Saturday, November 21, 2015

ટેક ઓફ : ઈશ્વર... તું કશુંય આપે તો આનંદ, તું કશુંય ન આપે તો પણ આનંદ !

Sandesh - Ardh Saptahik Purti - 11 Nov 2015

ટેક ઓફ 
પ્રાર્થના ઈશ્વર સાથે સભાનપણે થતું કોમ્યુનિકેશન છે, જે ગમે ત્યાં થઈ શકે છે. કામ કરતાં કરતાં, ડ્રાઇવ કરતાં કરતાં, સૂઈને, બેસીને, ચાલતાં ચાલતાં, એકાંતમાં, મંદિરમાં, સમૂહમાં! દિવાળીનાં શુભ પર્વ પર કેટલીક ચુનંદી પ્રાર્થનાઓ પ્રસ્તુત છે...


દિવાળીનું પર્વ છે. નવું વર્ષ બિલકુલ આંખ સામે આવીને ઊભું છે. કશુંક નવું શરૂ થઈ રહ્યું હોય ત્યારે ઈશ્વરની પ્રાર્થના કરતાં બહેતર કામ બીજું કયું હોવાનું. આપણે આપણા સર્જનહાર સાથે સતત જોડાયેલાં હોઈએ છીએ, છતાં પ્રાર્થના આ સંધાનને એક વિશિષ્ટ સમતલ પર મૂકી આપવાનું કામ કરે છે. પ્રાર્થના ઈશ્વર સાથે સભાનપણે થતું કોમ્યુનિકેશન છે, જે ગમે ત્યાં થઈ શકે છે, કામ કરતાં કરતાં, ડ્રાઇવ કરતાં કરતાં, સૂઈને, બેસીને, ચાલતાં ચાલતાં, એકાંતમાં, મંદિરમાં, સમૂહમાં...
કેટલીક અતિ પ્રિય પ્રાર્થનાઓ આજે અહીં શેર કરવાનું મન થાય છે. પ્રારંભ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની ઓલ-ટાઇમ-ક્લાસિક પ્રાર્થનાથી કરીએ. જેટલી વાર આ પ્રાર્થના વાંચીએ ત્યારે દર વખતે ચિત્તમાં નવા દીવડા પ્રગટાવી દે છે. સાંભળો :
'પ્રભુ ! વિપત્તિમાં મારી રક્ષા કરો એ મારી પ્રાર્થના નથી, વિપત્તિમાં હું ભય ન પામું એમ ઇચ્છું છું. દુઃખ, તાપમાં કે વ્યથિત ચિત્તમાં ભલે સાંત્વના ના આપ પણ દુઃખ પર વિજય મેળવું એમ ઇચ્છું છું. ભલે મને સહાય ન મળે પણ પોતાનું બળ ન તૂટે એમ ઇચ્છું છું. સંસારમાં ક્ષતિ પામવા છતાં, માત્ર વંચના મેળવવા છતાં, પોતાનાં મનમાં ક્ષતિ ન પામું તેમ ઇચ્છું છું. તું મારો બચાવ કરજે, એ મારી પ્રાર્થના નથી, હું તરી શકું એટલી શક્તિ રહે એમ ઇચ્છું છું. ભલે મારો ભાર હળવો કરીને સાંત્વના ન આપે પણ હું એ વેંઢારી શકું એમ ઇચ્છું છું. નમ્ર મસ્તકે, સુખના દિવસે તારો ચહેરો ઓળખી લઈશ-દુઃખની રાતે સમગ્ર પૃથ્વી જે દિવસે વંચના કરે ત્યારે તારા પર સંશય ન કરુંં તેમ ઇચ્છું છું...'
કવિ સુરેશ દલાલે 'મારી પ્રાર્થનાનું વિશ્વ' નામનું આખું પુસ્તક લખ્યું છે. કવિહ્ય્દય અને ભક્તિરસ વચ્ચે કયો વિશિષ્ટ સંબંધ હોય છે? કવિ કહે છે કે, પ્રભુ, તારી પાસે અમે માગી માગીને શું માગીએ, કેમ કે,
'...અમે અશક્તિમાન છીએ અને તું શક્તિમાન. એથી તો તું ભગવાન. અમારી નિર્બળતાને અમે બરાબર જાણીએ છીએ. હે પ્રભુ! તું અમને મન-વચન-કર્મની એકતા આપ. અમારામાં અસંખ્ય વિરોધો અને વિરોધાભાસો છે. અમને સંવાદિતા આપ, પછી પવિત્ર શાંતિ અને શાંત પવિત્રતા આપોઆપ પ્રગટશે. અમારો ચહેરો સોનાનો હોય અને પગ માટીના હોય એ મારાથી સહેવાતું નથી, તું અમને માટીપગા ન બનાવ. તારે રસ્તે ચાલીએ એવું અમારા ચરણમાં બળ આપ-અને તારે રસ્તે યાત્રા કરતાં ચહેરો સુવર્ણનો થતો જાય અને અમે જ અમારા આકાશમાં સૂર્ય થઈને પ્રગટી શકીએ એવી ભક્તિ-શક્તિ આપ, હે પ્રભુ ! અમને ચિંતાના ચકરાવામાંથી મુક્ત કર. અમારે જે કંઈ કામ કરવાનાં છે એને માટે પૂરેપૂરો અવકાશ આપ, તું આવ, અમારો હાથ હાથમાં લે, અમને રસ્તો અને દિશા બંને બતાવ. તું આવે એની અમે રાહ જોઈએ છીએ.'


પરમ પિતા પાસે સાચા દિલથી કશુંક માગીએ ને એ ન મળે એવું બને ખરુંં ? ન બને. ખુદ ઈશુ ખ્રિસ્તના શબ્દો છે કે-
'માગો એટલે મળશે, શોધો એટલે જડશે, ખખડાવો એટલે બારણાં ખૂલશે, કારણ, જે માગે છે તેને મળે છે, જે શોધે તેને જડે છે, જે ખખડાવે તેને માટે બારણાં ખૂલે છે. તમારામાં એવો કોણ છે, જે પુત્ર રોટી માગે તો પથ્થર આપે? તમે ખરાબ હોવા છતાં તમારાં બાળકોને સારી વસ્તુ આપવાનું જાણો છો, તો પરમ પિતા પોતાની પાસે માગનારને સારી વસ્તુ જ આપે એમાં શંકા શી? તમે સાંકડા દરવાજેથી દાખલ થજો, કારણ કે વિનાશ તરફ જતો માર્ગ પહોળો છે, તેનો દરવાજો મોટો છે અને ત્યાં જનારા ઘણા છે પણ જીવન તરફ જતો માર્ગ સાંકડો છે, તેનો દરવાજો નાનો છે અને તેને શોધી કાઢનારા ઓછા છે.'
ઈશા-કુન્દનિકાએ 'ઝરૂખે દીવા' નામનો અદ્ભુત સંગ્રહ સંપાદિત કર્યો છે, એમાં મન-હ્ય્દય વિષાદથી છલકાતાં હોય ત્યારે આખા માંહ્યલાની બેટરી તરત ચાર્જ કરી નાખે એવી પ્રાર્થનાઓ પણ છે અને ઊંડી સમજ તેમજ ડહાપણથી ભરેલી વિચારકણિકાઓ પણ છે. ઉદાહરણ તરીકે, હજરત ઈનાયતખાંએ અંતરાત્માને ઉદ્દેશીને કરેલી આ બંદગી. અંતરાત્મા એટલે આપણી ભીતર વસેલા ભગવાનનો અવાજ, આપણાં ચારિત્ર્ય માટેનું દિશાસૂચક યંત્ર. ઈનાયતખાં કહે છે કે-
અંતરાત્મા !
તું સમૃદ્ધ દશામાં હો કે દુર્દશામાં, તારા સિદ્ધાંતોને જાળવી રાખજે. જીવનની કસોટીઓ અને પરીક્ષાઓમાં તારી શ્રદ્ધા દઢ રાખજે. મિત્રોની ગોપન વાતોને પવિત્ર વિશ્વાસની જેમ સાચવજે. પ્રેમમાં સ્થાયી ભાવ રાખજે. ગમે તેવી આફત આવી પડે, વચનભંગ કરીશ નહીં. જીવનની સઘળી પરિસ્થિતિમાં, દુનિયાને હાસ્યોથી નવાજજે. તારી પાસે કંઈક હોય ત્યારે, જેની પાસે એ નથી તેનો વિચાર કરજે. ગમે તે ભોગે તારૂુંં ગૌરવ જાળવજે. બધા જ સંજોગોમાં તારા આદર્શની મશાલ ઊંચી રાખજે. તારા પર જેઓ આધાર રાખે છે તેમની અવગણના કરીશ નહીં.
અંતરાત્મા !
કર્તવ્યને ધર્મ જેટલું પવિત્ર ગણજે. દરેક પ્રસંગે કુનેહ વાપરજે. લોકોનું યથાર્થ મૂલ્યાંકન કરજે. પ્રત્યેક વ્યક્તિની ભાવનાનું માન રાખજે. તારો સમોવડિયો ન હોય તેને પડકાર ફેંકીશ નહીં. તારી ઉદારતાનો દેખાડો કરીશ નહીં. જેઓ આપી શકે તેમ ન હોય તેમની મહેરબાની યાચીશ નહીં. તારી ઊણપોને તારા આત્મગૌરવની ધારથી વીંધજે. વિપત્તિમાં તારા ચિત્તને દીનહીન બનવા દઈશ નહીં.
મારા અંતરાત્મા !
તારી જવાબદારી પવિત્ર ગણજે. બધા પ્રત્યે નમ્ર થજે. તારુંં અંતઃકરણ ડંખ અનુભવે એવું કશું કદી કરીશ નહીં, જેમને મદદ કરવાની જરૂર છે તેમની પ્રત્યે સ્વેચ્છાએ હાથ લંબાવજે. જે તારા ભણી ઊંચું જુએ તેના ભણી નીચું જોઈશ નહીં. તારા નિયમથી બીજાનો ચુકાદો તોળીશ નહીં. તારા ખરાબમાં ખરાબ દુશ્મન પ્રત્યે પણ દુર્ભાવ સેવીશ નહીં. કોઈના પર ખોટું કરવા માટે પ્રભાવ પાડીશ નહીં. કોઈના પ્રત્યે પૂર્વગ્રહ રાખીશ નહીં. તારાં બધાં કાર્યોમાં વિશ્વસનીય બનજે.
મારા અંતરાત્મા !
ખોટા દાવાઓ કરીશ નહીં. બીજાઓની ગેરહાજરીમાં તેમની વિરુદ્ધ બોલીશ નહીં. કોઈનાં અજ્ઞાાનનો લાભ લઈશ નહીં. તારાં સારાં કામોની બડાઈ હાંકીશ નહીં. બીજાનું હોય તેના પર હક નોંધીશ નહીં. બીજાઓને ઠપકો આપીને તેની ભૂલો વધુ દૃઢ કરીશ નહીં. જે કામ પૂરુંં કરવાનું હોય તે કરવામાં સહેજ પણ કસર રાખીશ નહીં. જેમને તારી સેવાઓની જરૂર હોય તેમને શ્રદ્ધાપૂર્વક તારી સેવાઓ આપજે. કોઈને ખાડામાં ઉતારીને તારો લાભ શોધીશ નહીં. તારા ફાયદા માટે કોઈને નુકસાન પહોંચાડીશ નહીં.'


ખરેખર, આપણું સદ્વર્તન એ જ આપણી પ્રાર્થના છે. મંદિરમાં મૂર્તિ સામે હાથ જોડીને ઊભા રહી જવાથી કે ટીલાં-ટપકાં કરવાથી ઈશ્વર સાથે સંવાદ થતો નથી. પ્રાર્થના એક સક્રિય સ્થિતિ છે. શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર શું કહે છે ?
 'સત્ય પણ કરુણામય બોલવું. વિવેકી, વિનયી અને પ્રિય પણ મર્યાદિત બોલવું. સઘળું કર્તવ્ય નિયમિત જ રાખવું.
સર્વ પ્રાણીમાં સમભાવ રાખું. સુખદુઃખ પર સમભાવ કરુંં. આત્મપ્રશંસા ઇચ્છંુ નહીં.
વેરીના ગુણની પણ સ્તુતિ કરુંં. મનના આનંદ કરતાં આત્માનંદને ચાહું. અધિકારનો ગેરઉપયોગ કરુંં નહીં.
કોઈ કાળે ખુદને દુઃખી માનું નહીં. શક્તિનો ગેરઉપયોગ કરુંં નહીં.
આપત્તિકાળે પણ ધર્મનું દઢપણું ત્યાગવું નહીં. ગુપ્ત તપ કરવું, નિર્લોભતા રાખવી.
દુર્જનતા કરીને ફાવવું એને હારવું જ માનવું. શાંત સ્વભાવ એ જ સજ્જનતાનું ખરુંં મૂળ છે.
કોઈ બાંધનાર નથી, સહુ પોતાની ભૂલથી બંધાય છે. કોઈની ગુપ્ત વાત કોઈને કરશો નહીં.
પરદુઃખ પોતાનું દુઃખ સમજવું. પરહિત એ જ નિજહિત સમજવું. પરનિંદા એ સબળ પાપ માનવું. આત્મજ્ઞાની અને સજ્જનની સંગત રાખવી.'
શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર સત્ય કડવાશથી નહીં પણરુણામય રીતે બોલવાની વાત કરે છે. સત્ય એક વિરાટ શબ્દ છે જે કેટલીય સંકલ્પનાઓને પોતાનામાં સમાવી લે છે, તેથી જ હેનરી ડેવિડ થોરો પ્રભુને કહે છે કે, હે ઈશ્વર, તું મને પૈસા આપે તે કરતાં, પ્રતિષ્ઠા આપે તે કરતાં, પ્રેમ આપે તે કરતાં, સત્ય આપ !
સુરેશ દલાલ કહે છે ભગવાન પાસે માગી માગીને શું માગીએ પણ ફાધર લેસરની માગણીઓ બહુ જ સ્પષ્ટ છે, કહે છે :
'ઓ ઈશ્વર !

મને સદા મુક્ત રાખજે... અભિમાન અને વધારે પડતી આત્મસભાનતાથી, બીજાઓ મારા મોટી કિંમત આંકે એવી લાલસાથી, બીજાઓ મને ચાહે એવા મોહથી.
ઓ ઈશ્વર !
મને બચાવજે... બીજાઓ મને શોધતા આવે એવી વૃત્તિથી, બીજાઓ મારું બહુમાન કરે એવી ઇચ્છાથી, બીજાઓ મારાં વખાણ કરે એવી ઝંખનાથી.
ઓ ઈશ્વર !
મને સદાય બચાવજે... બીજાઓ કરતાં મને વધારે પસંદગી આપવામાં આવે એવી ઇચ્છાથી, બીજાઓ મારી સલાહ પૂછે એવા મોહથી.
-અને મને મુક્તિ આપજે હે ઈશ્વર!

...બીજાંઓ મારુંં અપમાન કરશે, મારો તિરસ્કાર કરશે, મને વીસરી જશે, મારી મશ્કરી કરશે, મને હાનિ પહોંચાડશે, મારા પ્રત્યે વહેમ અને શંકાથી જોશે એવા ભયથી.'



ઈશ્વર પાસે માગવામાં વળી શરમ શાની. આ મામલામાં કન્હનગઢના માતા કૃષ્ણાબાઈનો સ્પિરિટ ગજબનો છે. શી રીતે? આનંદનો મહાસાગર ઉછાળતી એમની પ્રાર્થનામાં તેનો જવાબ છે :
'હે ભગવાન,

તારી સાથે વાત કરવાની મજા, તારી સાથે ચૂપ રહેવાની મજા.
આંખ ખુલ્લી રાખું તો આનંદ, આંખ બંધ રાખું તો પણ આનંદ.
તું કાંઈ આપે તેમાં આનંદ, તું કાંઈ ન આપે તેથી પણ આનંદ.
તારી પાસેથી માગવાની મજા, તારી પાસેથી મેળવવાની મજા.
તારી પાસેથી કાંઈ ન મળે તો પણ આનંદ. તારી અંદર આનંદ. તારી બહાર આનંદ...'
આનંદની આ અનુભૂતિ પર, પ્રાર્થનાપર્વ પર અહીં પૂર્ણવિરામ મૂકીએ...
હેપી દિવાલી... નૂતન વર્ષાભિનંદન...

0 0 0 

No comments:

Post a Comment