Saturday, June 15, 2013

મલ્ટિપ્લેક્સ: ઇસ 'નાઇટ' કી સુબહ કબ હોગી?


Sandesh - Sanskaar Purti - 16 June 2013
મલ્ટિપ્લેક્સ 
એક સમયે મનોજ નાઇટ શ્યામલન હોલિવૂડમાં 'નેક્સ્ટ સ્પીલબર્ગકહેવાતા હતા. આજે એ સ્થિતિ એવી આવી ગઈ છે કે એમની ખુદની ફિલ્મના પોસ્ટરમાં એમનું નામ છાપવામાં આવતું નથીફિલ્મને નુકસાન ન થઈ જાય એ બીકે! એક દાયકામાં એવું તો શું થઈ ગયું કે આવી અપમાનજનક દુઃસ્થિતિ સર્જાઈ ગઈ?

'ફ્ટર અર્થ' નામની આપણે ત્યાં રિલીઝ થઈ ચૂકેલી હોલિવૂડની સાયન્સ ફિક્શનનાં શરૂઆતનાં પોસ્ટર્સ તમે જોયેલાં? એક પોસ્ટરમાં નષ્ટ થઈ ગયેલા એક વિરાટ સ્પેસશિપના કાટમાળ પર ઊભેલા માણસની ટચૂકડી છાયાકૃતિ દેખાય છે. બેકગ્રાઉન્ડમાં વાદળોમાં ભળી ગયેલી હરિયાળી અને પર્વતો છે. એક વાક્ય છપાયું છેઃ 'થાઉઝન્ટ યર્સ અગો વી લેફ્ટ ફોર અ રીઝન'. નીચે બન્ને મુખ્ય કલાકારોનાં નામ-વિલ સ્મિથ, જેડન સ્મિથ-ટાઇટલનો લોગો અને 'સમર ૨૦૧૩' બસ એટલું જ લખાયેલું છે. બીજાં પોસ્ટરમાં બાપ-બેટા વિલ અને જેડનના અડધા ચહેરા દેખાય છે. ટેગલાઇન છેઃ 'ડેન્જર ઇઝ રીઅલ ફિઅર ઇઝ અ ચોઇસ.' આ પોસ્ટરમાં પણ કલાકારોનાં નામ, ફિલ્મનું નામ અને 'ઇન થિયેટર્સ જૂન ૭' બસ એટલું જ છે. ફિલ્મના એક પણ પોસ્ટરમાં ડિરેક્ટરનું નામોનિશાન નથી. અતિ વિચિત્ર કહેવાય એવી વાત હતી આ. વિલ સ્મિથ જેવા સુપરસ્ટારને ચમકાવતી બિગબજેટ ફિલ્મનાં પોસ્ટરોમાં કેપ્ટન-ઓફ-ધ-શિપનો ઉલ્લેખ સુધ્ધાં ન હોય એ કેવું?
'આફ્ટર અર્થ'ને પ્રમોટ કરવાની માર્કેટિંગ સ્ટ્રેટેજીનો આ ભાગ હતો - ડિરેક્ટરનું નામ કાઢી નાખો. પોસ્ટર પર એનું નામ ધોળે ધરમેય ન જોઈએ! હદ તો એ છે કે ફિલ્મના પાંચ નિર્માતાઓની સૂચિમાં એક નામ આ ડિરેક્ટરનું પણ છે! એણે ફિલ્મ ડિરેક્ટ કરવા ઉપરાંત તેનો સ્ક્રીનપ્લે તૈયાર કરવામાં અને નિર્માણમાં પણ યથાશક્તિ ફાળો આપ્યો છે. પોસ્ટરોમાં એને ક્રેડિટ ન આપવાનું કારણ એ કે એમનું નામ સાંભળીને ઓડિયન્સનું નાકનું ટીચકું ચડી જાય છે, લોકો દૂર નાસી જાય છે!


આ ડિરેક્ટર એટલે ભારતીય મૂળ ધરાવતા મનોજ નાઇટ શ્યામલન. આ એ જ ડિરેક્ટર છે, જેની ભૂતિયા થીમવાળી ફિલ્મ 'ધ સિક્સ્થ સેન્સ' ૧૯૯૯માં સુપરડુપર હિટ થઈ પછી હોલિવૂડે માથે ચડાવ્યા હતા. આ હોનહાર માણસ હોલિવૂડની સિકલ બદલી નાખશે, એને રિ-ડિફાઇન કરશે એવું કહેવાતું હતું. અરે, પ્રતિષ્ઠિત 'ન્યૂઝવીક' મેગેઝિને તો એને 'નેક્સ્ટ સ્પીલબર્ગ'નું બિરુદ સુધ્ધાં આપી દીધું હતું અને આજે એ સ્થિતિ એવી આવી ગઈ છે, એ એટલા બૂંદિયાળ થઈ ગયા છે કે પોસ્ટરમાં એમનું નામ છાપવામાં આવતું નથી, ફિલ્મને નુકસાન ન થઈ જાય એ બીકે! કોઈ પણ ફિલ્મમેકર માટે, ફોર ધેટ મેટર, કોઈ પણ કલાકાર માટે આના કરતાં વધારે ક્ષોભજનક અને દયાજનક સ્થિતિ બીજી કઈ હોવાની. એક દાયકામાં એવું તો શું થઈ ગયું કે આવી અપમાનજનક દુઃસ્થિતિ સર્જાઈ ગઈ?
'ધ સિક્સ્થ સેન્સ' જેવી બ્રિલિયન્ટ ફિલ્મે બે વસ્તુ પ્રસ્થાપિત કરી આપી. એક તો, ઓડિયન્સને એક ચોક્કસ દિશામાં દોરતા જઈને છેલ્લે એક જબરદસ્ત ટ્વિસ્ટ આપવામાં શ્યામલનને બહુ મજા આવે છે. બીજું, એમને અમૂર્ત, અસ્પષ્ટ અને ભેદી કહી શકાય એવાં પાત્રો કે ઘટનાઓના આલેખનમાં તેમની માસ્ટરી છે. મનોજ શ્યામલનની બીજી ફિલ્મ 'અનબ્રેકેબલ' (૨૦૦૦) 'ધ સિક્સ્થ સેન્સ' જેવી સુપરડુપર હિટ તો ન થઈ, પણ તેણે એક વાત નીચે અન્ડરલાઇન કરી આપી કે મનોજભાઈને વિચારમાં નાખી દે એવી અને એબ્સ્ટ્રેક્ટ પાત્રો-સ્થિતિઓવાળી ફિલ્મો બનાવવામાં સૌથી વધારે રસ પડે છે. તે પછી આવી એલિયન્સના આક્રમણના વિષયવાળી'સાઇન્સ', જેમાં મેલ ગિબ્સન મુખ્ય હીરો હતો. આ જ ફિલ્મના રિલીઝ વખતે 'ન્યૂઝવીક' વીકલીએ શ્યામલનને 'નેક્સ્ટ સ્પીલબર્ગ'નું ભારેખમ બિરુદ આપી દીધું હતું. લોકો સરખામણી તો કરવાના જ. 'સાઇન્સે' સારો બિઝનેસ કર્યો, રિવ્યુ પણ પ્રમાણમાં સારા આવ્યા,પણ આમાંય 'ધ સિક્સ્થ સેન્સ' જેવી મજા નહોતી. ત્યાર બાદ 'ધ વિલેજ', 'લેડી ઇન ધ વોટર' અને 'ધ હેપનિંગ' વારાફરતી આવી. શ્યામલન હવે રિપિટીટિવ બની રહ્યા હતા. એમની ફિલ્મો કારણ વગર વધુ પડતી ગંભીર બનતી જતી હતી. ચાહકો અને સમીક્ષકોની નારાજગી, અકળામણ તેમજ ગુસ્સો વધતાં જતાં હતાં. આમ છતાં શ્યામલનની ફિલ્મો હજુય ઠીક ઠીક બિઝનેસ કરી લેતી હતી. તે પછી આવેલી 'ધ એરબેન્ડર'ની ભયાનક ટીકા થઈ. રોટન ટોમેટોઝ નામની એકસાથે અનેક ફિલ્મરિવ્યુઓનો આખો થાળ પેશ કરી દેતી વેબસાઇટના ફક્ત છ જ ટકા સમીક્ષકોને આ ફિલ્મ ગમી. ત્યાર બાદ 'ડેવિલ' નામની ફિલ્મની સ્ક્રિપ્ટ એમણે લખી. પડદા પર શ્યામલનનું નામ આવતું ત્યારે પ્રેક્ષકો અણગમાથી ડચ્ ડચ્ કરતા ડચકારા બોલાવતા. કદાચ એટલે જ 'આફ્ટર અર્થ' વખતે પોસ્ટરોમાં શ્યામલનનું નામ ન મૂકવાનું માર્કેટિંગવાળાઓએ નક્કી કર્યું હશે. તકલીફદાયક વાત એ છે કે આ માર્કેટિંગ સ્ટ્રેટેજી ઘડનારાઓનો ડર સાચો પડયો છે. 'આફ્ટર અર્થ' પીટાઈ ગઈ. રોટન ટોમેટોઝ વેબસાઇટ પર તેને સાવ કંગાળ રેટિંગ મળ્યું છે- ફક્ત ૧૨ ટકા. વિલ સ્મિથની અગાઉની કોઈ ફિલ્મને આટલું નબળું રેટિંગ મળ્યું નથી.
'મને સમજાતું નથી કે ઓડિયન્સ સાથે હવે હું શા માટે કનેક્ટ કરી શકતો નથી.' શ્યામલને એક અમેરિકાવાસી ભારતીય પત્રકારને કહ્યું હતું, "શું હું કંઈક ભળતી જ સિનેમેટિક ભાષા બોલી રહ્યો છું? ખરેખર ખબર નથી પડતી, કારણ કે આજે પણ મારા કામમાં હું એટલો સિન્સિયર અને પેશનેટ છું જેટલો 'ધ સિક્સ્થ સેન્સ' વખતે હતો."

આ ભયજનક સ્થિતિ છે. કલાકારનો માંહ્યલો કરપ્ટ થઈ જાય અને એ નિષ્ફળ જવા માંડે તો તે સમજાય એવું છે, પણ એની નિષ્ઠામાં લેશમાત્ર ફર્ક પડયો ન હોય છતાંય ઉત્તરોત્તર ઓડિયન્સ સાથેનું સંધાન તૂટતું જાય ત્યારે શું સમજવું? શું શ્યામલનની પ્રતિભા સંકોચાઈ ગઈ છે? શું તેઓ શરૂઆતથી જ ઓવર-રેટેડ ફિલ્મમેકર હતા? હો હો ને દેકારો કરીને એમને સિંહાસન પર બેસાડી દેવામાં મીડિયાએ ઉતાવળ કરી નાખી હતી એ તો નક્કી. સ્ટીવન સ્પીલબર્ગની ફિલ્મોમાં તો ચકિત થઈ જવાય એવું વૈવિધ્ય હોય છે, જ્યારે શ્યામલન એકની એક ભૂતિયા મનહૂસ થીમમાંથી બહાર નીકળી ન શક્યા. રેન્જનો તીવ્ર અભાવ તેમની ક્રિએટિવ અધોગતિનું સંભવતઃ મુખ્ય કારણ છે.
આપણે હિન્દી સિનેમામાં કેટલાય વન-હિટ-વન્ડર ડિરેક્ટરો જોયા છે. 'શાલિમાર' (૧૯૭૮) જેવી સુપર સ્ટાઇલિશ ફિલ્મ બનાવનાર કૃષ્ણા શાહે (જે એક જમાનામાં ગુજરાતી નાટકોમાં કામ કરતા) પછી 'હાર્ડરોક ઝોમ્બીઝ' અને 'અમેરિકન ડ્રાઇવ-ઇન' નામની અંગ્રેજી ફિલ્મો બનાવી હતી, પણ એના વિશે કોઈ જાણતું નથી. જોન મેથ્યુ મથાને આમિર ખાનવાળી 'સરફરોશ' (૧૯૯૯) બનાવી ત્યારે આપણે એમના પર સમરકંદ-બુખારા ઓવારી ગયા હતા, પણ પછી એ 'શિખર' નામની નક્કામી ફિલ્મ બનાવીને કોણ જાણે ક્યાં ગાયબ થઈ ગયા. તનુજા ચંદ્રાની 'દુશ્મન' (સંજય દત્ત-કાજોલ, ૧૯૯૮) ડિરેક્ટ કરી ત્યારે આપણે એની પાસેથી ઊંચી અપેક્ષાઓ બાંધી બેઠા હતા, પણ પછી એનો કરિયરગ્રાફ નીચે ઊતરતો ઊતરતો ભોંયભેગો થઈ ગયો. સહેજ પાછળ જઈએ તો ફિલ્મરાઇટર અબ્રાર અલ્વી 'સાહબ, બીબી ઔર ગુલામ' જેવી ક્લાસિક ફિલ્મ ડિરેક્ટ કરીને ગુમનામ થઈ ગયા. ફિલ્મમેકિંગ, ખેર, ઘણી મુશ્કેલ અને જટિલ પ્રક્રિયા છે. ઘણાં પરિબળો કામ કરતાં હોય છે એમાં.
મનોજ નાઇટ શ્યામલન નસીબદાર છે અથવા તો એમની પાસે ખાસ આવડત છે કે નવી નવી ફિલ્મો બનાવવા માટે એમને હોલિવૂડમાંથી ફાઇનાન્સ મળતું રહે છે. કમસે કમ અત્યાર સુધી તો મળતું રહ્યું છે. એમના ચાહકો અને શુભેચ્છકો રાહ જોઈને બેઠા છે કે તેઓ ક્યારે 'ધ સિક્સ્થ સેન્સ'વાળા ફોર્મમાં પાછા આવે. જોઈએ, ઇસ 'નાઇટ' કી સુબહ કબ હોગી.
શો-સ્ટોપર

મને લાગે છે કે હું સ્ટાઇલ પર એટલું બધું ધ્યાન દેવા માંડયો કે સ્ટોરીટેલિંગ કમજોર થવા માંડયું ને મારી ફિલ્મો ફ્લોપ જવા માંડી. મારે હવે બેઝિક્સ તરફ પાછા ફરવું પડશે.
વિશાલ ભારદ્વાજ (ફિલ્મમેકર)

No comments:

Post a Comment