Saturday, August 4, 2012

વાસનાનું ઘોડાપૂર કે આત્માની વેદના?


       દિવ્ય ભાસ્કર  રવિવાર પૂર્તિ  ૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨ 

સ્લગઃ મલ્ટિપ્લેક્સ

માર્લોન બ્રાન્ડોને ચમકાવતી ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’ રિલીઝ થઈ ત્યારે એમાં સેક્સનું તદ્દન ઉઘાડું અને આંચકાજનક ચિત્રણ જોઈને યુરોપ-અમેરિકામાં જોરદાર હોબાળો મચી ગયો હતો. આજે ત્રીસ વર્ષ પછી આ એક ક્લાસિક ફિલ્મ ગણાય છે.

Marlon Brando and Maria Schneider in Last Tango in Paris

જુ હમણાં મહેશ ભટ્ટ ‘બિગ બોસ’ના ઘરમાં સની લિઓનીને મળવા ગયા હતા અને લો, એને ચમકાવતી ફિલ્મ ‘જિસ્મ-ટુ’ આ શુક્રવાર રિલીઝ થઈ પણ ગઈ. સનીને જે ત્વરાથી મિડીયા દ્વારા અને અન્ય રીતે સ્વીકૃતિ મળી એ કૌતુકભર્યું છે. એક પોર્ન સ્ટાર ભલે મેઈનસ્ટ્રીમ સિનેમાની હિરોઈન બની ગઈ, પણ સવાલ એ છે કે મેઈનસ્ટ્રીમ સિનેમા કેટલી હદે પોર્નોગ્રાફિક બની શકે?

આજે વાત કરવી છે એક એવી ફિલ્મની જેમાં સેક્સનું ચિત્રણ એટલું ઉઘાડું અને આંચકાજનક હતું કે યુરોપઅમેરિકામાં જબરદસ્ત હોબાળો મચી ગયો હતો. એ ફિલ્મ છે, ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’. બર્નાર્ડો બર્ટુર્ચી નામના ઈટાલિયન ફિલ્મમેકરે બનાવેલી આ ફિલ્મ ૧૯૭૨માં રિલીઝ થઈ હતી. સર્વકાલીન મહાનતમ અભિનેતાઓમાં સ્થાન પામતા માર્લોન બ્રાન્ડો આ ફિલ્મના હીરો હતા. મારિયા સ્નાઈડર નામની નવીસવી છોકરી હિરોઈન બનેલી. આ ફિલ્મ બનાવવાનો વિચાર બર્નાર્ડોને ખુદની સેક્સ્યુઅલ ફેન્ટસીમાંથી આવ્યો હતોઃ એક ખૂબસૂરત અજાણી યુવતી મને રસ્તા પર મળી જાય છે, અમે એકબીજાનું નામ પણ જાણતા નથી, પણ તોય અમારી વચ્ચે કામાવેગથી ભડકતો સંબંધ વિકસી જાય છે. બસ, ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’ની આ જ વાર્તા છે.



માર્લોન બ્રાન્ડો એક આધેડ વયના અમેરિકન છે, જેમની પત્નીએ અણધારી આત્મહત્યા કરી લીધી છે. શોકમગ્ન બ્રાન્ડોનો ભેટો પોતાનાથી અડધા કરતાંય ઓછા ઉંમરની મારિયા સાથે થાય છે. અઠવાડિયાદસ દિવસમાં મારિયાના લગ્ન એના ચક્રમ જેવા મુગ્ધ પ્રેમી સાથે થઈ જવાના છે, છતાંય એ બ્રાન્ડો સાથે સંબંધ બાંધીને એની સાથે રહેવા લાગે છે. બન્ને વચ્ચે શરૂઆતથી ચોખવટ થઈ છેઃ આપણે એકબીજાનું નામ પણ નહીં પૂછવાનું, ન એકમેકની પર્સનલ લાઈફ વિશે કંઈ જાણવાની કોશિશ કરવાની. આપણી વચ્ચે ફક્ત સેક્સનો સંબંધ રહેશે, બસ. વાર્તાનો પ્રવાહ આગળ વધતો વધતો એક જીવલેણ અંત પર અટકે છે.

Bernardo Bertolucci, director - writer
ફિલ્મ રિલીઝ થતાં જ હોહા થઈ ગઈ.  માર્લોન બ્રાન્ડો જેવા પીઢ અદાકારની ફિલ્મ પાસેથી આટલી નગ્નતા અને સેક્સ્યુઅલ વાયોલન્સની અપેક્ષા કોણે રાખી હોય? ફિલ્મનું ખાસ કરીને એક ચોક્કસ દશ્ય અતિ વિવાદાસ્પદ બન્યું હતું. એનલ સેક્સ દર્શાવતા આ લાંબા સીનમાં બ્રાન્ડો મારિયા પર લગભગ બળાત્કાર કરે છે. ‘ટાઈમ’ અને ‘ન્યુઝવીક’ બન્નેએ આ ફિલ્મ પર કવરસ્ટોરી કરી. ‘પ્લેબોય’ મેગેઝિને બ્રાન્ડો અને મારિયાનાં નગ્ન સંવનન દશ્યોને ફોટો-સ્પે્રડ તરીકે ચમકાવ્યાં. ‘ટાઈમે’ લખ્યુંઃ ‘જે દર્શકને આ ફિલ્મ જોઈને આઘાત ન લાગે, ગલગલિયા ન થાય, ઘૃણા ન પામે કે એનું લોહી ન ઊકળે તો એ નક્કી માનસિક રીતે બીમાર હોવાનો.’ આ ફિલ્મ જોતી વખતે સારાં ઘરની સ્ત્રીઓને રીતસર ઊલટી થાય છે એવા મતલબના રિપોર્ટસ અખબારોમાં છપાતા. કોઈએ લખ્યુંઃ આ પોર્નોગ્રાાફી જ છે, એને માત્ર કળાનું મહોરું પહેરવી દેવામાં આવ્યું છે, એટલું જ.

બીજા બધા તો ઠીક, ખુદ બ્રાન્ડો અને મારિયા પોતે આ પણ ફિલ્મમેકર બર્નાર્ડો પર ભડકી ઉઠ્યાં હતાં. મારિયાએ બખાળા કાઢ્યાંઃ ‘પેલો એનલ સેક્સવાળો સીન સ્ક્રિપ્ટમાં હતો જ નહીં. મારે ખરેખર તો શૂટિંગ વખતે જ મારા એજન્ટને અને વકીલનો સંપર્ક કરવાની જરૂર હતી. માર્લોને મને સમજાવેલી કે મારિયા, બહુ ટેન્શન ન લે. ઈટ્સ જસ્ટ અ મુવી... એ સીનમાં અફકોર્સ, બ્રાન્ડો માત્ર અભિનય કરતા હતા, પણ મારી ચીસો અને આંસુ સાચાં હતાં. એ વખતે મને એવુ ફીલ થતું હતું કે જાણે બ્રાન્ડો અને બર્નાર્ડો બન્ને મારા પર રેપ કરી રહ્યા છે.’

માર્લોન બ્રાન્ડોએ ખુદ જ્યારે ફિલ્મને સ્ક્રીન પર જોઈ ત્યારે હેબતાઈ ગયા હતા. એમણે કલ્પના કરી નહોતી કે આ ફિલ્મ આટલી તીવ્ર અસર પેદા કરશે. બ્રાન્ડોએ એ પછી બર્નાર્ડો સાથે પંદર વર્ષ સુધી બોલવાનો વહેવાર પણ નહોતો રાખ્યો! ઈટાલીમાં બર્નાર્ડો પર કેસ ચાલ્યો. એમને સજા થઈ અને ફિલ્મની તમામ પ્રિન્ટ્સનો નાશ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. વર્ષો પછી ઈટાલીમાં જ્યારે સેન્સરશિપ કમિશનને બરખાસ્ત કરી દેવામાં આવ્યું ત્યારે ફિલ્મની ઓરિજિનલ કોપી ચમત્કારિક રીતે પ્રગટી. ફિલ્મને કાપકૂપ કરી નવેસરથી રિલીઝ કરવામાં આવી.

‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’નું આ એક પાસું થયું. એનું બીજું અને તદ્દન વિરુદ્ધ પાસું એ છે કે આજે ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’ એક ક્લાસિક ફિલ્મ ગણાય છે. ઓલટાઈમગ્રેટ ફિલ્મોની સૂચિ બને ત્યારે તેમાં આ ફિલ્મ હંમેશાં હકથી સ્થાન પામે છે!


Roger Ebert, film critic
હોલીવૂડમાં રોજર ઈબર્ટ નામના વિવેચકે લખેલા ફિલ્મ રિવ્યુઝને દાયકાઓથી ખૂબ ગંભીરતાથી લેવામાં આવે છે. રોજર ઈબર્ટ સાચા અર્થમાં સિનેમાના વિદ્વાન છે. ફિલ્મ પહેલીવાર રિલીઝ થઈ એ જ વખતે લાલચોળ વિવાદોના માહોલની વચ્ચે એમણે લખ્યું હતુંઃ ‘આ ફિલ્મ સેક્સ વિશેની છે જ નહીં. સેક્સ તો અહીં માત્ર એક માધ્યમ છે. અહીં હીરો ગિલ્ટથી, પોતાની જાત પ્રત્યેના ધિક્કારથી એટલી હદે છટપટાઈ રહ્યો છે કે એ સૌથી નાજુક અને અંગત ગણાય એવી સેક્સની ક્રિયા પણ ખુદને પીડા આપવા માટે કરે છે. લોકો કહ્યા કરે છે કે આ ફિલ્મમાં છોકરીને અબળા બતાવી છે, હીરો એના પર અત્યાચાર કરે છે વગેરે. હું એવું નથી માનતો. અહીં અત્યાચાર હીરો પોતાની જાત પર કરે છે. છોકરી તો માત્ર એક સાક્ષી છે. એણે હજુ જિંદગી જોઈ જ નથી. વેદના શું છે એની પણ એને પૂરી ખબર પણ નથી.... પણ માર્લોન બ્રાન્ડોને ખબર છે કે વેદના શું છે, બર્નાર્ડો બર્ટુચીને ખબર છે કે વેદના શું છે અને તેથી જ તેઓ આવી માતબર ફિલ્મ બનાવી શક્યા છે.’

ફિલ્મના એક દશ્યમાં માર્લોન બ્રાન્ડો પોતાની પત્નીના મૃતદેહ પાસે વિલાપ કરતાં કરતાં પ્રલાપ કરે છે. એમાં પત્ની પ્રત્યેનો પ્રેમ અને ધિક્કાર બન્ને છલકાય છે. એક વાર જુઓ તો કદી ન ભુલી શકાય એવો અદભુત અભિનય બ્રાન્ડોએ આ સીનમાં કર્યો છે. વિશ્વસિનેમાના શ્રેષ્ઠ મોનોલોગ્સ (એકોક્તિઓ)માં આ દશ્ય સ્થાન પામે છે. સપાટી પરથી ‘લાસ્ટ ટેન્ગો ઈન પેરિસ’ એક સેક્સપ્રચુર વિકૃત ફિલ્મ લાગી શકે, પણ ખરેખર તો એ ખાલીપાની, જખ્મી થઈ ગયેલા આત્માની, અપરાધભાવની અને એકલતાની વાત કરે છે. વિવાદો શમ્યા પછી આ ફિલ્મ ધીમે ધીમે વખણાવા લાગી ત્યારે લાગતું હતંુ પશ્ચિમની મેઈનસ્ટ્રીમ ફિલ્મોમાં હવે ગ્રાાફિકલ સેક્સને પરિપક્વ કથાનકના ભાગ રૂપે પેશ કરવાનો ટ્રેન્ડ શરૂ થઈ જશે. જોકે એવું બન્યું નહીં.

સની લિઓની જેવી ‘ડેરિંગબાજ’ પર્ફોર્મરને લઈને સેક્સપ્રચુર પણ અર્થપૂર્ણ અને ઊંડાણવાળી ફિલ્મો બને તો એનું ‘પોર્નીવૂડ’થી બોલીવૂડમાં આવવું સાર્થક ગણાય. નહીં તો પછી ‘જિસ્મ’ પાર્ટ થ્રી-ફોર-ફાઈવ તો છે જ.      

શો-સ્ટોપર


સની લિઓનીને મેં પહેલી વાર જોઈ ત્યારે સૌથી પહેલો વિચાર મને એ આવેલો કે આટલી ક્યુટ છોકરીએ પોર્ન ફિલ્મોમાં શા માટે કામ કરવું જોઈએ?


 - રંદીપ હૂડા (એક્ટર)  

2 comments:

  1. સરસ લેખ. ૧૫ વરસ બ્રાન્ડોએ અબોલા લીધા એ વાત ફરી ચકાસવી રહી.મારી જાણકારીમાં બ્રાન્ડોએ આ ફિલ્મને બહુ લાઈટલી લીધેલી.એક જગ્યાએ આ ફિલ્મમાં બ્રાન્ડોની જે લાંબી લચક સ્વગતોક્તિ છે એના માટે બ્રાન્ડોએ કહ્યું હતું કે ત્યાં મારે શું બોલવું એ માટે બર્ત્યોલુંસીએ ચોક્કસ બ્રીફ નહોતી આપી...અને હું મનમાં આવે એ બડબડી રહ્યો હતો...આ સાચું હોય તો અબોલાવાળી વાત બેસતી નથી.

    ReplyDelete
  2. વાહ મજા પડી! ફિલ્મ જોવી પડશે!

    ReplyDelete