદાંતી, સાચો વૈષ્ણવ, સાચો સત્સંગી, સાચો શ્રમણભિખ્ખુ, સાચો રૉમનકેથલિક, સાચો સાધુ,
ફકીર કે સંન્યાસી - કોઈને પણ ચીરો, અદંરથી એનું હાડ અક જ વરતાશેઃ ઈશ્વર આસ્થાનું કે ખુદાની ખલકતમાં પોતાના પ્રભુનું જ દર્શન કરીને તેની સેવાભલાઈ અર્થે ઘસાઈ મરવાનું.'
સ્વામી આનંદ અન્યત્ર લખે છેઃ
'સાધુ એટલે જટા વધારી, રાખ ચોળી, પંચાગ્નિ તાપનારા બાવા નહીં: સાધુ એટલે જીવનને સાધના ગણીને જીવનારા, પ્રાચીન રૂષિમુનિઓથી માંડીને મધ્યયુગીન સંતો કે આધુનિક કાળના ગાંધીજી સમા ઘણાખરા મહાનુભાવો ગૃહસ્થજીવન જીવ્યા. સંસારના લાખાે-કરોડો દુન્યવી માણસોની જેમ જે એમણે પોતપોતાનાં કામકાજ-વહેવાર-માનવધર્મ અદા કર્યા તેમ કરતાં -કરતાં માટીપગાં માણસોની જેમ એમણે પણ ભૂલો કરી, નબળાઈઓ બતાવી, પડયાઆખડયા, છક્કડો ખાધી, પણ દરક વેળા જાગીસમજીને પાછા ઊભા થયા અને નમ્રપણે પોતાની ભૂલથાપ કબૂલીને આગળ ધપ્યા.
આપણાં ઈતિહાસ પુરાણોયે સંન્યાસને જિગરજાનથી બિરદાવ્યા છતાં સરવાળે ગૃહસ્થાશ્રમનો જ મહિમા ગાયો. ભલભલા જતિજોગી તપસ્વીઓને જીવનદર્શનમાં સંતુલન અને સમન્વય શીખવા સારૂ એમણે ગૃહસ્થાશ્રમથી રૂષિઓના આશ્રમોમાં અગર તો અભણ ઘરવાળી બાઈ કે કસાઈઓને ઘેર માકલ્યા. નામદેવ, તુકારામ, નરસી, નાનક, કબીર, રામકૃષ્ણ ઠાકુર બધા જ ગૃહસ્થાશ્રમી હતા.'
'મારા પિતરાઈઓ' જેવું છેતરામણું શીષર્ક ધરાવતા લેખમાં સ્વામી આનંદે ખરેખર તો પોતાના જમાતની અથવા તો અન્ય સાધુ-સંન્યાસીબાવાઓ સાથેના પોતાના અનુભવોની વાતો મસ્ત રીતે પેશ કરી છે. સાંભળોઃ
'અક સાધુ મારી ૧૦ વરસની ઉંમરે 'ચાલ બચ્ચા, તને ભગવાન દેખાડું,' કહીને (મુંબઈના) માધવબાગ સી.પી. ટેેંકથી મને ઉપાડી ગયો. દાદર લગી પગેને પછી વગર ટિકિટે રેલમાં નાશીક લઈ ગયો. ગાંજો પીતો ને સાવ ગંદો, સાવ અઘોરી.
ત્રીજે દિવસે કાનખજૂરાની જેમ મેં એને ફેંકયો, પણ તે બીજા બાવા જોડે જવા લાગ્યો,એમ તો થોડા મહિના અગાઉ.... કલકત્તા સુધી અકલો (સંગાથ હતો) જઈ આવેલો, પણ ઘરવાળાનો ધાક ને ફજેતીની બીક. તેથી ઘેર પાછા જવાનો વિચાર ન જ કર્યો.
આ બીજો બાવો થોડું ભણેલો. ગંદો નહોતો. નહાય ધુએ, ચાળીને રાખ ચોળે. ટીલાંટપકાં કરે.ગુટકો વાંચે. રામાયણ, દોહાચોપાઈ ગાય. એ મને બનારસ લઈ ગયો. પણ એની જોડેય મારૂ ગાડું ન ગબડયું.
એક દિવસ કહે, 'ગુટકો ભર.' મેં ના પાડી. એણે મને જોરથી તમાચો માર્યો. પછી પોતે જ પાક મેલીને રડયો ને મારા ગાલે ગોપીચંદનનો લેપ કર્યો.
બે દિવસ રહીને એનેય મેં છોડયો.
ત્રીજો નાગો. તે વખતે તો હું ખાસો કિશોર વય વટાવી જવા આવેલો. નાગાબાવાઓની જમાતમાં ભળીને પહાડી જાત્રામાં ગયો. અલબત્ત, એ બધાની જેમ જ સાવ ઉઘાડો. નીકર મને એ લાકો જમાત જોડે ચાલવા શેના દે? મગજમાં દેવદર્શન સેવાયાત્રાનો નશો.'



તરુણ વયના સ્વામી આનંદ સૌની સેવા કરે, ધૂણી ધખાવી આપે, પાણી ભરી લાવે, રાખ ચોળે, પગચંપી પણ કરે. નાગા બાવાની તાસીર અતિ ક્રોધી અને ઝનૂની, પણ સ્વામી આનંદ એ વખતે ઉંમરમાં નાના ને કંઈક બુદ્ધિશાળી જેવા દેખાય એટલે એમની સાથે સારો વર્તાવ કરે. કમનસીબે અક દિવસ અક નાગા બાવાએ પરચો દેખાડી દીધોઃ
 'એક સાંજે અક નાગાને મેં ઘૂણી જલાવી આપી. પેલો કહેઃ
'ચલમ (ગાંજાની) ભર.'

'ના જી. એ નહિ કરૂ. બીજું કંઈ કામ હોય તો કહો.'

'કયોં નહિ ભરતા?'

'ગાંજા પીના ગંદી ચીજ હૈ.'

પેલાનો પિત્તો ફાટયો.
'સાલે સસુરે! શિવજી બમ્ભોલે કી ચીજ કો તૂ ગંદી કહતા હૈ?'

'હાં.'

'તૂ આરિયા (આર્યસમાજી) હૈ?'

'ઐસા હી સમઝો.'

પેલો મારાથી આઠક ફૂટ દૂર બેઠેલો. એણે એના હાથમાંથી વેંત લાંબી ચલમ મારૂ કપાળ નોંધીને છુટ્ટી લગાવી. સીધી આવીને કપાળના ઉપરવાડે ચોંટી. અરધા ઈંચનો જખમ. લોહીથી વાળ ભીના થયા. ટપકવા લાગ્યું.
'ઔર ભી માર સકતે હો. ફિર ભી કહૂંગા, ગાંજા પીના ગંદી આદત હૈ.'
પેલો ઘટિંગણ મને બગલ તલે દાબીનેય ડાક ખેડવી નાખે એવો અલમસ્ત, પણ મારા માથામાંથી લોહી ટપકતું જોતાં જ આસપાસના નાગાઓ મારી તરફ થઈ ગયા. પેલા ખવીસ ક્રોધી તરીકે નામચીન હતો જ. 'છોટા હૈ ઈસ વાસ્તે તું એને સતાવે છે? હરામખોર! બિચારાનું માથું ફાડી નાખ્યું.' કહીને ફરી વળ્યા ને એેને કૂણો કર્યો.
પછી એની જ સાફી ચીમટા વડે ધૂણી પર બાળીને મારા ઘા ઉપર દાબી. નાગાઓની જમાતમાં બીજું કપડું ચીંદરડું પણ કયાંથી લાવે?
આ નાગાએ મારે માથે જિંદગીભરને સારૂ એના સંભારણાની મહોર મારી. વર્ષો પછી અક દાકતરે ઘાની નિશાનીવાળી જગા જોઈને કહેલું કે,ઘા સળીપૂર વધુ ઊંડો ગયો હોત તો તત્કાળ મૃત્યુ નીપજ્યું હોત.'
સ્વામી આનંદનાં લખાણ ફરી ફરીને વાંચવાનું મન થયા કરતું હોય તો એમાં કશું નવાઈ પામવા જેવું ખરૂ?

                                            0 0 0 

No comments:

Post a Comment